سیرۀ عرفانی امام خمینی(ره)

پسرم! نه گوشه گیری صوفیانه دلیل پیوستن به حق است و نه ورود در جامعه و تشکیل حکومت، شاهد گسستن از حق، میزان در اعمال، انگیزه های آن ها است...

کد خبر: ۱۰۸۹۲۵

چهارشنبه - ۲۲ دی ۱۳۸۹ / January 12, 2011

گروه معارف«خبرگزاري دانشجو»؛ عرفان نظری شامل جهان بینی عارف در خصوص عالم وجود، خدا، هستی و انسان می شود. در عرفان نظری خدا از منظر عارف توصیف و شناخته می شود و رسالت انسان در عالم وجود تبیین می گردد. و در عرفان عملی، عارف شیوه های سلوک و طی منازل باطنی و سیر روحانی در جهت نیل به حقایق هستی را تجربه می نماید. عرفان از اینرو نقشی اساسی در سرنوشت آدمی ایفا می نماید.

بروز و ظهور و رشد شتابان فرقه های معنویت گرا و عرفان های نوظهور با پوشش مسائل عرفانی در سال های اخیر، عوام فریبیای را پدید آورد که تشخیص و انتخاب شیوۀ صحیح را برای مشتاقان عرفان و سلوک معنوی دشوار ساخت.

در این مقال بر آنیم به اختصار چکیده ای از آراء و اندیشه های حضرت امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه)، آن سالک فرزانه و امام عارفان که سال ها در سلوک اخلاقی و عرفانی طی طریق کرده بود و در عین انقطاع از تعلقات دنیوی، تن به انزوای از جامعه نداده بود بلکه در متن جامعه حضور داشت و رهبری ملّت ایران را در به ثمر رساندن انقلاب بزرگ اسلامی ایران را بر عهده گرفت، ارائه دهیم.

اساساً مسلک عرفانی امام (رحمت الله تعالی علیه) به دلیل جمع بین عرفان و حماسه، پیوند عرفان با شریعت و سیاست، تحول آفرینی بر مبنای احکام قرآن کریم و عشق به حق، از دیگر مسلک های عرفانی و تصوف، ممتاز می شود.

در عرفان امام(ره) مجموعه شریعت، طریقت و حقیقت با هم سازش یافته و سیاست و عرفان با هم در آمیخته است تا با حضور در متن جامعه، برای هدایت و تدبیر زندگی مردم به کار گرفته شوند.

حضرت امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه) این وارث به حق انبیاء و اولیاء و سرسپردۀ مکتب اهل بیت (علیهم السلام) با استفاده از نفحات جان بخش قرآن کریم و سیرۀ پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمۀ معصومین (علیهم السلام) و نیز با استفاده از محضر عارفان سالک و عالمان عامل همچون: آیت الله شاه آبادی و میرزا جواد آقای تبریزی تعالیم و آموزه های عرفانی و حکمی اسلامی را آموختند و عاقبت با طی منازل سیر و سلوک، در مرتفع ترین مقامات عرفانی قرار گرفته و صاحب نظر شدند و میراث علمی کم نظیری از خویش باقی گذاشته اند. به طوری که نخستین اثر مکتوب ایشان در این زمینه نگاشته شده است. که نشان دهندۀ اساس و شاکلۀ فکری ایشان است.

امام(ره) در کلام و نوشته و عمل یک حقیقت جاری بود و ذوب در قرآن کریم و سیرۀ پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمۀ معصومین (علیهم السلام) شده بود و تجلّی ایمان او به عنوان یک عارف و سالک حقیقی، در این راز و رمز می باشد.

حضرتش با الهام از قرآن کریم و سنّت تعالیم وحیانی توانست معنویت و عرفان را با سیاست و جهاد و فرهنگ شهادت پیوند داده و انسان ملول را از اسارت مکاتب دروغین و افکار التقاطی رهایی بخشد و جان آنان را از سرچشمۀ عرفان ناب اسلامی سیراب نماید و با سیرۀ نظری و عملی خود مسیر عرفان اسلامی را شفاف سازی نماید و عینیت بخشد و خط بطلان بر عرفان های التقاطی و زهد منفی بکشد.

عرفان اسلامی، ماهیتی خدامحور داشته و ریشه در فطرت انسان دارد.

در عرفان امام (رحمت الله تعالی علیه)، فطرت انسان بر پایه و شالودۀ تمایل و جوشش از درون و کوشش و حرکت به سوی کمال مطلق سرشت شده است.عشق در نهایت بندگی، و عبودیت در نهایت وارستگی از تعلّقات و وابستگی به غیر از حضرت حق، معنا می یابد.

مفهوم انسان کامل و همۀ ویژگی های احسن او در این شیفتگی و معرفت و شوریدگی تحقق پیدا می کند. ایشان در خصوص فطرت توحیدی انسان می فرمایند: «همه با زبان فطرت؛ همصدا فریاد می زنند که ما محتاجیم به موج ودی که خود همچون ما فقیر نباشد در هستی و کمال هستی؛ و این فطرت نیز از خود آنان نیست؛ «فطره الله التی فطرالناس علیها لا تبدیل لخلق الله...

فطرت خدا از خداوند است و مخلوقات فقیر بالذات، مبدل نمی شوند به غنی بالذات و امکان ندارد چنین تبدیلی.

و چون بالذات فقیر و محتاجند، جز غنی بالذات، کسی رفع فقر آنان را نخواهد کرد. و این فقر که لازم ذاتی آنان است، همیشگی است، چه این سلسله ابدی باشد یا نباشد، ازلی باشد یا نباشد و از هیچ کسی جز او کارگشایی نخواهد شد و هر کس، هر کمال و جمالی دارد، از خود نیست، بلکه جلوۀ کمال و جمال اوست؛ «و مارمیت اذرمیت و لکن الله رمی» در هر چیز و هر فعل و هر گفتار و کردار صادق است و هر کس این حقیقت را دریابد و ذوق کند، به کسی جز او نبندد و از کسی جز او حاجت نخواهد.»[۱]

ایشان می فرمایند:

«انسان، عبارت از این صورت ظاهر که می خورد و می آشامد و عرض می کنم که سایر کارهایی که سایر حیوانات هم انجام می دهند، اینقدر نیست؛ با سایر حیوانات فرق ها دارد. این مقداری که می بینید که انسان در عالم طبیعت زندگی می کند، سایر حیوانات هم، سایر موجودات طبیعی هم، همه در این عالم طبیعت، آن هایی که زندگی حیوانی دارند، زندگانی حیوانی می کنند و با انسان مشترکند و آن هایی که زندگی شان نباتی و کمتر از اوست هم این زندگانی را دارند. در میان همۀ موجوداتی که در این طبیعت موجود هستند، انسان اختصاصاتی دارد که سایر موجودات ندارند. یک مرتبۀ باطن، یک مرتبۀ عقلیت، یک مرتبۀ بالاتر از مرتبۀ عقل، در انسان به قوه هست. از اول در سرشت انسان هست که این انسان از عالم طبیعت سیر بکند تا برسد به آنجا که وهم ماها نمی تواند برسد و همۀ این ها محتاج به تربیت است.»[۲]

موانع شکوفایی فطرت الهی انسان و سلوک سالک الی الله

حبّ نفس و حبّ دنیا

● تعریف امام از مفهوم دنیا

«آن چه مورد نکوهش و سرمایه و اساس شقاوت ها و بدبختی ها و هلاکت ها و رأس تمام خطاها و خطیئه ها است، حبّ دنیا است که از حبّ نفس نشأت می گیرد.

عالم ملک مورد نکوهش نیست، بلکه مظهر حق و مقام ربوبیت او است و مهبط ملائکة الله و مسجد و تربیت گاه انبیاء و اولیاء (علیهم السلام) است و عبادت گاه صلحا و محل جلوۀ حق بر قلوب شیفتگان محبوب حقیقی، و حبّ به آن اگر ناشی از حبّ به خدا باشد و به عنوان جلوۀ او ـ جل و علا ـ باشد، مطلوب و موجب کمال است.»[۳]

و نیز می فرمایند:

«فطرت انسانی چون معدن طلا و نقرۀ خالص است: «الناس معادن کمعادن الذهب و الفضه» و در فطرت خالصه جز حبّ حق تعالی ـ که کمال مطلق است ـ نیست، و چون با محبّت غیر حق تعالی اختلاط پیدا کرد، از خلوص خارج شود و بدتر و بالاتر اختلاط، آن است که با محبّت دنیا و طبیعت آمیخته و آلوده شود؛ که چون این آمیختگی و آلودگی دست داد، بلکه صفحۀ قلب را که به حسب فطرت صافی بود، زنگار بگیرد و هیچ حقیقتی در او به آن طور که هست، نمایش پیدا نکند، بلکه یا اصلاً از حقایق در آن نقشی واقع نشود، و یا به طور اعوجاج و انحراف واقع «فا ماالذین فی قلوبم زیغ فیتبعون ماتشابه منه ابتغاء و الفتنه و ابتغاء تاویله»

قلوب معوجه منحرفه که مختلط با هواهای نفسانیه و حبّ نفس و دنیا شده است، تأویل کتاب شریف اهی و تأویل آیات تدوینیه؛ بلکه تکوینیه را بر طبق هواهای نفسانیه خود کنند و این تفسیر به رأی است که تصرّف شیطان و نفس در آن دخالت دارد، و این تفسیر باطل و حرام است.»[۴]

● جهان بینی سطحینگر در عرفان ظاهری

«بپرهیز و حذر باش ـ خداوند متعالی در اولی و اخری یارت باد ـ از این که همّت خویش صرف به دست آوردن لذا شهوات حیوانی کنی که این شأن چهارپایان است، یا به چیرگی به نزدیکان و همانندان بپردازی اگر چه غلبه در علوم و معارف باشد که این منزلت درندگان است، یا هم خویش به ریاست های ظاهری دنیا صرف کرده، تدبیر و اندیشه را بر آن بگماری که مقام شیاطین است.

بلکه حتّی پوسته و ظاهر عبادات را نیز منظر نظر قرار نده، و نه اخلاق معتدل یا نیکو را، و نه فلسفه کلیه یا مفاهیم مبهم را، و نه شیوایی گفتار ارباب تصوّف و عرفان ظاهری و نظام کلام ایشان را، و نه غرش رعد اهل خرقه و آذرخش ایشان، هیچ کدام را در برابر چشمانت قرار نده که همۀ آن ها حجابی است اندر حجاب و ظلمت هایی است انباشته بر هم و صرف کوشش در آن ها مرگ و هلاکت است و چنین کاری زیان آشکار و محرومیت ابدی و ظلمتی بی پایان.»[۵]

● بدعت ها و طرح شطحیات

«چنانچه در بعضی اهل عرفان اصطلاحی دیدیم، اشخاصی را که این اصطلاحات و غور در آن، آن ها را به ضلالت منتهی نموده و قلوب آن ها را منکوس و باطن آن را ظلمانی نموده و ممارست در معارف موجب قوّت آنانیت و انیت آن ها شده و دعاوی ناشایسته و شطحیات ناهنجار از آن ها صادر گردیده است و نیز در ارباب ریاضات سلوک اشخاصی هستند که ریاضت و اشتغال آن ها به تصفیۀ نفس، قلوب آن ها را منکدرتر و باطن آن ها را ظلمانی تر نموده.»[۶]

● علوم عقلی و عرفانی که موجب حجب شود

حضرت امام (رحمت الله تعالی علیه) با این که سفارش اکید دارند به خواندن فلسفه و علوم برهانی، و روی گرداندن از علوم استدلالی را خیانتی به عقل و استدلال و فلسفه می دانند، لکن آن ها را راهی برای وصول به مقصد اصلی معرفی می کنند، و خود ایشان با آن مقامات علمی و عملی و روحی که داشتند و برای هر کسی قابل درک نیست، دربارۀ خویش می فرمایند:

«چنان به عمق اصطلاحات و اعتبارات فرو رفتم، و به جای رفع حجب، به جمع کتب پرداختم که گویی در کون و مکان خبری نیست جز یک مشت ورق پاره که به اسم علوم انسانی و معارف الهی و حقایق فلسفی، طالب را که به فطرت الله مفطور است، از مقصد بازداشته و حجاب اکبر فرو برده، اسفار اربعه با طول و عرضش از سفر به سوی دوست بازم داشت. نه از فتوحات، فتحی حاصل، و نه از فصوص الحکم، حکمتی دست داد، چه رسد به غیر آن ها که خود داستان غم انگیز دارد.»[۷]

و نیز می فرمایند:

«شب گذشته اسمای کتب عرفانی را پرسیدی، دخترم! «در رفع حجب کوش نه در جمع کتب». گیرم کتب عرفانی و فلسفی را از بازار به منزل و از محلی به محلی انتقال دادی، یا آن که نفس خود را انبار الفاظ و اصطلاحات کردی و در مجالس و محافل آنچه در چنته داشتی، عرضه کردی و حضار را فریفتۀ معلومات خود کردی و با فریب شیطانی و نفس امارۀ خبیث تر از شیطان، محمولۀ خود را سنگین تر کردی و بالعبۀ ابلیس مجلسآرا شدی و خدای نخواسته غرور علم و عرفان به سراغت آمد که خواهد آمد، آیا با این محموله های بسیار، به حجب کاستی؟

خداوند عزوجل برای بیداری علما آیۀ شریفه: "مثل الذین حملوا التورات" را آورده تا بدانند انباشتن علوم گرچه علم شرایع و توحید باشد ـ از حجب نمی کاهد، بلکه افزایش دهد، و از حجب صغار، او را به حجب کبار می کشاند. نمی گویم از علم و عرفان و فلسفه بگریز و با جهل، عمر بگذران، که این انحراف است. می گویم کوشش و مجاهده کن که انگیزه، الهی و برای دوست باشد و اگر عرضه کنی، برای خدا و تربیت بندگان او باشد، نه برای ریا و خودنمایی که خدای نخواسته جزء علمای سوء شوی که بوی تعفنشان اهل جهنم را بیازارد.»[۸]

● راهبرد تکامل معنوی و همه جانبه بر اساس عرفان شریعت

▪ اهمیت و ارزش تفکر:

«و آنچه گفتیم به آن معنی نیست که به فلسفه و علوم برهانی و عقلی نپرداز و از علوم استدلالی روی گردان که این خیانت به عقل و استدلال و فلسفه است، بلکه به آن معنی است که فلسفه و استدلال راهی است برای وصول به مقصد اصلی و نباید تو را از مقصد و مقصود و محبوب محجوب کند، یا بگو این علوم عبورگاه به سوی مقصد هستند و خود مقصد نیستند و دنیا مزرعۀ آخرت است و علوم رسمی مزرعه وصول به مقصودند، چنانچه عبادات نیز عبورگاه به سوی او جل و علا است، نماز بالاترین عبادات و معراج مؤمن است و همه از اوست و به سوی اوست. می خواهی بگو: تمامی معروف ها پله هایی است از نردبان وصول به او جل و علا و همۀ منکرات بازدارندگان راه وصول هستند و عالم همه سرگشته او و پروانۀ جمال جمیل اویند.»[۹]

▪ تفکر در الطاف خداوند، راهی به سوی محبّت او:

«ما اگر ساعتی تفکر کنیم در موجودات عالم، که خود نیز از آنهاییم و بیابیم که هیچ موجودی از خود چیزی ندارد و آنچه به او و همه رسیده، الطافی است الهی و موهبت هایی است عاریت، و الطافی که خداوند منان به ما فرموده چه قبل از آمدن ما به دنیا و چه در حال زیستن از طفولیت تا آخر عمر و چه پس از مرگ به واسطۀ هدایت کنندگانی که مأمور هدایت ما بوده اند، شاید بارقه ای از حب او جل و علا که محبوب از آن هستیم در ما پیدا شود و پوچی و بی محتوایی خود را دریابیم و راهی به سوی او جل و علا برای ما باز شود یا لااقل از کفر جحودی نجات یابیم و انکار معارف الهی و جلوه های رحمانی را برای خود مقامی محسوب نکنیم و به آن افتخار نکنیم که تا ابد محبوس در چاه ویل خودخواهی و خودبینی شویم.»[۱۰]

رهیدن از خود و نیل به بندگی خدا نزد عارفان مسلمان در گروه شریعتمداری انسان است. تنها کسی می تواند مدعی راستین محبّت خدا بوده و محبتش را نگاه داشته و افزایش دهد، که به خواسته های خدا اهمیت داده و آن ها را محقق سازد، بی مبالاتی مقتضای سرکشی و گسستن طوق بندگی است. عمل به شریعت در نسبت با روح بندگی، هم نقش علّی دارد و هم نقش علامی؛ زیرا عمل به فرمان است که سبب پیدایش روح بندگی می شود و باز همین عمل است که نشانه ای بر وجود روح بندگی در آدمی است. عارفان مسلمان عمل به شریعت را برای وصول به حقیقت ضروری دانسته و متخلف را از حقیقت محروم می دانند.

ابن عربی می گوید:

«هر که از شریعت فاصله گیرد، اگر تا آسمان هم برسد، به چیزی از حقیقت نایل نمی شود» و هم او می گوید:

«شریعت، جاده ای روشن و رهگذر نیکبختان و راه خوشبختی است. هر که از این مسیر رفت، نجات یافت و هر که رهایش کرد، نابود شد.»[۱۱]

بندگی خدا اقتضای فرمانبرداری تام از او دارد و فرمانبرداری تام، چیزی جز عمل به موازین شریعت (اوامر و نواهی) نیست.

اما، قرآن کریم و مکتب اهل بیت(ع) را اساس آموزه های عرفانی می دانست و بین عقل و وحی و شهود، ارتباط و پیوند قائل بود.

«...موضوع فلسفه، مطلق وجود است، از حق تعالی تا آخرین مراتب وجود، و موضوع علم عرفان و عرفان علمی، وجود مطلق است، یا بگو حق تعالی است و بحثی به جز حق تعالی و جلوۀ او ـ که غیر او نیست ـ ندارد.

اگر کتابی یا عارفی بحث از چیزی غیر حق کند، نه کتاب عرفان است و نه گوینده عارف است و اگر فیلسوفی در وجود به آن طور که هست نظر کند و بحث نماید، نظرش الهی و بحثش عرفانی است و همه این غیر از ذوق عرفانی است که از بحث به دور است، و غیر، از آن مهجور تا چه رسد به شهود وجدانی...

در هر حال، کتب فلسفی خصوصاً از فلاسفۀ اسلام و کتب اهل حال و عرفان، هر کدام اثری دارد. اولی ها، انسان را ولو به طور دورنما، آشنا می کند با ماوراء از طبیعت، و دورها خصوصاً بضی از آن ها چون:

«منازل السائرین» و «مصباح الشریعه» که گویی از عارفی است که به نام حضرت صادق (علیه السلام) به طور روایت نوشته است، دل ها را مهیا می کند برای رسیدن به محبوب.»[۱۲]

● نقش انبیاء و اولیاء (علیهم السلام)

«همه جوهره طبیعت را سیر می کنند شکی نیست. در این سیر، یکی از اول لیله مظلم عالم طبیعت تا آن مطلع فجر (سلام هی حتی مطلع الفجر) با کمال سلامتی آمده و تمام صفحۀ قلب را در این مدّت سیر، به طرف عالم ورای طبیعت داشته و در این آینه هر چه افتاده، شعاع عالم غیبی بوده است و جز اشعۀ آن آفتاب حقیقی، چیزی بر آن نتابیده و جز او چیزی نخواسته است؛ عاشق آن نور است و به غیر او توجهی ندارد و نمی خواهد بر صفحۀ دل، جز نور او چیزی بتابد؛ از هیچ حبی جز حب آن معشوق خبری ندارد و هیچ دردی جز درد واحد ندارد؛.

چنان دل داده است که بی دل شده و دلش بین یدی الرحمان است و تسلیم اوست، هیچ تصرّفی در آن، جز تصرّف او واقع نمی شود، و هیچ چیزی جز او به قلبش خطور نمی کند، و هیچ شعاع و حبی و طلب رضایی جز حب لقای او و جز طلب رضای او نمی افتد چنانکه شاعر این کملین هم می گوید:

نیست به لوح دلم جز الف قامت یار

چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم

«الف» میان حروف وحدتش زیادتر است؛ زیرا غیر از یک چیز مستقیم نیست به خلاف حروف دیگر مثلاً «ب» که کج و معوج و مختلف الاجزاء است. اگر شاعر راست گفته باشد در دل او به غیر از یک آرزو و حب یک جمال و رضای یک محبوب، حبّی دیگر نیست، و جز یک نور، چشمش چیزی نمی بیند و در آینۀ قلبش چیزی نیست و قدمش به جایی نمی رود و دستش به غیر او دراز نمی شود، ولو او هم راست نگفته باشد، انبیاء و مرسلین در این ادعا راستگو هستند؛ در لوح فطرت آن ها، در حقیقت استاد ازل غیر از الف قامت دوست نقشی نکشیده و آن ها بر اساس این فطرت، چیز دیگری نمی دانند؛ چه کنند استاد ازل جز این، حرف دیگری به آن ها یاد نداده است، آن ها غیر از قامت دوست چیزی بلد نبوده و جز «الف» چیزی نمی گویند، لذا در آن دعا فرموده: «حتی تکون اعمالی و اورادی کلها وردا واحدا».[۱۳]

منابع اصلی عرفان، قرآن کریم و حدیث و ادعیه می باشد و عرفان را در استفاده از تصوّف بی نیاز می سازد.

«قرآن این کتاب معرفة الله و طریق سلوک به او، با دست دوستان جاهل از طریق خود به انحراف و انزوا کشیده شد و آرای انحرافی و تفسیرهای به رأی که آن همه ائمۀ اسلام (علیهم السلام) از آن نهی فرمودند، در آن راه یافت و هر کس با نفسانیت خود در آن تصرّف نمود. این کتاب عزیز در محیطی و عصری نازل شد که تاریک ترین محیط و عقب افتاده ترین مردم در آن زندگی می کردند، و به دست کسی و قلب الهی کسی نازل شد که زندگی خود را در آن محیط ادامه می داد، و در آن حقایق و معارفی است که در جهان آن روز چه رسد به محیط نزول آن سابقه نداشت و بالاترین و بزرگ ترین معجزۀ آن همین است.

آن مسائل بزرگ عرفانی که در یونان و نزد فلاسفۀ آن سابقه نداشت و کتب ارسطو و افلاطون، بزرگ ترین فلاسفۀ آن عصرها از رسیدن به آن عاجز بودند، و حتّی فلاسفۀ اسلام که در مهد قرآن کریم بزرگ شدند و از آن استفاده ها نمودند، به آیاتی که صراحت زنده بودن همۀ موجودات جهان را ذکر کرده، آن آیات را تأویل و از قرآن کریم گرفته اند، و مسائل عرفانی به آن نحو که در قرآن کریم است در کتاب دیگر نیست.

و این ها معجزۀ رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) است که با مبدأ وحی آن طور آشنایی دارد که اسرار وجود را برای او بازگو می نماید و خود با عروج به قلۀ کمال انسانیت، حقایق را آشکار و بدون هیچ حجاب می بیند و در عین حال، در تمام ابعاد انسانیت و مراحل وجود، حضور دارد و مظهر اعلای «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن» می باشد، و می خواهد همۀ انسان ها به آن برسند و چون نرسیده اند، گویی رنج می برند، و شاید «طه ما انزلنا علیک القرآن لتشقی» اشارۀ لطیفه ای به آن باشد و شاید «ما اوذی نبی مثل ما اوذیت» نیز مربوط به همین معنی باشد.»[۱۴]

● قرآن کریم و ادعیه

امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه) در نامه ای به فرزندشان، مرحوم حاج سیداحمد خمینی، چنین می نگارند:

«فرزندم! با قرآن این بزرگ کتاب معرفت آشنا شو، اگر چه با قرائت آن؛ و راهی از آن به سوی محبوب باز کن و تصوّر نکن که قرائت بدون معرفت، اثری ندارد که این وسوسۀ شیطان است.

آخر، این کتاب از طرف محبوب است برای تو و برای همه کس، و نامۀ محبوب، محبوب است، اگر چه عاشق و محب مفاد آن را نداند و با این انگیزه، حبّ محبوب که کمال مطلوب است، به سراغت آید و شاید دستت گیرد. ما اگر در تمام لحظات عمر به شکرانۀ این که قرآن کتاب ما است، به سجده رویم، از عهده برنیامده ایم.

پسرم! دعاها و مناجات هایی که از ائمۀ معصومین (علیهم السلام) به ما رسیده است، بزرگ ترین راهنماهای آشنایی با او جل و علا است و والاترین راهگشای عبودیت و رابطۀ بین حق و خلق است و مشتمل بر معارف الهی و وسیلۀ اُنس با او است و ره آورد خاندان وحی است و نمونه ای از حال اصحاب قلوب و ارباب سلوک است. وسوسه های بی خبران، تو را از تمسّک به آن ها، و اگر توانی از انُس با آن ها، غافل نکند. ما اگر تمام عمر به شکرانۀ آن که این وارستگان و واصلان به حق، ائمۀ ما و راه نمایان نمایند، به نیایش برخیزیم، از عهده برنخواهیم آمد.»[۱۵]

«از قرآن دور نیفتیم، در این مخاطبۀ بین حبیب و محبوب، و مناجات بین عاشق و معشوق، اسراری است که جز او و حبیبش کسی را بر آن راه نیست، و امکان راه یافتن نیز نمی باشد... و شمه ای از این اسرار به وسیلۀ اهل بیت وحی که از سرچشمۀ جوشان وحی آنان جاری شده، به دیگران به قدر استعداد می رسد و گویی بیشتر مناجات ها و ادعیه ها برای این امر انتخاب شده است.»[۱۶]

«و از همه دل انگیزتر، مناجات و ادعیۀ ائمۀ مسلمین است که راهبرند به سوی مقصود، نه راهنما، و دست انسان حق جو را می گیرند و به سوی او می برند. افسوس و صد افسوس که ما از آن ها فرسنگ ها دور هستیم و مهجور».[۱۷]

«صحیفۀ کاملۀ سجادیه، نمونۀ کامل قرآن صاعد است، و از بزرگ ترین مناجات عرفانی در خلوتگاه انس است...؛ آن کتابی است الهی که از سرچشمۀ نوارلله نشأت گرفته و طریقۀ سلوک اولیای بزرگ و اوصیای عظیم الشأن را به اصحاب خلوتگاه الهی می آموزد.»[۱۸]

«اگر توفیق یابیم که بارقه ای از این عشق به جلوه های حق را که در اولیای او است در خود ایجاد کنیم، و خیر همه را بخواهیم، به یک مرتبه کمال مطلوب رسیده ایم.»[۱۹]

«مراقبت و محاسبۀ نفس، در تشیخص راه خودخواهی و خداخواهی از جمله منازل سالکان است.»[۲۰]

● عدم انعزال از جامعه و اجتماع

«آنچه گفتیم بدان معنی نیست که خود را از خدمت به جامعه کنار کشی و گوشه گیر و کل بر خلق الله باشی که این از صفات جاهلان متنسک است، یا درویشان دکان دار.

سیرۀ انبیای عظام (علیهم السلام) که سرآمد عارفان بالله و رستگان از هر قید و بند، و وابستگان به ساحت الهی در قیام به همۀ قوا علیه حکومت های طاغوتی و فرعون های زمان بوده و در اجرای عدالت در جهان رنج ها برده و کوشش ها کرده اند، به ما درس می دهد...

پسرم! نه گوشه گیری صوفیانه دلیل پیوستن به حق است و نه ورود در جامعه و تشکیل حکومت، شاهد گسستن از حق، میزان در اعمال، انگیزه های آن ها است... هر قدر انگیزه ها به نور فطرت نزدیک تر باشند و از حجب، حتّی حجب نور وارسته تر، به مبدأ نور وابسته تراند، تا آنجا که سخن از وابستگی نیز کفر است.»[۲۱]

«آنان که به این مقام یا شبیه به آن رسیده اند، اعتزال از خلق و انزوا اختیار نمی کند، بلکه مأمور به آشنا نمودن و آشتی دادن گمراهان، با این جلوه ها هستند، اگر چه کم توفیق یافته اند».

و آنان که با رسیدن به بعضی مقامات و نوشیدن جرعه ای، از خود بی خود شدند و در سعق باقی مانده اند، گرچه به کمالات بزرگ راه یافته اند، لکن به کمال مطلوب نرسیده اند ـ موسی کلیم صلوات الله و سلامه علیه که تجلّی حق به حال صعق افتاده، با عنایت خاصه افاضه یافت و مأموریت خدمت شد، رسول الله خاتم با رسیدن به مرتبه عالی انسانیت و آنچه در وهم کسی نیاید، به مظهریت اسم جامع اعظم یا خطاب «یا ایها المدثر قم فانذر» مأمور هدایت شد»[۲۲]

از مهم ترین آثار مکتوب حضرت امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه) دربارۀ عرفان و فلسفۀ اسلامی عبارتند از:

ـ تفسیر دعای سحر:

این کتاب در سال ۱۳۰۷ش. (۱۳۴۷ق) یعنی در بیست و هفتمین بهار زندگی امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه) به عربی نگاشته شده است و در بردارندۀ نکته های عرفانی و فلسفی و کلامی با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) در شرح دعای مباهلۀ معروف به دعای سحر است.

ـ شرح و حاشیۀ امام خمینی(ره) بر کتاب شرح فوائد الرضویه:

این کتاب را قاضی سعید قمی نوشته است که در اصل این رساله بیانی از امام رضا(ع) در مقام پاسخ به پرسش های دانشمند یهودی به نام رأس الجالوت است که به مسلمانی او انجامید، موضوع این کتاب حدیث و پرسش و پاسخ در رابطه با ظهور وحدت، وحدت در کثرت و رابطۀ کثرت با وحدت و کیفیت رابطۀ حق و خلق است. این تعلیقیه در سال ۱۳۰۸ش. (۱۳۴۸ق) به قلم امام نوشته شده است.

ـ مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة:

این کتاب که مشتمل بر تعالیم عرفانی و فلسفی شیعی است در سال ۱۳۰۹ش. (۱۳۴۹ق) به عربی تألیف شده و در سال ۱۳۰۶ به زبان فارسی توسط سیداحمد فهری ترجمه شده است.

ـ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس:

این اثر در سال ۱۳۱۵ش. (۱۳۵۵ق) به عربی تألیف شده و شرحی بر متن عرفانی شیخ اکبر محی الدین (ابن عربی) یعنی فصوص الحکم و کتاب مصبا ح الانس بین المعقول و المسهود تألیف محمد ابن حمزه معروف به ابن فناری است.

ـ سر الصلوة، معراج السالکین و صلوة العارفین:

این کتاب به فارسی و در بیان اسرار معنوی و عرفانی نماز، در سال ۱۳۱۸ش. (۱۳۵۷ق) به رشتۀ تحریر درآمده است.

ـ شرح چهل حدیث:

این اثر مشتمل بر چهل حدیث از پیشوایان معصوم (علیهم السلام) و شرح و تفسیر آن هاست که در سال ۱۳۱۸ش. (۱۳۵۸ق) به زبان فارسی نوشته شده است. مؤلف اثر می خواهد با کمک و تکیه به کلام معصومین (علیهم السلام) آدمی را نسبت به صفات و خصایل فاضله اخلاقی و همچنین برخی از نمادهای رذایل اخلاقی و آثار مثبت و منفی هر یک در آفاق و انفس آشنا و آگاه کند.

ـ آداب الصلوة:

این کتاب شرح مبسوط بر آداب و اسرار معنوی نماز و دربردارندۀ نکته های اخلاقی و عرفانی است که امام(ره) آن را در سال ۱۳۲۱ش. (۱۳۶۱ق) به زبان فارسی نگاشته است.

ـ تفسیر سورۀ مبارکۀ حمد:

این کتاب شامل پنج گفتار دربارۀ تفسیر عرفانی از سورۀ مبارکۀ حمد است که امام(ره) پس از بازگشت از تبعید پانزدهساله در سال ۱۳۵۸ش. در قم ایراد کردند و مجموعۀ آن را یکی از اصحاب ایشان تقریر، تنظیم و منتشر کرده است.

ـ دیوان امام(ره):

این کتاب که بخش عمده ای از اشعار عرفانی و سیاسی امام(ره) را در بر دارد و نخستین بار، بعد از رحلت ایشان منتشر شده است.

ـ نامه های امام(ره):

از آثار به یادگار ماندۀ امام خمینی (رحمت الله تعالی علیه)، نامه هایی است در بردارنده نکته ها و ظرایف عرفانی، اخلاقی و سیاسی که ایشان خطاب به خویشان نزدیک خود نگاشته اند، و بعد از رحلت آن حضرت نمونه هایی از این نامه ها به صورت کتاب های مستقل با نام هایی چون: محرم راز ـ ره عشق ـ نقطۀ عطف ـ سبوی عشق ـ بادۀ عشق و جلوه های رحمانی چاپ و منتشر شده است.

پینوشت ها:

۱ـ سعادتمند. رسول، نامه های عرفانی، عاطفی و خانوادگی امام خمینی(ره)، انتشارات تسنیم.

۲ـ صحیفۀ امام(ره)؛ ج۴؛ ص۱۷۵.

۳ـ بدیعی. محمد؛ نامه های عرفانی امام خمینی(ره)؛ ناشر تشیع.

۴ـ همان.

۵ـ همان.

۶ـ همان.

۷ـ همان.

۸ـ همان.

۹ـ سعادتمند. رسول، نامه های عرفانی، عاطفی و خانوادگی امام خمینی(ره)، انتشارات تسنیم.

۱۰ـ همان.

۱۱ـ مؤمنی. سارا، خبرگزاری فارس؛ ۲۷/۲/۸۷.

۱۲ـ بدیعی. محمد؛ نامه های عرفانی امام خمینی(ره)؛ ناشر تشیع.

۱۳ـ سعادتمند. رسول، نامه های عرفانی، عاطفی و خانوادگی امام خمینی(ره)، انتشارات تسنیم.
۱۴ـ همان.

۱۵ـ همان.

۱۶ـ همان.

۱۷ـ همان.

۱۸ـ همان.

۱۹ـ صحیفۀ امام(ره)؛ ج۱۶؛ ص۲۱۷.

۲۰ـ همان؛ ص۲۲۱.

۲۱ـ بدیعی. محمد؛ نامه های عرفانی امام خمینی(ره)؛ ناشر تشیع.

۲۲ـ همان.

/انتهاي پيام/