در گفت وگو با مسعود رضایی مطرح شد؛

بازخوانی 16 آذر؛ از کودتای مرداد 32 تا خرداد 88

در دولت هاشمي، تحت تأثير طيف چپ انتقادات متوجه مسائل داخلي شد و با نفوذ نيروهاي غربزده در انجمن‌هاي اسلامي، حوزه تفكري كه استكبار و استبداد بين الملل را دشمن نمي دانست، در ميان برخي از دانشجويان رايج شد.

کد خبر: ۱۰۴۳۷۸

چهارشنبه - ۱۷ آذر ۱۳۸۹ / December 08, 2010

بر آن شدیم تا به مناسبت هفته دانشجو گفت وگویی تفضیلی با یک تاریخدان داشته باشیم تا ابعاد مختلف کودتای 28 مرداد و اقدام حماسی دانشجویان در 16 آذر 32 را از دیدگاه او مورد واکاوی قرار دهیم. پس از آن هم قیاسی داشته باشیم میان آن حماسه با آنچه که دانشجویان نسل سوم و چهارم انقلاب در 16 اذر 88 و در پاسخ به کودتای سال گذشته بر صحنه آوردند. آنچه در پی می آید متن این گفتگو با «مسعود رضایی» پژوهشگر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران است.

«شبکه خبر دانشجو»؛ جناب آقاي رضايي، از ديد يك مورخ نگاه و مروري بر واقعه 16 آذر 1332 داشته باشيم، ريشه شكل گيري اين واقعه چه بود؟  نفوذ انگليس و امريكا و به طور كلي بيگانگان در چه حدي بود؟

رضایی؛ روز دانشجو 16 آذر سال 32 واكنش دانشجويان به ورود رئيس جمهور آمريكا به ايران بود كه يادآور حركت‌هاي ضد استعماري و ضد استبدادي دانشجويان آگاهي است كه براي حفظ استقلال مملكت از دريغ جان خود ابايي نداشتند.

در سال 32 شاهد انجام كودتاي 28 مرداد بوديم كه واكنشي به ملي شدن صنعت نفت بود؛ ملت ايران به رهبري آيت الله كاشاني و مصدق در جهت استقلال سياسي و اقتصادي بودند و توانستند با همدلي، نهايتاً ملي شدن صنعت نفت را تقويت كنند.

انگلستان در آن زمان قدرت بزرگي بود و قيام عليه او و نجات كشور از سلطه او كار بسيار مهمي بود، انگليسي‌ها با توجه به قدرت و نفوذي كه در عرصه‌اي بين المللي داشتند و به نيروهاي كه در دخل داشتند سعي مي كردند با عملي شدن استقلال صنعت نفت مخالفت كنند.

در آن زمان آمريكا كه هنوز به عنوان استعمارگر شناخته نمي شد در چهره يك دوست و ميانجي به ملت ايران نزديك شد در حالي كه ايالات متحده مي كوشيد در صحنه بين المللي متحول شده و بعد از جنگ جهاني دوم به جايگاهي دست يابد و در نفت ايران سهيم شود يعني منافع خاصي خود را دنبال مي كرد و متاسافانه تا قبل از كودتاي 28 مرداد مسئولان و مردم نتوانستند به نيت منفعت طلبانه آمريكايي پي برند و آمريكا را دوست قلمداد مي كرد نيمه اين شد كه آمريكا و انگليس كودتايي را مشترك طراحي كردند و منافع خود را نيز مشخص كردند كه با كمك عوامل داخلي  و همكاري محمدرضا پهلوي اين كودتا را به انجام رساند و نهضت ملي شدن صنعت نفت را شكست دادند.

«شبکه خبر دانشجو»؛ چه عواملي موجب شد تا مردم نسبت به دولتمردان آمريكایی و اقدامات آن ها شناخت بیشتری پیدا کنند؟

رضایی؛ بعد از كودتاي 28 مرداد چهره‌ آمريكا به عنوان يك نيروي كودتاچي آشكار شد و دانشجويان از نخستين كساني بودند كه فهميدند چه ضربه هايي را از آمريكا خورده‌ايم و در نتيجه در اعتراض به عملكرد استعمارگرانه آمريكا در ايران و استقرار يك رژيم وابسته ديكتاتوري در ايران دست به اعتراض زدند و خشم خود را از آمريكا نشان دادند.

رژيم پهلوي بعد از كودتا، جو خفقاني را ايجاد كرده بود و با ورود نيروهاي نظامي  به دانشگاه اعتراضات دانشجويي را سركوب مي كرد و در نتيجه سه تن از دانشجويان را به شهادت رساند.

در واقع 16 آذر مظهر خشم دانشجو نسبت به قدرت‌هاي استعماري و استبدادي است روزي است كه دانشجويان به درستي دشمن خود را تشخيص دادند و به نسل‌هاي بعدي پيام دادند كه نسبت به دشمنان بيگانه هوشيار باشيم و در حفاظت از استقلال سياسي و اقتصادي خود از فداكاري دريغ نكنيم.

«شبکه خبر دانشجو»؛ دخالت دولت‌هاي بيگانه در  كودتاي سال 32 چگونه بود؟

رضایی؛ در سال 32 در ايران، رأس نظام سياسي يعني شاه، وابسته و خودفروخته بود و ما شاهد حضور عوامل و مهره‌هاي دولت انگليس در ساختار سياسي دولت ايران هستیم يعني گرچه در ظاهر تنها شركت نفت را در اختيار نداشتند اما پايگاه‌هاي خاص خود را دارا بودند.

عوامل انگليسي و آمريكا و مهره‌هايشان مانند برادران رشيديان، سرلشگر زاهدي و برخي نماينده‌هاي مجلس در انجام كودتا دخالت داشتند.

«شبکه خبر دانشجو»؛ مشابه انچه در انتخابات سال گذشته و فتنه 88 دیديم؟

رضایی؛ خير، در انتخابات سال گذشته هيچ يك از مسئولان نظام و  رژيم سياسي كشور عوامل و همكار بيگانگان نبودند، تنها برخي چهره‌هاي غير حاكميتي از  احزاب  تحت تاثير عوامل بيگانه بودند.

يكي از انديشه‌هاي اساسي فتنه 88، قدرت طلبي بدون مبناي يك طيف سياسي بود كه وقتي در انتخابات شكست خورد نظم سياسي و اجتماعي كشور را برهم ريخت؛ هر چند در اين طيف مهره‌هاي وابسته به بيگانه كم نبودند اما از نظر من رأس اين حركت يعني ميرحسين شخصا مرتبط با بيگانه نبود.

با توجه به حساسيت ايران، بيگانگان مانند هميشه براي انتخابات سال 88 نيز برنامه ريزي كرده‌ بودند و نمي توان دخالت و برنامه ريزي بيگانگان را نفي كرد؛ نكته اينجاست كه كاندايدهاي شكست خورده عليرغم عدم ارتباط با بيگانگان؛  تحت تأثير  واسطه‌هايي قرار گرفتند، تحريك شدند و اقداماتي را انجام دادند كه صددرصد خواست بيگانگان بود.

اگرچه در همهي برهه‌‌هاي تاريخ ايران، بيگانگان و در راس آن آمريكاو انگليس در صدد برهم زدن نظم سياسي و اجتماعي ايران بودند و روز و شبي نيست كه به دنبال براندازي اين نظام اسلامي بنباشند و البته در مقدمه چيني فتنه 88 نيز نقشي موثر داشتند.

«شبکه خبر دانشجو»؛ يعني نفوذ و تاثير بيگانگان در كودتاي 32 كاملا مستقيم و در فتنه 88 غير مستقيم بود؛‌ درست است؟

رضایی؛ بله دقيقاً؛  در حقيقت زمينه‌هاي نفساني و هواي نفس ميرحسين موسوي  زمينه ساز تحريك وي شد كه به بازي در پازل دشمنان انجاميد.

«شبکه خبر دانشجو»؛ در رقم خوردن فتنه 88 رسانه‌ها نقش زيادي داشتند، آيا درشكل گيري كودتاي 32 نيز همينطور بود؟

رضایی؛ در سال 32 احزاب، مطبوعات، و نشريات نقش خود را داشتند و چون راديو و تلويزيون فراگير نبود نشريات بسيار تأثيرگذار بودند.

يكي از آفت‌هاي مسائل سياسي ايران اين است كه وقتي آزادي زياد مي شود فضاي سياسي به شدت هيجاني مي شود؛ فضاي نشريات قبل از كودتاي  1332- چون بعد از كودتا همه نشريات غير از نشريات حكومتي توقيف شدند و ديگر نشريه ايي باقي نبود- نيز بسيار هيجاني است.

در آن سال مطبوعات فضا را پر التهاب و متلاطم كردند، مقالات تندي عليه يكديگر و تخريب شخصيت‌هاي جناح‌هاي مقابل مكرر  منتشر مي شود؛  در چهارچوب طرح ريزي  كودتا،  آمريكا و انگليس نيز و علاوه بر جهت دهي به نشريات، به برخي از مطوبعات خوراك  مطبوعاتي ميدهند و  مقالات و كاريكاتورهايي را براي تخريب افراد منتشر مي‌كنند.

در اين فضاي تند و فحاشي عليه يكديگر،  برخي رسانه‌ها  از طريق كودتاچي‌ها تامين محتوا مي شوند و برخي ديگر وابسته به حزب توده هستند؛ اين فضاي مطبوعاتي جامعه را دسته دسته و به گروه‌هاي متخاصم تبديل مي كند. در نتيجه فضاي كشور غبارآلود مي شود و زمينه‌اي اجراي كودتا و براندازي تسهيل؛ زيرا در فضاي آرام ، يعني استمرار يك فضاي منطقي اجراي كودتا ممكن نيست.

در اين فضاي متشنج و پرالتهاب شخصيت‌هاي تاثيرگذار و منطقي و متين نفوذ خود را از دست مي دهند و رهبري گروه‌هاي مختلف مردم به دست افراد سبك مغز و تندرو مي افتد گرچه قبل از انتخابات 88 فضاي هيجاني را داريم اما متفاوت از فضاي سال 32 است.

چرا که، در جامعه تهران در سال 32 شاهد درگيري‌هاي فيزيكي ميان جناح‌هاي مختلف هستيم اما قبل از 22 خرداد 88 هيچ درگيري فيزيكي را شاهد نيستيم؛ اگر چه فضا هيجاني است اما درگيري وجود نداشت فضاي خاصي حاكم بود كه با القاي شايعه تقلب فضا را مسموم كرد.

«شبکه خبر دانشجو»؛ رسانه‌هاي بيگانه هم موثر بودند؟

رضایی؛ در سال 32 بي بي سي، يكي از پايه‌هاي طراحي كودتا بود، از  زمان شكل گيري نهضت ملي شدن صنعت نفت بي بي سي  تبليغات خود را عليه اين نهضت آغاز كرد و درصدد ايجاد ياس،  نااميدي، بلوا و بي نظمي در ميان مردم بوده است.

علي رغم ادعاي مسئولان بي بي سي، كه كاري با دولت بريتانيا ندارند و مستقل كار رسانه‌اي انجام مي دهند، اما نوع اخبار و سبک کاری که انجام می دهند حاكي از  تلاش این رسانه در تشديد اختلاف‌ها و تخريب برخي جناح‌ها در جهت منافع دولت انگلیس است. به طور كلي بي بي سي يكي از پايه‌هاي عملياتي كودتاي 32 است.

در فتنه 88 هم اين رسانه كاملاً در خدمت اهداف سياسي دولت انگليس عمل كرده است؛  اگرچه شيوه‌هاي پيچيده‌اي را به واسطه‌اي سال‌ها تحقيق و تفكر در خصوص مسائل اتخاذ مي كند . 30 سال استعمار انگليس موجب شده است، دولت انگليس توانايي فوق العاده‌ايي براي تاثيرگذاري بر افكار عمومي و جنگ نرم را كسب كند و همواره در جست‌وجوي كشف شيوه‌هاي جديد است.

اگر اصل را بر دشمن شناسي بگذاريم، مي توانيم به شيوه‌هاي نوين اين رسانه‌ها و دشمنان براي مقابله با اهداف نظام دست يابيم.

«شبکه خبر دانشجو»؛ تأثير اقدام دانشجويان در 16 آذر بر جامعه چه بود؟

رضایی؛ پس از كودتا و برقراري حكومت نظامي، كساني كه درگير فضاي سياسي و التهابات بودند دريافتند فضاي ديكتاتوري بر جامعه حاكم شده است، يعني محمد رضا پهلوي كه پيش تر در چهارچوب قانون اساسي فعال بود با سركوب نيروهاي فعال جامعه و كنار رفتن شخصيت‌هاي مهم دريافت مي تواند با حمايت بيگانگان از قانون اساسي عبور كند و با اختيارات ديكتاتوري بر كشور حكومت كند.

در قانون اساسي شاه نماد وحدت ملي و نخست وزير همه كاره بود كه بايد از مجلس راي اعتماد مي گرفت.  اگر چه دخالت انگليس و دربار در انتخابات‌ها تاثيرگذار بود اما به هر حال مجلس از سال 20 به بعد موثر بود و اين امر موجب مي شد محمدرضا مجبور شود درچهارچوب قانون قدم بردارد.

مردم پس از كودتا دريافتند دوران استبداد سياسي پهلوي آغاز شده است و 16 آذر نقطه عطفي بود كه جامعه دريابد رژيم استبدادي براي ادامه حيات خود قرار است به سركوب ادامه دهد.

از طرف ديگر اين با اقدام دانشجويان بذر مقاومت در مقابل استبداد وابسته به استعمار بيگانه كاشته و با خون شهداي دانشجو آبياري شد و نهضت مقاومتي در ميان آحاد ملت شكل گرفت.

«شبکه خبر دانشجو»؛ آیا همين رویکرد را در حوداث سال گذشته براي جنبش دانشجويي قائل هستيد؟

رضایی؛ نه چندان، مردم پس از انتخابات در صحنه حضور داشتند و با صحبت هاي رهبري ابعاد مختلف فتنه بر مردم آشكار شد.

از طرف ديگر جمعيتي كه روز 20 خرداد در تظاهرات حضور يافته اغلب قصد آشوب نداشتند بلكه عده اي معترض بودند. حمله به پايگاه بسيج كه در انتهاي اين روز رخ داد نيز توطئه ايي از بيش طراحي شده بود.

آشوب ها كه از سوي عده ايي اندك شگل گرفت، توسط نيروهاي بسيج به خوبي كنترل شد كه گواه ديگري بر فعاليت،  آگاهي و حضور مردم در صحنه است، البته چون فضا براي حضور مردم به صورت عمومي فراهم نشده بود تا روز 9 دي ماه بروز همراهي مردم در صحنه را به صورت علني نديديم.

«شبکه خبر دانشجو»؛ حالا اگر بخواهيم تعريفي از مستبد ارائه كنيم، از نظر شما مستبد حقيقي  و  واقعي كيست ؟

رضایی؛ براي پاسخ به اين سوال بايد اول ديد دشمن اصلي ملت ايران كيست؟ اگر نتوانيم دوستان و دشمنان را به درستي تشخيص دهيم و دچار اعوجاج فكري شويم در راستاي خواسته هاي دشمن گام برميداريم. با مرور تاريخ صد ساله ي ايران به راحتي مي‌توان دشمنان حقيقي ايران را كه موجب عقب افتادگي‌هاي مختلف شدند را شناخت.

مستبدان واقعي كشورهايي هستند كه به ما ظلم كردند پيش از آمريكا، انگلستان بود و بعد از كودتاي 32 آمريكا كه رژيمي وابسته را به ما تحميل كرد. پس از انقلاب و استقلال سياسي مردم ايران و تلاش براي كسب استقلال همه جانبه و توسعه و پيشرفت پايدار، كساني كه سال ها از ايران بهره گرفته بودند و منافع خود را از دست داده بودند، كوشيدند نظام را از پا بيندازند.

در اوايل انقلاب حضرت امام آمريكا را نيروي استبدادي بين المللي مطرح كرد اما برخي تصور مي كردند آمريكا دوست و منادي آزادي و حقوق بشر است، ‌اين امر موجب شد دانشجويان برآن شوند با تسخير لانه جاسوسي فرصت ايجاد كودتاي مجدد را از آمريكا بگيرند.

برخي ها سعي كردند ديدگاه دانشجويان را جابه جا كنند و بگويند آنچه  به عنوان استبداد گر بين المللي مي دانند اشتباه است؛  و با القاي «توهم» كوشيدند ذهن دانشجويان را منحرف نمايند و نگاه ها  را متوجه هيأت حاكمه كردند. گويي مهمترين وظيفه دانشجويان تأمين آزادي ها در مقابل حكومت است.

به عبارت ديگر آزادي كه ايران در عرصه ي بين الملل بدان نيازمند است را تا حد آزادي داخلي تقليل دادند.

البته نبايد اشكالات و نقصان هاي داخل را ناديده گرفت زيرا افراط در نسبت دادن مشكلات به دشمنان حقيقي در عرصه ي بين الملل واكنش هاي تفريطي را در پي خواهد داشت؛ هميشه بايد رفتار متعادل در پيش گرفت.

«شبکه خبر دانشجو»؛ به عنوان آخرین سؤال روند این روحیه ضد استبدادی در میان دانشجویان را از ابتدای انقلاب تا کنون چگونه ارزیابی می کنید؟

رضایی؛ ابتداي انقلاب نگاه دانشجويان كاملاً به دشمن بيروني و استكبار جهاني است كه كاملاً درست و منطبق با شرايط روز جهان است، با گذشت زمان و تحول در صحنه هاي مختلف و جناح ها، آزادي و علي الخصوص تأمين سياسي مهم ترين دغدغه  دانشجويان شود.

به عبارت ديگر دشمن خارجي جاي خود را به تأمين آزادي سياسي مي دهد و زبانه هاي اين انديشه از زمان كار آمدن دولت هاشمي و بي توجهي به فعاليت هاي سياسي دانشجويان آغاز شد.

اين نگاه تحت تأثير طيف چپ كه منتقد دولت بود شكل گرفت و كم كم انتقادات متوجه مسائل داخلي شد و پس از شكل گيري تغيير و تحولات فكري اين طيف، ‌كه بزرگترين منتقد اتخاذ روش هاي سازشكارانه نسبت به غرب از سوي دولت است؛ طرفدار و مروج همين انديشه مي شود.

در اواخر دوران دولت سازندگي، رقابت گسترده ايي ميان جناح چپ و راست شكل مي گيرد و  دشمن پيشين، يعني آمريكا، تنزل كرده و دشمن اصلي جناح راست مي شود! هر چند برخي عملكرد جناح راست نيز بر اين امر دامن مي زد.

نيروهايي كه وابسته فكري و متمايل به غرب بودند اين نگاه را ترويج كردند  و با عضوگيري و نفوذ در انجمن هاي اسلامي دانشگاه ها اين تفكرات را گسترش دادند و بدين ترتيب حوزه تفكري كه استكبار و استبداد بين الملل را دشمن نمي داند و در داخل به دنبال دشمن است، در ميان برخي از دانشجويان رايج شد.

در مقابل این رویکرد البته طيف هاي دانشجويي هم هستند كه هم چنان به دنبال دفاع از انقلاب و ملت در برابر دشمنان اصلي خود هستند و جاي مسائل را عوض نمي كنند و اولويت بندي دارند زيرا من نيز معتقدم علاوه بر هوشياري در مقابل دشمنان بين المللي نبايد از ضعفهاي داخل غفلت ورزيد و بايد مسائل را طبقه بندي و اهم و مهم كرد./انتهاي پيام/