پرونده هوشمند؛ از «بایگانی گذشته» تا «همزاد دیجیتال» انسان
به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، امیر نوذری، مدیر اداره نوسازی سرمایه انسانی و دبیر هیأت گزینش دانشگاه امام صادق علیهالسلام، با تأکید بر اینکه پرونده در نظام اداری در حال تغییر ماهیت است، گفت: «پرونده، پدیده تازهای نیست؛ تازگی در این است که پرونده از «بایگانی گذشته» به «پیشبینی آینده» در حال تغییر ماهیت است. همین تغییر، هم فرصت بزرگی میسازد و هم مسئولیتی سنگین بر دوش ما میگذارد.»
وی با اشاره به تحلیل ماکس وبر از بوروکراسی و مفهوم «همزاد دیجیتال» که مایکل گریوز در اوایل دهه ۲۰۰۰ مطرح کرد، افزود: «وقتی این مفهوم از ماشین به انسان منتقل میشود، پرسشی بنیادی پیش میآید: آیا این همزاد در خدمت آن انسان است، یا روزی جای او را در تصمیمگیریها میگیرد؟»
«نقشه، سرزمین نیست»
نوذری با استناد به جمله آلفرد کورزیبسکی در سال ۱۹۳۳ گفت: «پرونده هوشمند، هر قدر دقیق باشد، نقشه انسان است و خودِ انسان نیست. نقشه خوب برای مسیریابی ارزشمند است، اما فاجعه از جایی آغاز میشود که مدیر بهجای نگاه کردن به جاده، فقط به نقشه خیره شود. کارمندی که در پرونده «کمبازده» ثبت شده، ممکن است در همان ماه از پدری بیمار پرستاری کرده باشد؛ این واقعیت در هیچ فیلدی از پایگاه داده جا نمیگیرد.»
خطر داده پارهپاره؛ یکپارچگی با اصول
مدیر اداره نوسازی سرمایه انسانی دانشگاه امام صادق (ع) با اشاره به حکایت «فیل در تاریکی» مولانا خاطرنشان کرد: «وضع امروز داده کارکنان در دستگاههای ما دقیقاً همین است. گزینش بخشی را میبیند، آموزش بخشی دیگر، حقوق و دستمزد، ارزشیابی و بازرسی هم هر کدام بخشی را. هیچکس فیل را کامل نمیبیند. پس نخستین وعده پرونده هوشمند، یکپارچگی است: روشن کردن چراغ آن خانه تاریک. ولی همینجا یک هشدار لازم است: یکپارچه کردن دادهها اگر بدون اصول انجام شود، اطلاعاتی را که هر کدام بهتنهایی بیخطر بودند، کنار هم میگذارد و به ابزار سلطه تبدیل میکند.»
کافکا، نه اورول؛ سه حق ضروری
نوذری با اشاره به استدلال دانیل سولوو در کتاب «شخص دیجیتال» گفت: «استعاره درست برای خطر پروندههای دیجیتال، «برادر بزرگ» اورول نیست، بلکه رمان «محاکمه» کافکاست. خطر اصلی لزوماً نظارت چشمی نیست؛ خطر این است که درباره فرد، در جایی که نمیداند، بر اساس دادههایی که نمیبیند، تصمیمی گرفته شود که نمیتواند به آن اعتراض کند.»
وی تأکید کرد: «پرونده هوشمند باید سه حق را تضمین کند: حق دیدن، حق اصلاح و حق توضیح. پروندهای که صاحبش از آن بیخبر باشد، ابزار مدیریت نیست؛ دادگاهی غیابی است.»
جذب؛ ثبت نقطه شروع، نه پیشگویی نقطه پایان
نوذری در تشریح مرحله جذب گفت: «وسوسه بزرگ این است که الگوریتم «موفقیت آینده» را پیشبینی کند. تجربه جهانی عبرتآموز است؛ در سال ۲۰۱۸ گزارش شد که یکی از شرکتهای بزرگ فناوری، ابزار هوشمند غربالگری رزومه خود را کنار گذاشت، زیرا الگوریتم با یادگیری از دادههای گذشته، تبعیضهای گذشته را هم یاد گرفته بود. کتی اونیل در «سلاحهای کشتار ریاضی» این را «حلقه بازخورد مخرب» مینامد: مدلی که گذشته ناعادلانه را به آینده اجتنابناپذیر تبدیل میکند.»
وی با اشاره به «پیشگویی خودمحققکننده» رابرت مرتون و «اثر پیگمالیون» روزنتال و جیکوبسن افزود: «حال تصور کنید سامانه در روز اول به مدیر بگوید این فرد «پتانسیل پایینی» دارد. آن برچسب، بیآنکه کسی بخواهد، به سرنوشت او بدل میشود. اصل من در این مرحله روشن است: پرونده جذب باید نقطه شروع را ثبت کند، نه نقطه پایان را پیشگویی کند.»
حکایت سکّاکی؛ پرونده باید «مسیر» را نشان دهد
نوذری با نقل حکایت سکّاکی، ادیب نامدار خوارزم، گفت: «اگر آن روز یک پرونده هوشمند از سکّاکی عکس فوری میگرفت، او را «فاقد استعداد» ثبت میکرد. اما اگر مسیر او را میدید، یکی از بزرگترین دانشمندان زمانه را تشخیص میداد. پرونده هوشمند باید مسیر رشد را نشان دهد، نه فقط وضعیت امروز را. ارزیابیهای مقطعی این تفاوت را نمیبینند، اما دادههای طولی میبینند.»
رشد؛ از رنگینکمان سوپر تا لنگرهای شاین
وی با اشاره به نظریه «رنگینکمان زندگی-شغل» دانلد سوپر و مفهوم «لنگرهای شغلی» ادگار شاین خاطرنشان کرد: «پرونده هوشمند میتواند این لنگرها را بشناسد و مسیرهای متناسب پیشنهاد کند. با این کار، از دام قدیمیای که لارنس پیتر در ۱۹۶۹ توصیف کرد دور میمانیم: «در سلسلهمراتب، هر کس آنقدر ارتقا مییابد تا به سطح بیکفایتی خود برسد.» مهندس برجستهای که به اجبار مدیر میشود، هم یک مهندس خوب را از دست دادهایم و هم یک مدیر ضعیف به دست آوردهایم.»
حق فراموش شدن و صفت «ستّارالعیوب»
نوذری با اشاره به کتاب «پاککن: فضیلت فراموشی در عصر دیجیتال» ویکتور مایر-شونبرگر و «حق فراموش شدن» در مقررات عمومی حفاظت از داده اروپا (GDPR) گفت: «در فرهنگ ما این مفهوم ریشهای کهنتر دارد؛ «یا مَن أظهَرَ الجَمیلَ و سَتَرَ القَبیح». پرونده هوشمند به همان منطق نیاز دارد: نیکیها را برجسته کند و لغزشها را پس از اصلاح، دائماً پیش چشم نگه ندارد.»
وی افزود: «پرسش من از طراحان سامانه این است: آیا خطای یک کارمند جوان در سال اول خدمت باید سی سال بعد، در تصمیم ارتقای او، همچنان با همان وزن حاضر باشد؟ پاسخ من منفی است. پرونده هوشمند به «قاعده زوال وزن» نیاز دارد: تخلفات جزئی پس از مدتی مشخص و در صورت عدم تکرار، از چرخه تصمیمگیری خارج شوند. سازمانی که نبخشد، کارمندانی پرورش میدهد که هرگز ریسک نمیکنند و هرگز خلاقیت نشان نمیدهند.»
هشدار درباره «اثر هاله» در لباس داده
مدیر اداره نوسازی سرمایه انسانی دانشگاه امام صادق (ع) با اشاره به «اثر هاله» ادوارد ثورندایک گفت: «اگر سامانه در صفحه اول پرونده، یک «نمره کلی» درشت نمایش دهد، ما هاله عددی تازهای ساختهایم که از هاله قدیمی هم خطرناکتر است، چون ظاهری علمی دارد. توصیه طراحی من این است: پرونده باید «نیمرخ» نشان دهد، نه «نمره». تقلیل انسان به یک عدد، هم از نظر علمی خطاست و هم از نظر اخلاقی.»
دانش ضمنی؛ آنچه در هیچ پروندهای نمیگنجد
نوذری با استناد به مایکل پولانی و جمله «ما بیش از آنچه میتوانیم بگوییم، میدانیم» و مدل SECI نوناکا و تاکهاوچی تصریح کرد: «پرونده هوشمند باید فقط ثبتکننده دانش نباشد؛ باید پیونددهنده آدمها باشد. باید بداند چه کسی چه میداند و تازهواردی را که به آن دانش نیاز دارد، به او وصل کند.»
بازنشستگی؛ پایان پرونده یا آغاز میراث؟
وی با نقل حکایت پیرمرد و نهال گردو و اشاره به هشدار دیوید دلانگ در کتاب «دانش از دسترفته» گفت: «بازنشستگی در نظام اداری ما معمولاً با یک لوح تقدیر و یک مراسم خداحافظی تمام میشود و همراه آن سی سال دانش سازمانی از در خارج میشود. پرونده هوشمند میتواند بازنشستگی را چند سال پیشتر پیشبینی کند، نقشه دانش حیاتی فرد را ترسیم کند، دوره جانشینپروری و مربیگری را از پیش برنامهریزی کند و حتی پس از بازنشستگی، امکان مشاوره و انتقال تجربه را باز نگه دارد. پایان خدمت نباید پایان پرونده باشد؛ باید آغاز میراث باشد.»
سراب سراسربین؛ آینه نه دوربین
نوذری با اشاره به تحلیل میشل فوکو از «سراسربین» جرمی بنتام هشدار داد: «کارمندی که میداند هر کلیک و هر دقیقهاش ثبت میشود، کاری را انجام میدهد که «دیده میشود»، نه کاری که «درست است». مرز باریک، اما حیاتی این است که پرونده هوشمند باید «آینه» باشد، نه «دوربین». آینه را خود انسان برای دیدن و اصلاح خویش به کار میبرد، اما دوربین را دیگری برای پاییدن او نصب میکند. ابزار واحد است و نیت متفاوت، و همین تفاوت، فرهنگ سازمانی را میسازد یا ویران میکند.»
جمعبندی؛ باغبان، نه نگهبان
وی در جمعبندی گفت: «اگر بخواهم کل این بحث را در یک تمثیل فشرده کنم: پرونده هوشمند میتواند ابزار «نگهبان» باشد یا ابزار «باغبان». نگهبان میپرسد: «چه کسی خطا کرد؟» و باغبان میپرسد: «این نهال برای رشد به چه نیاز دارد؟» فناوری هر دو را ممکن میکند، اما انتخاب میان آن دو با ماشین نیست، با ماست.»
نوذری در پایان تأکید کرد: «پرونده هر قدر هوشمند باشد، در نهایت روایتی است از یک انسان. ما مسئولیم که این روایت منصفانه نوشته شود، قابل اصلاح باشد و به صاحبش تعلق داشته باشد. سرمایه انسانی را نمیتوان در پایگاه داده ذخیره کرد؛ فقط میتوان شرایط بالیدنش را فراهم کرد.»