هالووین کجا و ایران کجا؟/جشن وارداتی و خودباختگی فرهنگی نسل زد
به گزارش سرویس فرهنگی خبرگزاری دانشجو، اسما نظری: کافی است این روزها به خیابانهای تهران یا هر شهر بزرگ دیگری قدم بگذارید. ویترین مغازهها پر از کدو تنبلهای حکاکیشده، ماسکهای ترسناک و لباسهای جادوگری است. جوانانی که چند روز پیش با افتخار از «کوروش کبیر» و «هویت آریایی» سخن میگفتند، حالا با گریمهای هالووینی عکس میگیرند و در شبکههای اجتماعی به اشتراک میگذارند. این تصویر، خلاصهای است از پارادوکسی در هویت نسل زد ایرانی که ادعای پایبندی به فرهنگ اصیل ایرانی در یک روز، و غرق شدن در نمادهای فرهنگی کاملاً بیگانه در روزی دیگر. پرسش اصلی این است: چگونه میتوان همزمان شعار «ما آریایی هستیم، عرب نمیپرستیم» سر داد و «هالووینی» زیست؟
هالووین کجا و ایران کجا؟
برای فهم این تناقض، باید به سراغ «معنا» رفت. جشنهای ایرانی ریشه در زیستجهانِ این سرزمین دارند: نوروز نماد نو شدن طبیعت و آغاز سال است، مهرگان جشن برداشت محصول و شکرگزاری از زمین است و یلدا نماد پیروزی نور بر تاریکی در طولانیترین شب سال. این جشنها هر کدام «دلیلی» برای برگزاری دارند، دلیلی که با تقویم طبیعی، کشاورزی و جهانبینی ایرانی گره خورده است. حتی اگر امروز بسیاری از ما معنای دقیق مهرگان را ندانیم، ناخودآگاه جمعیمان با ریتم آن هماهنگ است.
هالووین ریشه در آیین «سامهِین» سلتیک دارد، جشنی برای بدرقه تابستان و ترس از ارواح و تاریکی زمستان. این آیین به «جهان مردگان» و «ترس» گره خورده است. حال پرسش کلیدی این است: کدام بخش از هستیِ ایرانیِ امروز با ترس از ارواح سلتیک و کدو تنبل همخوانی دارد؟
اما هالووین ریشه در آیین «سامهِین» سلتیک دارد، جشنی برای بدرقه تابستان و ترس از ارواح و تاریکی زمستان. این آیین به «جهان مردگان» و «ترس» گره خورده است. حال پرسش کلیدی این است: کدام بخش از هستیِ ایرانیِ امروز با ترس از ارواح سلتیک و کدو تنبل همخوانی دارد؟ پاسخ روشن است: هیچکدام. نسل زد ایرانی امروز که به هالووین بها میدهد، در واقع نمیداند هالووین چیست. او فقط میداند که «یک سری لباس ترسناک میپوشند، به هم شکلات میدهند و عکس میگیرند». ریشهها را نمیشناسد و با فرهنگی که آن ریشهها را به وجود آورده، هیچ ارتباطی ندارد. برای همین است که این رفتار، رفتاری «تهی از معنا» ست.
از ولنتاین تا هالووین و بازتعریف خودباختگی فرهنگی
شاید بپرسید: مگر سرگرمی و شادی بد است؟ پاسخ این است که نه، شادی بد نیست، اما چرا شادی باید وامگرفته از فرهنگی باشد که با آن نسبتی نداریم؟ آنچه در بسیاری از این جشنها رخ میدهد، نه یک «انتخاب فرهنگی آگاهانه»، بلکه نوعی «رقابت اجتماعی برای مدرن به نظر رسیدن» است. لباس جادوگری گرانقیمت خریده میشود نه برای شادی، بلکه برای اینکه در اینستاگرام دیده شود که «من هم بهروزم». این همان «مصرف نمایشی» است؛ نمایشی که در آن، ارزشهای خودی به رسمیت شناخته نمیشوند و برای «دیده شدن»، به نمادهایی پناه میبریم که حتی معنایشان را نمیدانیم. اینجاست که میتوان از «خودباختگی فرهنگی» سخن گفت: پناه بردن به ارزشهایی که حتی معنایی برایمان ندارند، تنها به این دلیل که آنها را «بالاتر»، «باکلاستر» و «جذابتر» میدانیم.
این تناقض در جایی آشکارتر میشود که همان افرادی که در هالووین و ولنتاین غرق میشوند، شعار «آریایی هستیم، عرب نمیپرستیم» سر میدهند. این شعار نشان میدهد که مسئلهی آنها واقعاً «مبارزه با فرهنگ وارداتی» نیست؛ بلکه انتخاب سطحیترین لایههای فرهنگ است. اگر کسی واقعاً به دنبال ایران باستان است، باید مهرگان را با شکوه برگزار کند، نه اینکه در هالووین «خفن» به نظر برسد. کسی که در یک روز از «کوروش» میگوید و در روز دیگر ماسک جادوگری میزند، در واقع نه به ایران باستان وفادار است و نه به غرب؛ او فقط به دنبال «دیده شدن» است و برای این دیده شدن، هر نمادی را از هر فرهنگی قربانی میکند.
برای هالووین میرقصیم، برای یلدا و نوروز «غمگینیم»!
نکته جالبتر، رفتار دوگانه همین افراد در مواجهه با جشنهای ایرانی است. چند هفته دیگر شب یلدا از راه میرسد و بعد از آن هم نوروز را خواهیم داشت. اما معمولاً با نزدیک شدن به این مناسبتها، عدهای از مشکلات اقتصادی، شرایط سخت زندگی و افسردگی مردم سخن میگویند و میپرسند: «در چنین شرایطی جشن گرفتن چه معنایی دارد؟ ما دیگر آن آدمهای سابق نیستیم، همه افسرده شدهایم.»
همین افراد، اما وقتی نوبت به هالووین میرسد، تمام این نگرانیها را کنار میگذارند. لباس مخصوص میخرند، گریم میکنند، مهمانی میگیرند، میرقصند و تصاویر شادی خود را در فضای مجازی منتشر میکنند.
اینجا این سؤال مطرح میشود: مگر مشکلات اقتصادی و اجتماعی فقط هنگام برگزاری جشنهای ایرانی وجود دارند؟ ا
گر شرایط جامعه بهانهای برای بیتوجهی به یلدا و نوروز است، چرا در زمان هالووین خبری از این بهانهها نیست؟ چرا برای شادی در جشنهای ایرانی باید هزار دلیل و توجیه آورد، اما برای برگزاری یک جشن وارداتی، همهچیز فراهم میشود؟
البته مشکلات جامعه واقعی است و نمیتوان آنها را نادیده گرفت؛ اما نمیتوان همواره همین مشکلات را بهانهای برای کنار گذاشتن سنتهای خودمان قرار داد و در مقابل، برای مناسبتهای وارداتی با شور و اشتیاق برنامهریزی کرد. این رفتار بیش از هر چیز نشاندهنده یک نگاه دوگانه به فرهنگ و مناسبتهاست.
بازگشت به خویشتن یا فرار از خویشتن؟
نتیجه اینکه، کاری به درست و غلط دانستن اینگونه آداب و رسومها نداریم. اما نتیجه این است که ما در حال فرار از خویشتن هستیم. ما جشنهای غنی و جذابی داریم که اگر درست معرفی شوند، از هالووین هم جذابترند: یلدا با آن همه شعر و معنا، نوروز با آن همه آیین و رنگ، مهرگان با آن پیوند با طبیعت. مشکل این است که ما در انتقال فرهنگ خودمان «تنبل» شدهایم و نهادهای فرهنگی نتوانستهاند «معنا» را به نسل جدید تزریق کنند. نسل جدید در خلأ معنا، به سراغ ارزانترین و رنگارنگترین سرگرمی وارداتی میرود. انسان ایرانی امروز، تشنهی معناست، اما آن را در جای اشتباهی جستوجو میکند. تا زمانی که این خلأ پر نشود، ماسکها عوض میشوند، اما چهرهی پشت ماسک، همان «تنهاییِ بیریشه» باقی میماند.
سروتونین وارداتی
اینکه خیابان ایرانشهر و کافههای سنایی آفر هالویینی در منوهایشان بگذارند یعنی کار از کار نظارت گذشته و این مورد هم مثل مناسبتهای فرنگی دیگر صرفا به ابزاری برای فروش بیشتر و آفرهای تبلیغاتی عدهای کاسب تبدیل شده تا فرهنگ این مرز و بوم را بیش از پیش نشانه بگیرند. تجربه هالووین در چندسال اخیر در شهرهای ایران متاسفانه ثابت کرده که سروتونین یا همان هورمون شادی نسل زد ایرانی نیز وارداتی شده و بواسطه رسوم بیگانه ترشح میشود. بحران سروتونین وارداتی نکتهای جدی ست که نه به شوخی بلکه باید به جد آن را در سالهای پیش رو مورد بررسی قرار دهیم. بحث فقط فرهنگ و چند دست لباس و ـآرایش نیست این آینده و جهان نگری جوانان ایرانی ست که در حال تغییر است و علیرغم خلاءهای نظارتی خلاء دلسوزی به حال این جهان نگری نیز باید پر شود.