گزارش|

روایت پیشرفت دانشگاه‎‌ها؛ از گذشته تا حال/ چگونه ایران به قطب تولید علم در منطقه تبدیل شد؟

دانشگاه‌های ایران در دو دهه اخیر تحولات چشمگیری را تجربه کرده‌اند؛ از افزایش کمّی مراکز آموزش عالی گرفته تا رشد کیفی در تولید علم، نوآوری‌های فناورانه و تعاملات بین‌المللی. مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان، پیشرفت دانشگاه‌های امروز را در مقایسه با قبل از انقلاب و حتی دو دهه گذشته، قابل توجه دانسته‌اند.

کد خبر: ۱۲۳۹۴۸۰

شنبه - ۰۹ فروردين ۱۴۰۴ / March 29, 2025

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ دانشگاه‌ها یکی از مهم‌ترین ارکان پیشرفت و توسعه هر کشور محسوب می‌شوند و نقش اساسی در تربیت نیروی انسانی متخصص، تولید علم و توسعه فناوری دارند. در ایران نیز نظام دانشگاهی همواره در حال تحول بوده و در دهه‌های اخیر رشد کمّی و کیفی قابل توجهی را تجربه کرده است. مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان به این نکته اشاره کردند که دانشگاه‌های امروز ایران در مقایسه با قبل از انقلاب و حتی دو دهه پیش، پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌اند. این سخن بر تحولات گسترده‌ای که در زمینه‌های آموزشی، پژوهشی، فناوری و تعاملات علمی دانشگاه‌های کشور رخ داده است، تأکید دارد.

در دو دهه گذشته، دانشگاه‌های ایران نه‌تنها از نظر تعداد و ظرفیت دانشجویی رشد کرده‌اند، بلکه در زمینه تولید علم، نوآوری‌های فناورانه، و ارتباطات علمی بین‌المللی نیز دستاورد‌های مهمی کسب کرده‌اند. بسیاری از دانشگاه‌های کشور توانسته‌اند در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی جایگاه خود را ارتقا دهند، تعداد مقالات علمی منتشرشده توسط پژوهشگران ایرانی افزایش یافته و پارک‌های علم و فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان نقش پررنگ‌تری در اقتصاد دانش‌بنیان کشور ایفا کرده‌اند. علاوه بر این، توسعه برنامه‌های تحصیلات تکمیلی، افزایش تعاملات علمی با دانشگاه‌های برتر دنیا و تجهیز مراکز تحقیقاتی به فناوری‌های پیشرفته از دیگر پیشرفت‌های قابل توجه در این حوزه است.

با این حال، این پیشرفت‌ها با چالش‌هایی نیز همراه بوده است. برخی از مشکلات نظیر مهاجرت نخبگان، تأمین بودجه پژوهشی، محدودیت‌های بین‌المللی و عدم تناسب بین نظام آموزشی و نیاز‌های بازار کار همچنان به عنوان موانعی بر سر راه توسعه بیشتر دانشگاه‌ها مطرح هستند. با وجود این، مسیر پیشرفت دانشگاه‌های ایران نشان می‌دهد که با سیاست‌گذاری‌های صحیح و سرمایه‌گذاری مناسب، می‌توان از این چالش‌ها عبور کرد و جایگاه علمی کشور را بیش از پیش ارتقا داد.

دانشگاه‌های ایران پیش از انقلاب اسلامی

پیش از انقلاب اسلامی، نظام آموزش عالی ایران عمدتاً تحت تأثیر الگو‌های غربی قرار داشت. اگرچه دانشگاه تهران به عنوان اولین دانشگاه مدرن ایران در سال ۱۳۱۳ تأسیس شد، اما تا دهه ۱۳۵۰ تعداد دانشگاه‌ها محدود بود و دسترسی به آموزش عالی برای عموم مردم دشوار محسوب می‌شد. در آن دوران، بسیاری از اساتید و متخصصان از کشور‌های غربی وارد می‌شدند و زبان علمی حاکم بر دانشگاه‌ها بیشتر تحت تأثیر زبان‌های خارجی، به ویژه انگلیسی و فرانسوی، بود. همچنین، سیاست اعزام دانشجویان به خارج از کشور در دستور کار دولت قرار داشت و دانشگاه‌های داخلی کمتر به تولید علم و پژوهش مستقل می‌پرداختند.

تغییرات پس از انقلاب اسلامی

با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، سیاست‌های نظام آموزشی ایران دچار تغییرات بنیادین شد. یکی از نخستین اقدامات، اسلامی‌سازی فضای علمی و فرهنگی دانشگاه‌ها بود. در همین راستا، انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۵۹ به وقوع پیوست که به تعطیلی موقت دانشگاه‌ها و بازنگری در سرفصل‌های آموزشی منجر شد. هدف از این اقدام، تدوین برنامه‌های آموزشی متناسب با ارزش‌های اسلامی و ملی بود.

توسعه کمی و کیفی دانشگاه‌ها

یکی از مهم‌ترین تحولات پس از انقلاب، گسترش چشمگیر تعداد دانشگاه‌ها و افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو بود. در حال حاضر، ایران دارای بیش از ۲۵۰۰ مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه‌های دولتی، آزاد، پیام نور، علمی کاربردی و غیرانتفاعی است. این افزایش ظرفیت، امکان تحصیل را برای اقشار وسیع‌تری از جامعه فراهم کرده است.

از نظر کیفی نیز پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه پژوهش و فناوری حاصل شده است. بر اساس آمار‌های بین‌المللی، ایران در دهه‌های اخیر رشد قابل توجهی در تولید مقالات علمی، ثبت اختراعات و توسعه فناوری‌های نوین داشته است. این پیشرفت‌ها مرهون سیاست‌های حمایتی دولت، ایجاد مراکز رشد و پارک‌های علم و فناوری، و توجه به توسعه پژوهش‌های بومی بوده است.

مقایسه دانشگاه‌های ایران با دو دهه پیش

در دو دهه اخیر، دانشگاه‌های ایران نه‌تنها از نظر تعداد و ظرفیت رشد کرده‌اند، بلکه در زمینه کیفیت آموزشی، تولید دانش و همکاری‌های بین‌المللی نیز پیشرفت داشته‌اند. برخی از مهم‌ترین تغییرات در این دوره شامل افزایش تولیدات علمی« ایران از رتبه‌های پایین علمی در دو دهه پیش، اکنون به یکی از کشور‌های پیشرو در تولید مقالات علمی در منطقه و جهان تبدیل شده است.» و توسعه تحصیلات تکمیلی« افزایش ظرفیت در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، زمینه‌ساز تربیت پژوهشگران و متخصصان در حوزه‌های مختلف شده است.» از طرفی؛ توسعه فناوری و نوآوری: « ظهور شرکت‌های دانش‌بنیان، توسعه پارک‌های علم و فناوری، و تجاری‌سازی ایده‌های علمی از جمله دستاورد‌های این دوره است.» و گسترش همکاری‌های بین‌المللی: «علیرغم محدودیت‌های تحریمی، دانشگاه‌های ایران توانسته‌اند همکاری‌های علمی و پژوهشی خود را با سایر کشور‌ها گسترش دهند.» است.

برای تحلیل میزان پیشرفت دانشگاه‌های ایران، معیارهای رتبه‌بندی‌های بین‌المللی و تولیدات علمی و پژوهشی؛ امکانات آموزشی و پژوهشی از طرفی؛ رشد تحصیلات تکمیلی و همکاری‌های علمی و بین‌المللی، نوآوری و تأسیس شرکت‌های دانش‌بنیان در نظر گرفته شده است.

دانشگاه تهران

دانشگاه تهران به عنوان قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین دانشگاه ایران، تحولات قابل توجهی را تجربه کرده است. این دانشگاه در دو دهه گذشته از نظر تعداد مقالات علمی، زیرساخت‌های آزمایشگاهی، و همکاری‌های بین‌المللی رشد چشمگیری داشته و در رتبه‌بندی‌های جهانی جایگاه بالاتری کسب کرده است.

دانشگاه صنعتی شریف

دانشگاه صنعتی شریف در زمینه علوم مهندسی و فناوری پیشرو بوده و در سال‌های اخیر تأسیس مراکز نوآوری، همکاری با صنایع، و افزایش مقالات ISI باعث ارتقای جایگاه آن شده است. این دانشگاه از نظر تجاری‌سازی پژوهش‌ها نیز موفق عمل کرده و شرکت‌های دانش‌بنیان متعددی از دل آن بیرون آمده‌اند.

دانشگاه صنعتی امیرکبیر

دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز یکی از برترین دانشگاه‌های فنی کشور است که در دو دهه اخیر رشد گسترده‌ای در بخش تحصیلات تکمیلی و تحقیقات بین‌رشته‌ای داشته است. توسعه پارک‌های علم و فناوری و افزایش همکاری‌های بین‌المللی از دستاوردهای مهم این دانشگاه است.

دانشگاه علم و صنعت ایران

این دانشگاه در حوزه‌های مهندسی، به ویژه مهندسی برق و مکانیک، رشد چشمگیری داشته و ارتباط قوی‌تری با صنایع کشور برقرار کرده است. تأسیس مراکز تحقیقاتی و افزایش جذب دانشجویان دکتری از نشانه‌های این پیشرفت است.

دانشگاه فردوسی مشهد

دانشگاه فردوسی مشهد یکی از دانشگاه‌های برتر کشور در حوزه علوم انسانی و کشاورزی است. طی دو دهه اخیر، توسعه مراکز تحقیقاتی، افزایش میزان همکاری‌های علمی بین‌المللی، و بهبود زیرساخت‌های دانشگاهی، جایگاه آن را در میان دانشگاه‌های کشور ارتقا داده است.

دانشگاه شیراز

دانشگاه شیراز با پیشینه علمی قوی، در دو دهه اخیر در زمینه پزشکی و علوم پایه پیشرفت قابل توجهی داشته است. تأسیس پژوهشکده‌های تخصصی و رشد مقالات علمی، این دانشگاه را به یکی از مراکز علمی مهم کشور تبدیل کرده است.

دانشگاه تبریز

این دانشگاه در زمینه‌های علوم پایه و مهندسی رشد داشته و در حوزه ارتباطات علمی بین‌المللی به پیشرفت‌های خوبی دست یافته است. توسعه برنامه‌های تحصیلات تکمیلی و حمایت از پژوهش‌های بین‌رشته‌ای، باعث افزایش کیفیت آموزشی آن شده است.

دانشگاه شهید بهشتی

دانشگاه شهید بهشتی با تمرکز بر علوم انسانی، پزشکی، و حقوق، در دو دهه اخیر گام‌های بلندی در مسیر بهبود کیفیت آموزشی و پژوهشی برداشته است. افزایش تعداد مقالات علمی و ارتباط با مراکز علمی جهان از نشانه‌های این رشد است.

دانشگاه علامه طباطبایی

به عنوان یکی از معتبرترین دانشگاه‌های ایران در حوزه علوم انسانی، دانشگاه علامه طباطبایی در دو دهه اخیر تغییرات زیادی را تجربه کرده است. توسعه رشته‌های میان‌رشته‌ای و همکاری‌های بین‌المللی از مهم‌ترین دستاوردهای آن محسوب می‌شود.

دانشگاه صنعتی اصفهان

دانشگاه صنعتی اصفهان یکی از برترین دانشگاه‌های مهندسی کشور است که در زمینه تحقیق و توسعه فناوری‌های نوین رشد داشته است. افزایش ظرفیت پذیرش دانشجویان دکتری و توسعه آزمایشگاه‌های پیشرفته، باعث ارتقای سطح علمی آن شده است.

مقایسه وضعیت کنونی دانشگاه‌ها با دو دهه گذشته

در مقایسه با دو دهه گذشته، دانشگاه‌های ایران شاهد رشد قابل توجهی در زمینه‌های مختلف بوده‌اند. برخی از مهم‌ترین تغییرات عبارت از افزایش تعداد مقالات علمی:« تعداد مقالات پژوهشی منتشرشده توسط دانشگاه‌های ایران در دو دهه اخیر چندین برابر شده است»و رشد تحصیلات تکمیلی: «تعداد دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری افزایش یافته و پژوهش‌های علمی مورد حمایت قرار گرفته‌اند»؛ افزایش تعاملات بین‌المللی:«علیرغم چالش‌های بین‌المللی، بسیاری از دانشگاه‌ها توانسته‌اند ارتباطات علمی خود را گسترش دهند.» از طرفی؛ بهبود زیرساخت‌های دانشگاهی: «بسیاری از دانشگاه‌ها امکانات پیشرفته‌ای را در حوزه آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی ایجاد کرده‌اند» و گسترش فناوری و نوآوری:« تأسیس شرکت‌های دانش‌بنیان و پارک‌های علم و فناوری» از مهم‌ترین تحولات دانشگاه‌ها بوده است.

دانشگاه‌های ایران در دو دهه اخیر پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه تولید علم، توسعه زیرساخت‌های پژوهشی، و همکاری‌های بین‌المللی داشته‌اند. این پیشرفت‌ها باعث شده است که بسیاری از دانشگاه‌های کشور در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی جایگاه مناسبی کسب کنند و تحولات دانشگاهی در ایران نشان از یک مسیر رو به رشد دارد که در آن، دانشگاه‌ها از یک سیستم آموزشی محدود و وابسته به غرب، به یک نظام آموزشی بومی، پویا و در حال توسعه تبدیل شده‌اند. با این حال، برای حفظ و تقویت این پیشرفت‌ها، لازم است سیاست‌گذاری‌های دقیقی در جهت رفع چالش‌های موجود اتخاذ شود. دانشگاه‌های ایران امروز از هر زمان دیگری پیشرفته‌تر و مستقل‌تر هستند، اما برای رقابت در سطح جهانی، نیازمند حمایت‌های بیشتر و برنامه‌ریزی دقیق‌تری هستند.