يادداشت//

مهندسی فرهنگی از دیدگاه شهيد مطهری و کاربست آن در دانشگاه ها

از آنجا که دانشگاه خود یک نهاد بسیار مهم فرهنگی است و با فضای عمومی اجتماع تفاوت‌هایی دارد، مي توان از الگوی مورد نظر استاد مطهری برای مهندسی فرهنگی در فضاي دانشگاه ها نيز استفاده كرد.

کد خبر: ۱۱۸۶۹۸

دوشنبه - ۱۵ فروردين ۱۳۹۰ / April 04, 2011

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛  جلسه شورای تخصصی مهندسی فرهنگی 23 اسفند سال 89 برگزار، و در آن 14 اصل کلی حاکم بر نقشه مهندسی فرهنگی تصویب شد كه به موجب آن دین مداری، فرهنگ محوری، عدالت، مشارکت مردمي، آینده‌نگری و آینده‌نگاری، جامعیت، انسجام و هماهنگی، هدایت و راهبری، تعامل مؤثر، ترویج، کارامدی، خلاقیت و نوآوری، خطرپذیری و سرمایه‌گذاری 14 اصل حاکم بر نقشه مهندسی فرهنگی کشور است.

بر آن شديم تا در همين خصوص مطالبي را از استاد مطهري در زمينه مهندسي فرهنگي بيان كنيم تا شايد راهگشاي اين نقشه فرهنگي كلان كشور باشد.

مهندسی فرهنگی در هندسه اندیشه استاد مطهری دارای مختصاتی بوده و از الگوی مهندسی فرهنگی وي مي توان در ساماندهی و مدیریت فعالیت های فرهنگی در دانشگاه های کشور استفاده کرد.

استاد مطهری مهندسی فرهنگی در یک جامعه اسلامی را با سه حرکت؛ تحلیه، تخلیه و تثبیت فرهنگی امکان پذیر می داند و اضلاع مثلث مهندسی فرهنگی در ساختار اندیشه وي دارای سه ضلع تحلیه، تخلیه و تثبیت فرهنگی است.

به عبارت دیگر از دیدگاه این متفکر بزرگ مقوله مهندسی فرهنگی در یک جامعه اسلامی با تخلیه برخی افکار و اندیشه ها از یک طرف، تحلیه مردم به برخی دیگر از افکار، احساسات و اندیشه ها از طرف دیگر و تثبیت این افکار و اندیشه ها و اعمال در آنها از جانب سوم در جامعه تحقق مي‌يابد.

این الگو به عنوان یک الگوی عام در تمام فعالیت های فرهنگی کشور، بخصوص دانشگاه ها كاربرد دارد و اساسا یکی از مناسب ترین و موفق ترین الگوهای ساماندهی و مدیریتي فعالیت های فرهنگی است.

● مهندسی فرهنگی از دیدگاه استاد مطهری

استاد مطهری در کتاب «جامعه و تاریخ در نقد نظریه ناسیونالیستی و ملی گرایانه فرهنگ» به اظهارنظری درباره فرهنگ اسلامی می پردازد که می توان آن را دیدگاه مختار وي درباره مهندسی فرهنگی تلقی کرد.

وي در اين کتاب در وهله اول از فرهنگی ویژه دین اسلام به نام فرهنگ اسلامی سخن می گوید، در مرحله دوم، این فرهنگ اسلامی را دارای رسالتی خاص می داند و در مرحله سوم برداشتن گام هایی خاص طی مراحل ویژه را برای تحقق رسالت فرهنگ اسلامی ضروري می شمارد که می توان از آن گام ها به عنوان نوعی مهندسی فرهنگی تعبیر کرد.

● کاربست الگوی مهندسی فرهنگی استاد مطهری در دانشگاه‌ها

از آنجا که دانشگاه خود یک نهاد بسیار مهم فرهنگی است و با فضای عمومی اجتماع تفاوت‌هایی دارد، بايد بتوانيم از الگوی مورد نظر استاد مطهری برای مهندسی فرهنگی در فضاي دانشگاه ها استفاده كنيم.

- تخلیه فرهنگی در دانشگاه

برای تخلیه فرهنگی در دانشگاه، اولین گام شناسایی محتوای اندیشه های دانشجویان، بخصوص آن بخش از اندیشه های آنهاست که به تعبیر استاد مطهری «نباید داشته باشند.»

در دانشگاه از یک طرف دانشجویان از طریق آموزش های رسمی که دریافت می کنند، فرهنگ پذیر می شوند و از طرف دیگر فرایند فرهنگ پذیری آنان با فعالیت های فوق برنامه انجام می شود.

یکی از اولین ضرورت ها در این رابطه تعارض زدایی از ناسازگاری های احتمالی موجود میان فعالیت های رسمی آموزشی و فعالیت های فوق برنامه ای است؛ به این معنا که با توجه به تعدد نهادهای متولی فعالیت فرهنگی در دانشگاه ها نباید وضع به گونه ای باشد که هر کدام از آنها بدون ارتباط ارگانیک با همدیگر اهداف جداگانه ای را دنبال کنند.

با وجود اینکه دانشگاه یکی از پرظرفیت ترین نهادها برای انتخاب و برگزیدن مدیران فرهنگی حتی برای مدیران نهادهای فرهنگی بیرون از دانشگاه است، متاسفانه اکثر مدیران فرهنگی انتخاب شده در دانشگاه شناخت عمیقی نسبت به زوایای فرهنگ و فعالیت های فرهنگی ندارند و تا با ابعاد فرهنگ آشنایی قابل قبولی پیدا می کنند، جای خود را به فرد دیگری می دهند، لذا شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم باید ضوابط دقیقی را برای ساماندهی مدیریت فرهنگی در دانشگاه ها تعیین و اعلام کنند تا فعالیت های فرهنگی در دانشگاه ها با اهداف فرهنگ اسلامی متناسب باشد.

ـ تحلیه فرهنگی در دانشگاه ها

همچنانکه در بالا گفتیم مدیریت فرهنگی در دانشگاه ها با مدیریت فرهنگی در سازمان های دیگر متفاوت است. بسیاری از برنامه هایی را که برای تحلیه فرهنگی در سازمان های دیگر به راحتی می توان اجرا کرد، در دانشگاه ها  نمی توان پياده كرد.

یکی از بهترین راه های انجام فرایند تحلیه فرهنگی در دانشگاه ها استفاده از الگوی استاد مطهری در طول فعالیت های فرهنگی شان در عمر پر برکت این اندیشمند بزرگ می باشد. باید دید استاد مطهری برای تحلیه مردم به آنچه ندارند و باید داشته باشند، از چه متد و روشی استفاده می کردند تا این الگو را در دانشگاه ها نیز به کار بست.

استاد مطهری در تمام نوشته های خود با تمرکز بر سه سطح توصیف وضعیت تفکر دینی، تبیین علل به وجود آمدن این وضع و تجویز راه حل برای حل این مشکل، الگوی برنامه ریزی مطلوبی برای تحلیه فرهنگی ارائه کرده اند که می تواند مورد استفاده در دانشگاه ها قرار گیرد.

ـ تثبیت فرهنگی در دانشگاه ها

تاریخ بشر نشان می دهد که در مراحلی از زندگی انسان ها عقاید موجود نفی شده و عقاید دیگری به جای آنها به عنوان جایگزین معرفی شده است، اما به دلیل استوار نشدن عقاید جدید، بعد از مدتی عقاید باطل پیشین بازگشت نموده و عرصه را بر عقاید جدید تنگ کرده و تمام زحمات اولیه را بر باد داده است.

گویاترین مثال در این رابطه ماجرای اهل رده بعد از رحلت پیامبر(ص) است. چون عقاید توحیدی در ذهن و ضمیر و زبان عده ای از اعراب استوار و محکم نشده بود، بنابراین آن عده ساز ارتداد و بازگشت به فرهنگ قبلی را نواختند. پس گام سوم این است گه اندیشه ای جدید در ذهن زبان مردمان تثبیت شوند. این همان مرحله ای است که استاد مطهری از آن به عنوان مرحله تثبت فرهنگی نام می برد.

در اين مرحله وظايف نهادهای آموزشی، پژوهشی و پرورشی به خصوص دانشگاه به عنوان مهمترين نهاد فرهنگي جامعه بسيار حائز اهميت است؛ چرا كه بايد به تثبیت عقاید صحیح بپردازند و با جهت دهی صحیح سمت و سوی حرکت و تاثیرگزاری آنها را راستای تثبیت اندیشه های جدید رهبری كنند.

در اين راستا برای تثبیت اندیشه های جدید باید از توان تمام نهادهای فرهنگی و آموزشی جدید بهره گرفت و در صورت نیاز نهادهای فرهنگی جدید را به وجود آورد تا به تثبیت اندیشه های نوین بپردازند.

ارزش‌ها، هنجارها، آداب و رسوم و همچنین آموزه های دینی، بعد از انتقال از مجاری ارتباطی باید در افراد جامعه درونی شوند زیرا بدون درونی شدن به نظام ثابت اندیشه و رفتار افراد تبدیل نخواهند شد. استاد مطهری در نظریه مهندسی فرهنگی خود، از آنچه که در حوزه هایی مانند روان شناسی به درونی شدن تعبیر می شود، با اصطلاح تثبیت یاد می کنند.

● نتیجه

با توجه به نظريات استاد مطهري در خصوص مهندسي فرهنگي دردانشگاه ها مي توان گفت  كساني كه در حال تدوين نقشه مهندسي فرهنگي هستند مي توانند با تكيه به نظرات اين استاد بزرگ بسياري از موانع و مشكلاتي كه پيش روي اين نقشه عظيم است را برطرف كنند و با تدوين درست آن بسياري از مشكلات جامعه به خصوص جامعه دانشگاهي را برطرف كنند./انتهاي پيام/