پيش‏فرض‏هاى اخلاقى‏ جنبش نرم‏افزارى و توليد علم

به نظر مى‏رسد كه اگر مى‏خواهيم، نقد و انتقاد در جامعه، به كالايى قاچاق تبديل نشود و حريم مناظره و نقد، در دام «جدال و مراء» گرفتار نيايد و به جاى آزادى در دام هتاكى و مسئوليت‏گريزى نلغزيم، بايد اخلاق را در مناظرات علمى خود حاكم كنيم.

کد خبر: ۱۰۵۵۸۵

شنبه - ۲۷ آذر ۱۳۸۹ / December 18, 2010

گروه انديشه: از مهم‏ترين شرايط تحقق و ثمردهى جنبش نرم‏افزارى علمى و دينى، توجه به اصول و مبانى اخلاقى لازم براى چنين جهش و جنبشى است. تضارت آرا و انديشه‏ها، به شرطى نشانه پيشرفت علمى خواهد بود كه در چارچوب اخلاق و قوانين اخلاقى باشد.

چكيده‏
از مهم‏ترين شرايط تحقق و ثمردهى جنبش نرم‏افزارى علمى و دينى، توجه به اصول و مبانى اخلاقى لازم براى چنين جهش و جنبشى است. تضارت آرا و انديشه‏ها، به شرطى نشانه پيشرفت علمى خواهد بود كه در چارچوب اخلاق و قوانين اخلاقى باشد. در ضرورت نقد علمى همين بس كه براساس تعاليم اسلامى، يكى از فرايض اخلاقى انديشمندان و آگاهان است. براى تحقق و ثمردهى چين فريضه‏اى، رعايت اصولى چون «فهم سخن و تبحر در موضوع»، «كنار نهادن حب و بغض»، «پرهيز از نقد متقابل»، «نقد انگيخته به جاى نقد انگيزه»، «مراعات بردبارى» و «پرهيز از برچسب زدن‏هاى غير اخلاقى» بر هر دو طرف نظريه‏پرداز و ناقد لازم است. عدم مراعات هر يك از اصول ياد شده، نقد علمى و پيشرفت علمى را با مخاطرات جدى روبرو خواهد كرد و ما را از وصل به كمال مطلوب باز خواهد داشت.

1. رهبر معظم انقلاب، حضرت آيت اللَّه خامنه‏اى، در بخشى از پاسخ خود به نامه جمعى فضلاى حوزه و دانشگاه، درباره جنبش نرم‏افزارى و ضرورت راه‏اندازى نهضت توليد علم، چنين نگاشتند:

نبايد از «آزادى» ترسيد و از «مناظره» گريخت و «نقد و انتقاد» را به كالايى قاچاق يا امرى تشريفاتى تبديل كرد، چنان‏كه نبايد به جاى مناظره به «جدال و مراء» گرفتار آمد و به جاى آزادى، به دام هتاكى و مسئوليت‏گريزى لغزيد. آن روز كه سهم «آزادى و اخلاق» و سهم «منطق» همه يكجا و در كنار يكديگر ادا شود، آغاز روند خلاقيت علمى در تفكر بالنده دينى در اين جامعه است و كليد جنبش «توليد نرم‏افزارى علمى و دينى» در كليه علوم و معارف دانشگاهى و حوزوى زده شده است.

از آن زمان به بعد، سخنان غث و سمين فراوانى درباره جنبش نرم‏افزارى و نهضت توليد علم گفته شد. مراكز مختلفى، خود را متصدى اين امر دانستند و نشست‏ها و همايش‏هاى متنوعى در اين باره صورت دادند و مقالات و نوشته‏هاى فراوانى در اين حوزه به رشته تحرير آراسته شد ؛ همه اينها را بايد به فال نيك گرفت ؛ اما نكته‏اى كه در اغلب نوشته‏ها و گفته‏ها مغفول مانده، توجه به مبانى، پيش‏فرض‏ها و اصول اخلاقى لازم براى چنين جهش و نهضتى است. به گمان نگارنده عدم توجه به اين مهم، موجب مى‏شود كه هزگز نتوانيم به هدف مطلوب دست يابيم.

به نظر مى‏رسد كه اگر مى‏خواهيم، نقد و انتقاد در جامعه، به كالايى قاچاق تبديل نشود و حريم مناظره و نقد، در دام «جدال و مراء» گرفتار نيايد و به جاى آزادى در دام هتاكى و مسئوليت‏گريزى نلغزيم، بايد اخلاق را در مناظرات علمى خود حاكم كنيم و به شدت مراقب مراعات آن باشيم و ديگران نيز نبايد، به بى‏اخلاقى‏ها و حرمت‏شكنى‏هاى طرفين گفت و گو اهميت بدهند، بلكه بر همه عالمان و انديشمندان فرض است كه فرضيه امر به معروف و نهى از منكر را به خوبى، در عرصه معرفتى نيز انجام دهند.

بى‏ترديد، يكى از شاخصه‏هاى شكوفايى علمى در يك جامعه و نيز يكى از نشانه‏هاى رشد، بالندگى و پويايى يك ملت، رونق گرفتن مباحثات علمى، تضارب آرا و تبادل افكار است. همان‏گونه كه در پيام مقام معظم رهبرى نيز بدان اشاره شده است يكى از مهم‏ترين شرايط لازم براى تحقق نشاط و پويايى علمى در جامعه، و ايجاد جامعه‏اى علم‏دوست و انديشه‏پرور، آزادى انديشمندان و عالمان در ارائه انديشه‏ها و نظرات علمى است. در جامعه‏اى كه عالمان آن، از بيم سرها در گليم بكشند، جاهلان و متملقان و چاپلوسان در رأس خواهند نشست ؛ اما اين سخن هرگز به معناى تن دادن به آزادى مطلق و بى‏قيد و بند نيست، زيرا آزادى مطلق و افسار گسيخته، معنايى جز مخالفت با آزادى ندارد. آزادى مطلق، تزى است كه آنتى‏تز خود را در درون دارد. آزادى مطلق، امرى خودستيز و خود متناقض است. اگر چنين است، چه امر يا امورى آزادى را مقيد مى‏كنند.

از مهم‏ترين قيود آزادى، قيود اخلاقى است. اخلاق و اصول اخلاقى، امورى‏اند كه بر توسن آزادى لگام مى‏زنند، بنابراين، اخلاق بر آزادى «حاكم» است و آزادى در صورتى عاقلانه و در نتيجه ثمربخش است كه در چهار چوبه اخلاق باشد و حرمت مرزهاى اخلاقى را نگه دارد.

به هر حال، نگارنده اين مقاله قصد آن دارد تا برخى اصول اخلاقى لازم را در اين موضوع بيان كند ؛ اصولى كه مراعات آنها از ناحيه هر دو طرف نظريه‏پرداز و ناقد، شرط ضرورى سالم ماندن فضاى علمى جامعه و رشد و بالندگى آن است.

2. يادآورى اين نكته مقدماتى مفيد است كه در تعريف نقد و انتقاد، اختلاف وجود دارد: برخى نويسندگان، نقد يك انديشه و تفكر را به معناى «ذكر خوبى‏ها» دانسته‏اند. سينتزبرى بر آن است كه «نقد، كوششى است براى يافتن، شناختن، دوست داشتن و توصيه كردن همه نكته‏هاى خوبى كه در جهان انديشيده و نوشته شده‏اند، و نه بهترين آنها». آدى سون نيز گفته است: «نقاد راستين بايد به خوبى‏ها و نه نارسايى‏ها بپردازد و زيبايى‏هاى نهفته يك نويسنده را كشف كند و چيزهايى را كه ديدن را سزاوارند، به جهان عرضه دارد».(1) در مقابل، برخى ديگر نويسندگان، معناى حقيقى نقد را عيب‏جويى و خرده‏گيرى و ذكر ناراستى‏ها و نادرستى‏هاى يك گفته، نوشته يا رفتار دانسته‏اند.(2) در عين حال، به نظر مى‏رسد كه تعريف درست نقد، عبارت است از «وارسى و بررسى يك نوشتار (گفتار يا رفتار)، براى شناسايى و شناساندن زيبايى و زشتى، بايستگى و نبايستگى، بودها و نبوده‏ها و نادرستى آن».(3)

3. آزادى نقد و نقادى به معناى مورد نظر، به شرط رعايت آداب اخلاقى آن، در يك جامعه، هيچ ضررى را در پى نخواهد داشت، زيرا از دو حال خارج نيست: يا نقد وارد است كه بايد ممنون منتقد بود و از او تشكر كرد كه عيب كار يا نادرستى انديشه ما را گوشزد كرده است يا وارد نيست كه پاسخ داده مى‏شود و سوء تفاهم ايجاد شده، برطرف مى‏گردد. در روايات فراوانى كه در اينجا برخى آنها را نقل مى‏كنيم، بر اهميت و ضرورت وجود نقد و حساسيت افراد جامعه، به ويژه انديشمندان در قبال مسائل مطرح شده در جامعه اسلامى، بلكه جهانى تأكيد شده است:

امام صادق عليه السلام در حديث بسيار مشهورى مى‏فرمايد: «احبّ اخوانى الىّ من اهدى‏ الىّ عيوبى» ؛ بهترين دوستان من كسانى‏اند كه عيوب مرا به من هديه مى‏دهند».(4) همه مى‏دانيم كه آن امام عزيز، از مقام عصمت برخوردار است و هرگز نقص و عيبى در وجود او، و در گفتار و كردار او نيست، با اين همه، بهترين دوستان خود را كسى معرفى مى‏كند كه اگر عيب و نقصى از آن حضرت به نظرش مى‏رسد، بى‏ملاحظه، آن را به او گوشزد كند، كمترين فايده اين كار آن است كه سوء تفاهم‏هاى ايجاد شده را مى‏توان در فضايى صميمى و دوستانه رفع كرد.

امام على عليه السلام مى‏فرمايد ؛ «من بصرك عيبك فقد نصحك» ؛ كسى كه عيب تو را به تو بنماياند، تو را نصيحت كرده است.(5)
امام حسين عليه السلام نيز مى‏فرمايد: «من احبّك نهاك و من ابغضك اغراك» ؛ كسى كه تو را دوست دارد، تو را [از انجام زشتى‏ها و بدى‏ها] نهى مى‏كند، و كسى كه تو را دشمن بدارد، تو را مى‏فريبد.(6)
امام على: «من ساتر عيبك فهو عدوك» ؛ كسى كه عيوب و كاستى‏هاى تو را پنهان كند [و به منظور اصلاح، آنها را به تو تذكر ندهد]، دشمن توست.(7)

امام جواد: «المؤمن يحتاج الى توفيق من اللَّه و واعظ من نفسه و قبول ممن ينصحه» ؛ انسان مؤمن به سر چيز نيازمند است: توفيق الهى، موعظه درونى و پذيرش نصيحت نصيحت‏گران.(8)

افزون بر اين، بايد دانست كه نقد و انتقاد از نابه سامانى‏ها و كج‏انديشى‏ها، از وظايف اسلامى مردم است. اين وظيفه در بعضى موارد، از مصاديق «ارشاد جاهل» است ؛ در مواردى از مصاديق «نصيحت» است. همچنين مى‏تواند مصداق برخورد با «بدعت» يا «دفاع» از يك انديشه يا رفتار خوب باشد. همچنين در مواردى كه فرد يا افرادى، آگاهانه يك انديشه نادرست را مطرح مى‏كنند، نقد آن از مصاديق امر به معروف و نهى از منكر است ؛ توضيح آنكه دايره امر به معروف و نهى از منكر را نبايد در مسائل رفتارى منحصر كرد، بلكه اين فريضه در عرصه معرفتى نيز جريان دارد ؛ حتى مى‏توان گفت كه امر به معروف و نهى از منكر، در قلمرو مسائل معرفتى، بسيار اساسى‏تر و سرنوشت‏سازتر از امر به معروف در حوزه رفتار است. نقد انديشه‏ها و عملكردهاى نادرست، به ويژه در جايى كه احتمال تأثيرگذارى آنها در ميان افراد جامعه بالا باشد، وظيفه‏اى اجتماعى است. اگر كسى بداند كه انديشه، گفتار يا كردار خاصى، موجب گمراهى افراد يا انحراف گفتارى يا رفتارى در سطح جامعه مى‏شود، وظيفه اسلامى و انسانى او حكم مى‏كند كه به صورت مستدل و منطقى، در مقابل آن بايستد و مردمان را از خطر اين انحراف آگاه سازد. اصولاً مى‏توان گفت كه زكات ذكاوت و شكر نعمت، خوش‏فهمى و تيزبينى اين است كه شخص تيزبين و خوش‏فهم، نه تنها بايد ديگران را از شهد شيرين انديشه‏هاى نابش بهره‏مند كند،(9) بلكه آنان را از خارها و سنگلاخ‏ها و سمّ‏هاى مهلكى كه بر سر راه آنان قرار گرفته است، آگاه مى‏سازد.

اصولاً، نقد انديشه‏ها، گفتارها و كردارهاى نادرست يك فرد يا گروه، خدمت به خود آن فرد يا گروه است ؛ هر چند ممكن است كه آنان خود از چنين خدمتى دلخورده و ناراحت شوند ؛ اما ناراحتى آنان نبايد موجب شود كه شخص ناقد، از نقد صرف نظر كند. همان گونه كه گريه يك كودك بيمار و ناراحتى او موجب نمى‏شود كه پزشك، از معاينه او و تجويز دارو براى درمانش صرف نظر كند. نقد اگر درست و براساس موازين اخلاقى انجام پذيرد، مى‏تواند چشم ديگر شخص مورد نقد باشد ؛ چشمى كه بى‏عينك حبّ و علاقه، به انديشه او مى‏نگرد و قصد آن دارد كه ناهنجارى‏ها، ناراستى‏ها و نيز نقاط مثبت آن را دريابد و به او گوشزد كند:(10)
به نزد من كس نكو خواه توست‏
كه گويد فلان خار راه توست‏

4. پس از بيان مباحث مقدماتى در باب اهميت نقد، معناى نقد و نيز ضرورت نقد، اكنون نوبت آن رسيده كه به بيان اصول و آداب اخلاقى نقد علمى بپردازيم. پرهيز از مغالطه، از مهم‏ترين وظايف اخلاقى نظريه‏پردازان و ناقدان است. در دوران معاصر، يكى از موضوعات و مسائلى كه به شدت، اهتمام انديشمندان را در پى داشته، مباحثى است كه تحت عنوان تفكر نقدى مطرح مى‏شود. در برخى رشته‏هاى دانشگاهى نيز، از جمله رشته فلسفه و رشته‏هاى وابسته آن، طى سال‏هاى اخير، واحدهايى با اين عنوان طراحى شده است. در اين رشته كه گاهى از آن به تفكر انتقادى يا منطق كاربردى نيز تعبير مى‏شود، دانشجو با انواع زيادى از مغالطه‏ها كه بعضاً تعداد آنها به بيش از يكصد مورد مى‏رسد، آشنا مى‏شود. آشنايى كاربردى و دقيق با اين مغالطات، براى كسانى كه مى‏خواهند، در مواجهه با انديشه‏هاى گوناگون و همچنين در ابراز و اظهار يا دفاع از انديشه خاصى به شيوه منطقى برخورد كنند، ضرورى است.(11) طبيعى است كه ارتكاب مغالطه، در رد يا دفاع از يك انديشه علمى غيراخلاقى است و مغالطه‏گر، نه تنها دچار خطاى منطقى و معرفتى است، بلكه در صورتى كه آن را از روى عمد و آگاهى انجام دهد، از حيث اخلاقى نيز كارى ناپسند مرتكب شده است. با اين همه آدميان به طور طبيعى و به مقتضاى ذات و سرشت انسانى خود، همان گونه كه حتى بى‏آگاهى دقيق از قواعد مدون منطق، آنها را به صورت ناخودآگاه به كار مى‏گيرند، به صورت طبيعى و فطرى نيز از ارتكاب مغالطات منطقى پرهيز مى‏كنند. آنچه در اين ميان بسيار خطرناك است و شبروانه بر جان فكر و انديشه آدمى افتاده، سرمايه حق‏طلبى، سعادت خواهى و حقيقت‏دوستى او را به يغما مى‏برد، و رشد علمى جامعه را متوقف، بلكه معكوس مى‏كند، حجاب‏ها و لغزش‏هاى اخلاقى در ارائه افكار و انديشه‏هاى خود يا دفاع از آنها و نيز خطاهاى اخلاقى در مواجهه با انديشه‏هاى ديگران است. به همين دليل است كه در كنار آشنايى با مغالطات منطقى، آگاهى از آداب و اصول اخلاقىِ ناظر بر اين عرصه نيز لازم است.

5. يكى ديگر از اصول و پيش‏فرض‏هاى مهم نقد علمى، آغاز كردن از خود است. قرآن كريم در اين باره به مؤمنان توصيه مى‏كند: «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفْعَلُونَ ».(12) پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله نيز در اين باره مى‏فرمايد: «طوبى لمن شَغَلَه عيبُه عن عيوبِ غيره» ؛ خوشا به حال كسى كه پرداختن به عيوب خود، او را از پرداختن به عيوب ديگران باز دارد.(13) امام على عليه السلام در اين باره مى‏فرمايد: «اكبرُ العيبِ ان تعيبَ ما فيك مثلُه» ؛ بزرگ‏ترين عيب اين است كه چيزى را بر ديگران عيب بدانى كه خود بدان مبتلايى.(14)

بى‏ترديد، تأثير اخلاقى گفتار و توصيه‏اى كه خود فرد به آن عمل مى‏كند، به مراتب بيشتر از توصيه‏هايى است كه در كردار و رفتار فرد توصيه كننده، خلاف آنها مشاهده مى‏شود. كسى كه خود رطب مى‏خورد، اگر ديگران را نهى كند، گفتار او تأثير لازم را نخواهد داشت. پزشكى كه درباره مضرات سيگار براى مريضش سخن مى‏گويد، اگر خود سيگارى باشد، سخنان او، يا هيچ تأثيرى بر مريضش ندارد يا دست‏كم تأثير آن بسيار اندك است، پس اگر واقعاً، به قصد اصلاح و رفع نقايص، مى‏خواهيم انديشه يا رفتارى را نقد كنيم، بهتر است بيش و پيش از هر كس، به اصلاح و نقد خود بپردازيم.

هر كسى كو عيب خود ديدى ز پيش‏
كى بدى فارغ خود از اصلاح خويش‏
غافلند اين خلق از خود اى پدر
لاجرم گويند عيب همدگر(15)

6. يكى ديگر از اصول اخلاقى توليد علم و جنبش نرم‏افزارى، وجود نقدهاى عالمانه و متخصصانه است ؛ توضيح آنكه اگر در نقد علمى، ناقد در پى بيان درستى‏ها و نادرستى‏هاى يك انديشه است. نخستين شرط اين است كه آن سخن را به درستى فهميده باشد، پس هيچ‏كس اخلاقاً مجاز نيست پيش از فهم درست و دقيق يك مدعا و به صرف داشتن يك تصور مبهم و اجمالى از آن، دست به كار نقد شود.(16)

گويند روزى ناصرالدين شاه از اعتماد السلطنه - رئيس دارالطباعه كشور و مؤلف كتاب المآثر والآثار - پرسيد: در مملكت ما چه چيز را از همه بيشتر است؟ اعتماد السلطنه بى‏درنگ گفت: قربان پزشك! ناصر الدين شاه تعجب كرد و پرسيد: چرا؟ او گفت: پاسخش را چندى بعد به عرض مى‏رسانم. چند روز بعد، دستمالى زير چانه‏اش بست و دو سر آن را روى سرش گره زد و چنان وانمود كه دندانش درد مى‏كند. با همان حال پيش شاه آمد. شاه پرسيد: چه شده است؟ گفت: قربان، دندانم پيله كرده است. ناگهان يكى از درباريان گفت: بايد شغلم جوشيده روى جايگاه پيله بگذارى. ديگرى گفت: علاج اين درد حريره بادام است. مختصر اينكه هر كس فراخور اطلاع خود چيزى تجويز كرد. آنگاه اعتماد السلطنه دستمال را باز كرد و خطاب به شاه گفت: قربان! دندان من درد نمى‏كند ؛ تنها خواستم عرضى را كه يك هفته پيش كردم، تأييد كنم كه در مملكت ما پزشك از همه چيز بيشتر است.(17)

البته بايد توجه داشت، كسى كه انديشه، گفتار يا كردار او نقادى مى‏شود، نبايد فوراً ناقد را به عدم فهم، عجله در نقد و امثال آن متهم كند. اين آفت بزرگى است كه متأسفانه در عرصه نقد و نقادى و مناظرات علمى مكتوب جامعه ما، از هر دو سو به وفور مشاهده مى‏شود. در بسيارى پاسخ‏هايى كه نويسندگان و گويندگان به نقدهاى ناقدان مى‏دهند، نخستين مسئله اين است كه «نكته‏ها چون تيغ پولاد است تيز» و كسى كه سپر ندارد و توانايى فهم اين ظرايف و دقايق را در خود نمى‏بيند، بهتر است يا پس كشد و عِرض خود نبرد و نويسنده و خوانندگان را به زحمت نيندازد!

7. يكى ديگر از مهم‏ترين مسائلى كه رعايت آن شرط اصلى فهم سخن گوينده يا نويسنده و نيز شرط اصلى درك حقيقت يك گفتار يا رفتار است، كنار نهادن حب و بغض‏هاست. تأثير حب و بغض تا آنجاست كه مى‏تواند، هنر را عيب و عيب را هنر جلوه دهد. «هر چه به دل فرود افتد در ديده نكو نمايد».(18) كسى كه به قصد مچ‏گيرى، به نقد يك انديشه يا رفتار مى‏پردازد، قطعاً از درك حقيقت آن عاجز خواهد بود ؛ نه تنها مشكل كه محال است كسى بتواند با نگاه عاشقانه يا با ديده مغرضانه و مبغضانه، همه ابعاد و جنبه‏هاى يك فكر يا رفتار را به درستى درك كند و بتواند سره و ناسره آن را تشخيص دهد. اصولاً براى چنين كسى، درك مسئله موضوعيت ندارد، بلكه مسائل ديگرى در ميان است كه او را به نقد واداشته است:(19)

كسى به ديده انكار اگر نگاه كند
نشان صورت يوسف دهد به ناخوبى‏
وگر به چشم ارادت نگه كنى در ديو
فرشته‏ايت نمايد به چشم كروبى(20)

البته باز هم بايد توجه داشت كه شخص يا اشخاصى كه انديشه يا رفتار آنان نقد شده، اخلاقاً مجاز نيستند كه ناقد را به سوء غرض و داشتن حب و بغض نسبت به خود متهم كنند. آنان موظفند به بررسى ادله ناقد بپردازند و درستى يا نادرستى آنها را بنمايانند.

8 . از ديگر آفت‏هاى بزرگ اخلاقى، در عرصه نقد و نقادى اين است كه بسيارى نويسندگان در پاسخ نقدهاى يك ناقد، بى‏آنكه به پاسخ‏گويى نقدها بپردازند، بلافاصله به بررسى آثار ناقد و مطالعه سرگذشت و تاريخچه زندگى او پرداخته، مى‏كوشند به گونه‏اى از لابلاى انديشه‏ها و اعمال خود او، نادرستى‏هايى را استخراج كنند و آنها را به رخ او بكشند. همين مسئله موجب هراس از نقد شده و نقد را به كالايى قاچاق يا امرى تشريفاتى تبديل كرده است و كمتر كسى جرئت مى‏كند، انديشه‏اى را نقادى كند ؛ مگر آنكه از دوستان نويسنده باشد و از پيش با نويسنده تبانى كرده باشد كه با نامى مستعار و به منظور رواج دادن يك انديشه، به نقد آن بپردازد! يا آنكه از خود بسيار مطمئن باشد يا آنكه داراى انيزه بسيار بالايى باشد.

به هر حال، حتى اگر ناقدى خود به سخنان خود عمل نمى‏كند، دليل بى‏اعتبارى و نادرستى ديگران است. سعدى در گلستان، گفت و گوى يك فقيه جوان را با پدرش در اين باره نقل مى‏كند كه بيان آن در اينجا آموزنده است:
«فقيهى پدر را گفت: هيچ از اين سخنان رنگين و دلاويز متكلمان در من اثر نمى‏كند ؛ به حكم آنكه آنچه نمى‏بينم، مرايشان را كردارى موافق گفتار.
ترك دنيا به مردم آموزند
خويشتن سيم و غله اندوزند
عالمى را كه گفت باشد و بس‏
هرچه گويد نگيرد اندر كس‏
عالم آن كس بود كه بد نكند
نه بگويد به خلق و خود نكند
«أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ»(21).

عالم كه كامرانى و تن‏پرورى كند او خويشتن گم است، كه را رهبرى كند.
پدر گفت: اى پسر به مجرد خيال باطل نشايد روى از تربيت ناصحان بگردانيدن و علما را به ضلالت منسوب كردن و در طلب عالم معصوم، از فوايد علم محروم ماندن...

گفت عالم به گوش جان بشنو
ور نماند به گفتنش كردار
باطل است آنچه مدعى گويد
خفته را خفته كى كند بيدار
مرد بايد كه گيرد اندر گوش‏
ور نوشته است پند بر ديوار(22)

9. يكى ديگر از اصول اخلاقى لازم كه مراعات آن، نقش مهمى در توليد علم دارد، پرداختن به انديشه‏هاست ؛ نه انديشمندان. نقد انگيخته‏هاست ؛ نه انگيزه‏ها. نگريستن به گفته‏هاست ؛ نه گوينده‏ها و اين اصلى است كه متأسفانه در جامعه ما به ندرت مراعات مى‏شود. كسى كه نقد مى‏شود، به جاى آنكه به پاسخ نقدهاى ناقد بپردازد، به كالبد شكافى نيت و انگيزه او مبادرت مى‏ورزد، تا جايى كه هر گونه نقدى را به انديشه‏هاى خود، بخشى از يك توطئه بزرگ عليه انديشمندان و فرهيختگان جامعه مى‏پندارد. در حالى كه اگر ما واقعاً به دنبال حقيقتيم و دغدغه سعادت خود و ديگران را داريم، نبايد در اين عرصه به انگيزه‏ها اهميت دهيم. اين توصيه اسلام و اولياى دين است:

اميرمؤمنان به ما توصيه مى‏كند: «خذ الحكمة ممن اتاك بها وانظر إلى‏ ما قال ولا تنظر إلى من قال» ؛ حكمت را از كسى كه آن را به تو عرضه مى‏دارد بگير و به گفته بنگر و به [شخصيت‏] گوينده ننگر.(23)
«الحكمة ضالّة المؤمن فخذ الحكمة ولو من أهل النفاق» ؛ حكمت گمشده مؤمن است. حكمت را فراگير هرچند از منافقان باش.(24)

چو دانى كه مقصود گوينده چيست‏
مبين اى برادر كه گوينده كيست‏
نبايد بر اين قدر گوهر شكست‏
كه از دست بى‏قدرى افتد به دست‏
كى افتد در اعجاز قرآن شكى‏
وگر خواندش بى‏خرد كودكى‏

به هر حال، هم شخص ناقد و هم شخص يا اشخاص مورد انتقاد، بايد به اين مهم توجه داشته باشند كه نقد را از ساحت نقد انديشه و كردار، به نقد صاحب انديشه و كردار يا مقابله با ناقد نكشانند. نقد يك سخن يا رفتار، نشان دهنده اهميت آن انديشه يا رفتار براى ناقد است. كسى كه به نقد يك انديشه يا سخن مى‏پردازد، در حقيقت در جهت اصلاح و تكميل آن گام برداشته است. بنابراين، هرگز نبايد نقد او را به معناى درافتادن با شخص صاحب انديشه يا رفتار تلقى كرد ؛ به تعبير ديگر، كسى كه يك انديشه را نقد مى‏كند يا ناراستى‏هاى يك رفتار را نشان مى‏دهد، در پى اعلام بيزارى خود از ناراستى و نادرستى است ؛ نه فردى كه مرتكب آن اشتباه شده است، بلكه همان طور كه پيش از اين گفته شد، دلسوزى و احساس مسئوليت در برابر ديگران موجب مى‏شود كه ناراستى‏ها و نادرستى‏هايى را كه در انديشه يا كردار آنان مشاهده مى‏كنيم، به آنان گوشزد كنيم ؛ اما متأسفانه «در فضاى غير اخلاقى، نقد يك انديشه، مساوى است با در افتادن نه با يك فكر، بلكه يك فرد و بل يك قوم».

10. از ديگر اصول اخلاقى‏اى كه توجه به آن، كمك فراوانى به جنبش توليد علم مى‏كند، بردبارى و نقدپذيرى انديشمندان است. قرآن كريم همگان را به بردبارى و تحمل و مدارا توصيه كرده و سزاوارترين افراد به رعايت اين اصل اخلاقى مهم را انديشمندان خوانده است: «وَ لَا تَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ‏و عَدَ وَةٌ كَأَنَّهُ‏و وَلِىٌّ حَمِيمٌ ».(25)

يكى از نويسندگان معاصر در پاسخ به نقدى كه توسط نويسنده ديگرى بر انديشه‏هاى او شده بود، پاسخ خود را با اين شعر مولوى آغاز مى‏كند:

از خدا خواهيم توفيق ادب‏
بى‏ادب محروم ماند از لطف رب‏
بى‏ادب تنها نه خود را داشت بد
بلكه آتش در همه آفاق زد

سپس چنين مى‏نويسد: «اين قلم خود را ناتوان نمى‏بيند كه در پاسخ نوشتارى طعن‏آميز و تمسخر آكند و نيش‏آلود، مقابله به مثل كند و اصناف تعبيرات خصمانه و موهن را در اين پاسخ به كار گيرد. اما در اين كار فضيلتى نمى‏بيند و هنر را در اين بى‏هنرى‏ها نمى‏جويد و روحانيان و فقه‏پيشگانى چون... را مشفقانه تذكار مى‏دهد كه دفتر معرفت را به آتش مخاصمت نسوزانند و در محضر دانش، شرط ادب را فرونگذارند، و جرعه صحبت را به حرمت نوشند و رقم مغلطه بر دفتر دانش نكشند و سرّ حق بر ورق شعبده ملحق نكنند و چون از فقه صفا و مروه فراغت حاصل كنند، بارى در وادى صفا و مروه نيز گامى بزنند و حال كه از قيل و قال مدرسه طرفى بسته و حظى اندوخته‏اند، يك چند نيز خدمت معشوق مى‏كنند و از ياد نبرند كه:

چو از قومى يكى بى‏دانشى كرد
نه كه را منزلت ماند نه مِه را

... طهارت قلم و قداست محضر و فراست مخاطب بيش از اين رخصت معاتبت نمى‏دهد».(26) معلوم نيست كه اگر اين نويسنده محترم مى‏خواست از سر شفقت سخن نگويد يا بالاتر آنكه اگر مى‏خواست مقابله به مثل كند يا قداست قلم را نگه ندارد، چه مى‏گفت! به راستى اگر چنين رويه ناپسند و ضد اخلاقى‏اى بر انديشمندان ما حاكم شود، باز هم مى‏توان انتظار توليد علم و جنبش نرم‏افزارى علمى و دينى را داشت؟
اين برخورد را با برخوردى كه امام باقر عليه السلام با مردى مسيحى كه حرمت امامت و انسانيت را يكجا ناديده گرفت و در برخورد با آن حضرت، از بدترين ناسزاها استفاده كرد، مقايسه كنيد. مى‏دانيم كه پنجمين امام شيعيان، محمد بن على بن الحسين، ملقب به «باقر» است. «باقر» به معناى شكافنده است و به آن حضرت، به دليل دانش فراوان‏شان «باقرالعلوم»، يعنى شكافنده دانش‏ها لقب داده‏اند. شخصى مسيحى، به منظور استهزاى آن حضرت، كلمه «باقر» را به كلمه «بقر» تصحيف كرد و به آن حضرت گفت: «انت بقَر». امام بى‏آنكه از خود ناراحتى نشان دهد و اظهار عصبانيت كند، با كمال سادگى پاسخ داد: «نه، من بقر نيستم، من باقرم».

مسيحى: تو پسر زنى هستى كه آشپز بود.
امام: شغلش اين بود، عار و ننگى به شمار نمى‏رود.
مسيحى: مادرت سياه و بى‏شرم و بدزبان بود.

امام: اگر اين نسبت‏ها كه به مادرم مى‏دهى راست است، خدا او را بيامرزد و از گناهش بگذرد، و اگر دروغ است، از گناه تو بگذرد كه دروغ و افترا بستى.

مشاهده اين همه حلم از مردى كه مى‏توانست، همه گونه موجبات آزار يك مرد خارج از دين اسلام را فراهم آورد، كافى بود كه انقلابى در روحيه مرد مسيحى ايجاد كند و او را به سوى اسلام بكشاند. مرد مسيحى بعدها مسلمان شد.(27)

11. بالاخره يكى ديگر از پيش‏فرض‏هاى اخلاقى براى تحقق جنبش نرم‏افزارى، پرهيز از برچسب زدن‏هاى غير اخلاقى به انديشه‏وران و ناقدان است ؛ توضيح آنكه يكى از شيوه‏هاى نادرست و خلاف اخلاق در مسئله نقد كه متأسفانه در جامعه ما بسيار رواج دارد، برچسب و انگ زدن به صاحبان انديشه يا به ناقدان است. افراد به جاى نقد انديشه‏ها و بيان نقاط ضعف دلايل و مستندات يك فكر يا بيان ناراستى‏هاى يك عمل، با انتساب‏هاى غالباً نادرستِ افكار و انديشه‏ها به افراد و مكاتب منفور و مطرود جامعه، به خيال خود، آن فكر را ابطال و آن انديشه را از ميدان به در كرده‏اند ؛ برچسب‏هاى از قبيل «ارتجاعى»، «قشرى»، «غربى»، «غرب‏زده»، «علم‏زده»، «عوام‏زده»، «ليبرال»، «فاشيست»، «مستبد»، «انحصارطلب»، «ملى‏گرا»، «كهنه‏گرا»، «ارسطويى»، «پوپرى»، «هايدگرى»، «قرون وسطايى» و... كه اغلب به منظور تحقير منتقد يا شخص و گروه مورد انتقاد صورت مى‏گيرد، كراراً از سوى افراد مختلف در نقد ديگران يا در پاسخ به نقدها به كار مى‏رود ؛ در حالى كه اگر اندكى بينديشيم، خواهيم ديد كه اين برچسب‏ها، حتى اگر هم درست باشند، هرگز خللى در بنيان‏هاى منطقى يك انديشه ايجاد نمى‏كنند. قرون وسطايى بودن يك انديشه، هرگز مستلزم نادرستى يا درستى آن نيست ؛ چنان‏كه نو بودن يك فكر، مستلزم درستى يا نادرستى آن نيست.(28) اين عمل در حقيقت يكى از مغالطات منطقى است كه معمولاً در كتاب‏هاى منطقى از آن به عنوان «مغالطه از طريق منشأ»(29) ياد مى‏شود و زمانى رخ مى‏دهد كه منتقد بخواهد، يك انديشه يا رفتار را با بيان منشأ آن و انتساب آن به شخصيت‏ها يا گروه‏هاى مذموم و نامطلوب، نادرست معرفى كند(30) يا شخص مورد انتقاد بخواهد، نقدهايى را كه به او شده است، با بيان تأثيرپذيرى منتقد از شخصيت‏ها يا گروه‏هاى منفور و مذموم پاسخ دهد.

فهرست منابع‏
1 . آريان‏پور، ا.ح.، پژوهش، تهران؛ امير كبير، چهارم، 1362.
2 . الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، بيروت: موسسه الاعلمى للمطبوعات، 1407.
3 . اسفنديارى، محمد، «درك كردن و رد كردن»، آينه پژوهش، (سال پنجم، شماره اول، خرداد - تير1373).
4 . اسلامى، حسن، اخلاق نقد، قم؛ نشر معارف، 1383.
5 . اشكورى، محمد فنائى، معرفت‏شناسى دينى، تهران: برگ، 1374.
6 . پورجوادى، نصراللَّه، «انتقاد از كتاب، نه از نويسنده»، نشر دانش، (سال چهارم، شماره چهارم، خرداد و تير، 1363).
7 . جلال الدين محمد بلخى، مثنوى معنوى، تهران: نگاه، پنجم، 1373.
8 . حكيمى، محمدرضا، و ديگران، الحياة، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، پنجم، 1409.
9 . حلبى، على اصغر، خواندنى‏هاى ادب فارسى، تهران: زواره، 1358.
10 . خرمشاهى، بهاء الدين، «آيين نقد كتاب»، نشر دانش، (سال چهارم، شماره سوم، فروردين و ارديبهشت 1363).
11 . خندان، على اصغر، مغالطات، قم: بستان كتاب، 1380.
12 . - ، منطق كاربردى، تهران و قم: سمت و طه، 1379.
13 . سروش، عبدالكريم، قبض و بسط تئوريك شريعت، تهران: صراط، دوم، 1371.
14 . سلطانى، محمدعلى، «ضرورت و شيوه نقد كتاب»، در آينه پژوهش، سال اول، شماره اول، خرداد و تير 1369.
15 . غلامحسين‏زاده، غلامحسين، سير نقد شعر در ايران، (از مشروطه تا 1332ش.)، تهران: روزنه، 1380.
16 . كليات سعدى، گلستان، تصحيح: محمد على فروغى، تهران: طلوع، هفتم، 1371.
17 . كلينى، الروضة من الكافى، تهران: دارالكتب الاسلامية، چهارم، 1362.
18 . مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، دار احياء التراث العربى، الثالثه، 1403.
19 . مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار، ج‏18، داستان راستان، تهران: صدرا، دوم، 1379.
20 . نورى، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، بيروت: مؤسسه آل البيت، الثانيه، 1408.
21 . نهج البلاغه، ترجمه جعفر شهيدى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1378.

پي نوشت ها:
1) پژوهش، ا.ح. آريان‏پور، ص‏38.
2) اخلاق نقد، حسن اسلامى، ص‏23.
3) ضرورت و شيوه نقد كتاب»، محمد على سلطانى، آينه پژوهش، سال اول، شماره اول، خرداد و تير 1369، ص 10، گفتنى است كه بسيارى از مطالب اين مقاله برگرفته از مقاله آيين نقد كتاب آقاى خرمشاهى است و ر . ك: سير نقد شعر در ايران (از مشروطه تا 1332ش.)، غلامحسين غلامحسين‏زاده، ص‏157.
4) الحياة، ج‏1، ص‏196.
5) همان.
6) همان، ص‏197.
7) الحياة، ج‏1، ص‏198.
8) همان.
9) ضرورت و شيوه نقد كتاب»، محمد على سلطانى، در آينه پژوهش، (سال اول، شماره اول، خرداد و تير 1369)، ص‏12، گفتنى است كه بسيارى از مطالب اين مقاله برگرفته و اقتباس از مقاله آيين نقد كتاب آقاى خرمشاهى است.
10) ر. ك: همان، ص‏13.
11) در اين رابطه مى‏توان به دو كتاب منطق كاربردى و مغالطات كه توسط على اصغر خندان به رشته تحرير درآمده‏اند، مراجعه كرد.
12) صف / 2 - 3.
13) مستدرك الوسائل، ميرزا حسين نورى، ج‏2، ص‏378. كتاب الطهاره، باب 53، حديث‏3.
14) نهج البلاغه، ترجمه مرحوم دكتر جعفر شهيدى، حكمت 353، ص‏423.
15) مثنوى معنوى، دفتر دوم، ابيات 882 - 883 .
16) ر.ك: معرفت‏شناسى دينى، محمد فنائى اشكورى، صص‏20.
17) خواندنى‏هاى ادب فارسى، على اصغر حلبى، ص‏305.
18) كليات سعدى، گلستان، باب پنجم،در عشق و جوانى)، حكايت اول، ص‏157.
19) ر. ك: «درك كردن و رد كردن»، محمد اسفنديارى، آينه پژوهش (سال پنجم، شماره اول، خرداد - تير 1373)، ص‏13.
20) كليات سعدى، گلستان، باب پنجم، (در عشق و جوانى)، حكايت اول، ص‏157.
21) بقره / 44.
22) گلستان سعدى، باب دوم (در اخلاق درويشان)، تصحيح محمد على فروغى، صص‏127 - 128.
23) غرر الحكم و درر الكلم، ج‏1، فصل‏30، ص‏355، حديث‏11.
24) نهج البلاغه، ترجمه جعفر شهيدى، حكمت‏80 ، ص‏373.
25) فصلت / 34.
26) قبض و بسط تئوريك شريعت، عبدالكريم سروش، مقاله «نقدها را بود آيا كه عيارى گيرند»، ص‏219-220.
27) مجموعه آثار شهيد مطهرى، ج‏18، داستان راستان، (امام باقر و مرد مسيحى)، صص 207 - 208، به نقل از بحارالانوار، ج‏11، ص‏83 .
28) ر. ك: معرفت‏شناسى دينى، محمد فنائى اشكورى، ص‏33.
29) The genetic fallacy
30) ر. ك: منطق كاربردى، على اصغر خندان، صص 218 - 219.
................................................................................................

نويسنده:احمد حسين شريفى‏

منبع: شبكه شارح

/انتهاي پيام/