گوشه‌ای از وصایای حضرت علی (ع) به امام حسن(ع)

من بیش از هر چیزی برای شما از دو چیز هراس دارم: یكی پیروی از هوای نفس و دیگری آرزوهای طولانی». یعنی حضرت علی (ع) دو خطر را برای مردم تهدیدكننده تر از هر چیز دیگر تشخیص می‌دهند.

کد خبر: ۱۰۹۰۱۵

چهارشنبه - ۲۲ دی ۱۳۸۹ / January 12, 2011

گروه معارف«خبرگزاري دانشجو»؛ آنچه ذیلاعنوان می‌شود گوشه‌ای از وصایای مولای متقیان حضرت علی (ع) به فرزند خود امام حسن مجتبی (ع) است:

«ایاك و الاتكال علی المنی فانها بضائع النكوی و مطل عن الآخره و الدنیا؛

از تكیه نمودن برآرزوها بپرهیزید كه همانا سرمایه احمقان است و مانع خیر آخرت و دنیا می‌باشد».
حضرت در این سفارش ما را از آرزوهای طولانی بر حذر می‌دارند. نظیر این سخن در روایات متعددی وارد شده است؛ به عنوان نمونه حضرت علی (ع) در نهج البلاغه می‌فرمایند:

«انما اخاف علیكم اثنتان اتباع الهوی و طول الامل؛

من بیش از هر چیزی برای شما از دو چیز هراس دارم: یكی پیروی از هوای نفس و دیگری آرزوهای طولانی». یعنی حضرت علی (ع) دو خطر را برای مردم تهدیدكننده تر از هر چیز دیگر تشخیص می‌دهند:

یكی به دنبال خواهش دل و تمنای نفس رفتن و از خواسته دل پیروی كردن و دیگری آرزوی دراز داشتن. پس آرزوی دراز داشتن نه تنها یك خطر عادی بلكه خطری تهدید كننده و جدی است. از همین رو حضرت به فرزندشان سفارش می‌كنند: «ایاك و الاتكال علی المنی؛ زنهار كه بر آرزوها اعتماد كنی».

روانشناسان با اصرار و پافشاری فراوان ما را به امیدوار بودن و آرزوهای بلند داشتن و اهداف بلند در سرپروراندن، سفارش می‌كنند و آن را نشانه زندگی ایده‌آل و سلامت روان می‌شمارند. حال این سفارش حضرت چگونه با مباحث مطرح شده در روانشناسی و بهداشت روان، تعادل و توازن پیدا می‌كنند؟

برای اینكه بحث به طور كامل روشن شود باید به چند مطلب توجه كنیم:

ابتدا باید بدانیم كه منظور از آرزو داشتن این است كه آدمی مطلوبی داشته باشد كه هنوز به آن نرسیده است و چیزی را دوست می‌دارد كه در آینده تحقق پیدا می‌كند. آرزو و خواهش امر مطلوب و پسندیده‌ای است كه در دسترس نیست و ساده و راحت هم به دست نمی‌آید؛ بلكه باید برای تحصیل آن زحمت كشید و مقدماتی را فراهم كرد و برنامه‌ریزی نمود.

این مفهوم آرزو است اما متعلق آرزو چیست؟ اشیاء و امور مختلفی اعم از دنیوی و اخروی می‌توانند متعلق آرزو باشند؛ از یك امر دنیوی محض كه فقط برای لذت بردن آن را آرزو می‌كنند تا یك مطلوب اخروی محض می‌تواند متعلق آرزو باشد. اگر آرزو مربوط به دنیا و بهره‌مند شدن از لذایذ مادی باشد، خود دو حالت پیدا می‌كند: گاه آرزوی چیز حرامی را در سر دارد، مثلاآرزو دارد به مال، ثروت و مقامی برسد كه شرعاً برایش جایز نیست؛ حكم این قسم كاملا روشن است.

حالت دوم آن است كه چیزی را آرزو نماید كه از نظر شرعی اشكال ندارد؛ مثلاً آرزو دارد كه از راه حلال و مشروع به منزل وسیع، ماشین آخرین مدل، ثروت انبوه و … برسد. واضح است كه چنین مطلوبی فی حد نفسه حرام نیست، اما آنچه ملاك قضاوت می‌باشد، آن است كه به دنبال این آرزوها تا چه اندازه نیرو، زحمت، تلاش و فعالیت فردی و اجتماعی هزینه می‌شود؟

به یقین چنین آرزوهای بلند مادی كه صرفاً برای لذت دنیوی است كه تمام فكر و همت فرد را مصروف خود می‌گرداند، از نظر اخلاق اسلامی نه تنها ممدوح نیست بلكه مذموم می‌باشد. كسانی كه به دنبال این آرزوهای دراز می‌روند خواه و ناخواه از وظایف اسلامی و تحصیل كمالات اخلاقی باز می‌مانند؛ چرا كه باید سالها زحمت بكشند تا به آن برسند.

اما اگر همین پول و مقام را برای اهداف اخروی بخواهد، مثلا بخواهد به قصد خدمت به مردم و اصلاح جامعه و تبلیغ اسلام به یك مقام بلند دنیوی برسد در این صورت هر مقدار كه نیرو صرف كند، ارزش دارد. به سخن دیگر به همان میزان كه هدف او ارزنده و نیتش از شائبه های دنیاپرستانه دور است، ارزش دارد كه برای آن تلاش كند. اگر برای انجام وظیفه می‌خواهد به چنین مقامی برسد نه تنها عیبی ندارد بلكه بسیار ممدوح و پسندیده می‌باشد.

باید توجه داشت كه طلب دنیایی كه در مسیر آخرت باشد چند شرط دارد: شرط اول آن است كه امكان حصول آن آرزو را بررسی كند و ببیند آیا آنچه آرزوی آن را دارد و می‌خواهد به آن برسد با شرایط موجود و امكانات فعلی قابل دستیابی هست یا نه؟ چقدر احتمال دارد كه به این هدف و آرزو برسد؟

باید احتمال رسیدن به آن بسیار قوی باشد. شرط دیگر آن است كه حساب كنیم چه اندازه این آرزو ارزش دارد، یعنی اگر به این آرزو و هدف رسید چه اندازه می‌تواند از این هدف به نفع آخرت و به نفع خدمت به اسلام و جامعه اسلامی استفاده كند؟ با شناختی كه از خود و از شرایط اجتماعی دارد چه اندازه خواهد توانست از این آرزو برای خدمت به اسلام استفاده كند؟ به یقین باید میزان احتمال و محتمل هر دو بالاباشند تا تلاش برای تحصیل آن آرزو نابخردانه تلقی نگردد و مذموم شمرده نشود.

منابع: پند جاويد، آيت الله مصباح يزدي، ج2،  (با تغيير و تلخيص)

/انتهاي پيام/