درنگی در موضوع سینما و مرگ؛

مرگ پایان کبوتر نیست ...

«بوي كافور، عطر ياس» ساخته بهمن فرمان آرا در عين حال كه نگاهي كاملا «فرديت مدار» به مقوله مرگ و تلاقي اين نگاه با «متن ديني» دارد، برداشتي هم ذات گرايانه از «احتمال يك تجربه ماورايي» به نام «مرگ» است كه كارگردان با دقت و ظرافت و با سلاح يك فيلمنامه قدرتمند به مصاف آن رفته است.

کد خبر: ۱۱۹۷۷۷

دوشنبه - ۲۲ فروردين ۱۳۹۰ / April 11, 2011

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ سينما، ميداني براي تصوير تصورات ماست از موضوعات و مقولات و مفاهیم مختلف و از آن جمله مقوله مرگ؛ گرچه اين تصاوير برآيند يك فرآيند ذهني و عميقا شخصي است، لكن آنچه ارزشمندي آن را موجب مي شود، يك حس مشترك جمعي ميان سازنده و مؤلف اثر و مخاطب است كه در كشاكش فهم، آمال و اشتراكات فرهنگي و علقه هاي عاطفي و پيوندهاي ديني، آنها را به تجربه اي مشترك از يك «حس» مي رساند.

واقعیت آن است که دايره مثال هاي سينمايي و برخوردار از حيثيت والاي هنري در ساحت سينما، چندان زياد نيست و نه چندان قابل توجه، اما در اين ميان هستند مؤلفان آثاري كه عميقا پايبند اين دغدغه ها و محقق اين پديده و آفريننده شاخص هايي در هنر سينما در اين عرصه بوده اند.

برگمان و آنتونيوني از آن دسته اند؛ اتفاقا تلاقي ذهن عميقا خاكستري و ايدئولوگ و در عين حال يخ زده برگمان با آثاري كه نوعي فخرآفريني در سينماي مؤلف ديني را در پي داشت و آثار آنتونيوني كه تقابل ها و تفاوت ها و تعاملات خاصي با سينماي او به وجود آمد، گستره جذابي براي پيگيري اين بحث مهم «ديني- انساني» در سينماي معاصر است.

با اين حال، سينماي برگمان، بيش از آن كه مصور تصوير «مرگ» در قاب دوربين باشد، تداعي كننده پيش مرگي رفتارشناسي هاي فردي و فرديتي او از انسان است و در پيوند با اين فضا، برداشت و تجربه و حس او از امر قدسي و دين، حاكميت دين بر انسان و رفتار اجتماعي او و البته تذكار و تنبه به وضع اجتماعي انسان زير چتر «امر قدسي».

در سينماي ايران، اما بحث «مرگ»، تابعي بوده و شده است از همان رويكرد و روند كلي سينما به مثابه ناصنعتي نه چندان بهره برده از عقبه فكري و انديشگي مشرق زمين.

با اين همه، هر وقت در نگاه دغدغه هاي شخصي و شخصيتي يك كارگردان، حس توجه به اين مقوله با بهره مندي از ساخت انديشه اي اصيل، ره يافته، اثري خلق شده ماندگار و قابل اعتبار و اهتمام.

با نگاهي كلي به تاريخ سينماي ايران و انگشت شماري آثار معتنابه در اين موضوع، به فيلمي مي رسيم به لحاظ فرم و محتوا، كاملا شاخص و در ميان فيلم هاي توليدي پس از انقلاب از جهاتي، درجه يك و كاملا سرآمد؛ چه به لحاظ به چالش كشاندن ارزش هاي بخشي از ساختار اجتماعي معاصر و چه نگاه خاص به پديده مرگ و در عين حال واكاوي متون و مصطلحات و برخي باورهاي ديني.

و در كنار اين، فيلمي چندان «سياسي» با نوعي وضوح جهتدار و نشانه گذاري شده كه البته چندان آسيبي به فخاست موضوع و تم اصلي اثر وارد نكرده است و اين برآيند تجربه و كاركشتگي فيلمساز و البته فيلمنامه قدرتمند اوست كه حول محور اصلي «مرگ» شكل گرفته است.

فيلم، يك اثر عميقا ديني است، بدون آن كه اين دسته بندي ها و رديف گذاري هاي نه چندان كارآمد، تاثيري بر اهميت يا نازيبايي فيلم داشته باشد.

چه، برآنيم هر اثري كه به نوعي تداعي جلوه اي از حيات انساني داشته باشد و در درجه اي بالاتر تمييزي بر يك از اين شاخصه ها نمايد و در درجه اي باز هم بالاتر واكاوي و طراحي سوال و جوابي براي پررنگتر كردن اين «جلوه اصيل» در پي آورد، ديني است، عميقا.

داستان اپيزوديك فيلم، كاملا منطبق بر نيازي مدرج و حس انتقالي از بروز «لحظه»هاي عاطفي و پيامدهاي رفتارشناسانه اجتماعي اش، جدي و دقيق است و در اين ميان چند تلاقي، دوست داشتني تر و چند تمهيد هنرمندانه، جذابتر آمده است؛ بحث ساخت «فيلم»ي درباره مرگ، بحث تنظيم برنامه هاي پس از فوت، خاطره عشق از دست رفته و در كنار همه، «سفر» و ... .

مرگ در تمام زواياي زمان و زمين و داستان هاي فيلم حضور دارد. از كودك نورسيده اي كه هم آغوش مرگ در صندلي عقب ماشين قهرمان داستان، به جا مي ماند تا فروش بي خبر و تاثر برانگيز قبر شخصیت اصلی داستان از كنار جسد همسرش به فرد ديگري و از «بي خبري و خوش خبري» روزگار و جامعه داستان فيلم تا هنرمندان به فراموشي سپرده شده، آنك معناي اصلي مرگ:‌ «بيهوده زيستن».

«بوي كافور...» يك حديث نفس محترم است و در عين حال كه مي دانيم «شرح حال»؛ تنها وظيفه و بالاتر از اين «توان» ما در تداعي مرگ و بيان آن چيزي است كه مي توانيم و بايد./انتهاي پيام/