دانشگاه بدون استاد؛ علم بی‌جان در کالبدی خاموش

در روزگاری که دانشگاه‌ها باید کانون دانش، اخلاق و پیشرفت باشند، برخی استادان با رفتار‌های غیرحرفه‌ای، تدریس ضعیف و ورود به حواشی غیرعلمی، چهره آموزش عالی را مخدوش کرده‌اند. آیا وقت آن نرسیده که دانشگاه‌ها با نظارت دقیق‌تر و اصلاح فرآیند‌های جذب و ارزیابی استادان، این نهاد حیاتی را از سقوط نجات دهند؟

کد خبر: ۱۲۵۴۱۶۳

شنبه - ۱۳ ارديبهشت ۱۴۰۴ / May 03, 2025

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در دنیای امروز که علم، دانایی و آگاهی به عنوان مهم‌ترین سرمایه‌های راهبردی کشور‌ها شناخته می‌شود، نقش دانشگاه در تولید دانش، پرورش نیروی انسانی متخصص و ارتقای فرهنگی جامعه، نقشی بی‌بدیل است. اما این نهاد عظیم علمی، تنها با حضور و فعالیت مؤثر استادان دانشگاهی معنا پیدا می‌کند. استاد، نه‌تنها آموزش‌دهنده علوم تخصصی است، بلکه شالوده‌ای برای تربیت فکری، اخلاقی و فرهنگی دانشجویان و موتور محرک توسعه علمی و اجتماعی به شمار می‌رود.

بدون حضور استاد، دانشگاه به ساختمانی بی‌روح می‌ماند؛ ساختمانی که هرچند دارای ابزار، امکانات و منابع باشد، اما فاقد جان، جهت و هدف واقعی خواهد بود. استاد، ستون فکری دانشگاه است؛ زیرا سه محور اصلی هر دانشگاه—آموزش، پژوهش و ارتباط با جامعه—از اندیشه و تلاش او ریشه می‌گیرد.

استاد، فراتر از آموزش

استادان با انتقال دانش و تربیت فکری، نقشی بنیادین در شکل‌دهی به آینده جوامع ایفا می‌کنند. اما نقش آنها فراتر از تدریس صرف است؛ آنها با پژوهش‌های علمی، مرز‌های دانسته‌های بشر را گسترش می‌دهند و با کشف راه‌های نوین، بستر پیشرفت‌های پایدار علمی و فرهنگی را فراهم می‌آورند.

در فضای دانشگاهی، استادان الهام‌بخش دانشجویان هستند. آنان نه‌تنها مفاهیم علمی را آموزش می‌دهند، بلکه با رفتار حرفه‌ای، شوق جستجوگری و نگاه انتقادی، روحیه علمی و مسئولیت اجتماعی را در دل نسل جوان می‌کارند. در سایه این هدایت‌هاست که دانشجویان مسیر‌های علمی، اخلاقی و انسانی خود را می‌یابند و به انسان‌هایی آگاه، خلاق و متعهد تبدیل می‌شوند.

بسیاری از نخبگان، اندیشمندان و چهره‌های تاثیرگذار تاریخ، موفقیت‌های خود را مدیون استادانی می‌دانند که فراتر از کتاب و درس، افق‌های تازه‌ای به روی ذهن و دل آنها گشودند. استادانی که با یک جمله انگیزشی، یک رفتار پدرانه، یا حتی یک نقد دقیق و دلسوزانه، مسیر زندگی شاگردان خود را به سوی کمال و بالندگی تغییر دادند.

این واقعیت نشان می‌دهد که آموزش و پرورش حقیقی، تنها در کلاس‌های درس و پشت میز‌های دانشگاه اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه در روح رابطه استاد و دانشجو شکل می‌گیرد؛ رابطه‌ای که بر پایه اعتماد، احترام، هدایت علمی و محبت انسانی بنا شده است.

پیوند استاد با جامعه

اساتید دانشگاه در دنیای معاصر دیگر محدود به دیوار‌های کلاس و کتاب‌های درسی نیستند. آنها به عنوان حلقه‌ی اتصال میان دانشگاه و جامعه، مسئولیتی فراتر از آموزش رسمی بر دوش دارند. استادان امروز با انجام پژوهش‌های کاربردی و همکاری با صنایع، شرکت‌ها، نهاد‌های دولتی، فرهنگی و اجتماعی، نقش مؤثری در حل مسائل واقعی جامعه ایفا می‌کنند.

این فعالیت‌ها می‌تواند شامل طراحی راهکار‌های نوآورانه برای بهبود سیستم‌های اقتصادی، پیشنهاد اصلاحات در سیاست‌گذاری عمومی، ارائه مشاوره‌های تخصصی در پروژه‌های صنعتی یا حتی مشارکت در برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی باشد. در بسیاری از کشور‌های پیشرفته، دانشگاه‌ها با اتکا به توان علمی استادان خود، تبدیل به مراکز «تحقیق و توسعه» (R&D) برای بخش‌های مختلف جامعه شده‌اند.

این ارتباط دو سویه میان دانشگاه و جامعه، نه‌تنها منجر به کاربردی شدن علم می‌شود، بلکه زمینه‌ای برای بازگشت نتایج پژوهش‌ها به زندگی روزمره مردم فراهم می‌آورد. از سوی دیگر، این تعامل به دانشگاه‌ها کمک می‌کند که نیاز‌های واقعی جامعه را بهتر بشناسند و مسیر آموزش و پژوهش خود را بر اساس آن تنظیم کنند.

در واقع استادان دانشگاه در این فرآیند، نقشی شبیه به «معماران پیشرفت» دارند؛ کسانی که با تکیه بر علم، اندیشه و تجربه، سازه‌هایی از راه‌حل و پیشرفت برای مسائل جامعه بنا می‌کنند. به همین دلیل، حمایت از فعالیت‌های میان‌رشته‌ای، تقویت ارتباط استادان با صنعت، و فراهم‌کردن بستر‌های عملی برای اجرای پژوهش‌ها، از ضرورت‌های اصلی پیشرفت علمی در جهان امروز به شمار می‌رود.

معیار انتخاب اساتید دانشگاه‌ها

انتخاب استاد در دانشگاه‌ها فرآیند پیچیده‌ای است که به عوامل متعددی بستگی دارد. این انتخاب معمولاً از سوی هیئت علمی دانشگاه، کمیته‌های تخصصی، و در برخی موارد، نظرسنجی‌های دانشجویی انجام می‌شود. معیار‌های مختلفی در انتخاب استاد تاثیر دارند که به طور کلی شامل توانمندی علمی، تجربه آموزشی، ویژگی‌های شخصیتی، توان پژوهشی، و تناسب با نیاز‌های دانشگاه می‌شوند. در ادامه به بررسی مهم‌ترین این معیار‌ها می‌پردازیم:

توانمندی علمی و تخصص

یکی از اصلی‌ترین معیار‌ها برای انتخاب استاد، داشتن دانش و تخصص بالا در رشته مربوطه است. استاد باید دارای مدرک تحصیلی معتبر (عموماً دکتری یا معادل آن) در حوزه تخصصی خود باشد و در زمینه‌های علمی مختلف، مهارت‌های گسترده‌ای را به نمایش بگذارد. علاوه بر مدرک تحصیلی، استاد باید توانایی ارائه آموزش‌های به‌روز و مرتبط با آخرین پیشرفت‌ها در رشته خود را داشته باشد.

پژوهش و توان علمی

استادان دانشگاه به عنوان پیشگامان تولید علم شناخته می‌شوند. بنابراین، توانمندی پژوهشی یکی از مهم‌ترین معیار‌ها است. اساتید باید به‌طور مستمر در حال تحقیق، پژوهش و انتشار مقالات علمی در مجلات معتبر بین‌المللی یا داخلی باشند. داشتن پروژه‌های تحقیقاتی موفق، مشارکت در همایش‌ها و کنفرانس‌های علمی، و نگارش کتاب‌های علمی، همگی نشان‌دهنده توان پژوهشی استاد هستند.

تجربه آموزشی

تجربه تدریس و توانایی در انتقال مفاهیم پیچیده به دانشجویان، عامل مهم دیگری در انتخاب استاد است. توانایی استاد در استفاده از روش‌های آموزشی نوین، ایجاد انگیزه در دانشجویان، و ارتباط مؤثر با آنها برای ایجاد محیط یادگیری پویا، تأثیر زیادی در تصمیم‌گیری کمیته‌های استخدام دارد. استاد باید به مهارت‌های تدریس تسلط داشته باشد، از جمله توانایی استفاده از فناوری‌های آموزشی، ابزار‌های دیجیتال، و روش‌های تدریس جذاب.

ویژگی‌های شخصیتی و مهارت‌های ارتباطی

اخلاق حرفه‌ای، تعهد به آموزش و پژوهش، و مهارت‌های بین فردی از جمله ویژگی‌هایی هستند که در انتخاب استاد اهمیت زیادی دارند. استاد باید توانایی ایجاد ارتباط مؤثر با دانشجویان، همکاران و حتی بخش‌های مختلف دانشگاه را داشته باشد. توانایی مدیریت کلاس، برخورد با دانشجویان با دیدگاه‌های مختلف، و حل مشکلات میان فردی از جمله عواملی است که می‌تواند تأثیر زیادی در تصمیم‌گیری برای انتخاب استاد داشته باشد.

انطباق با نیاز‌های دانشگاه و جامعه

علاوه بر معیار‌های علمی، تناسب با اهداف دانشگاه نیز اهمیت دارد. برای مثال، برخی دانشگاه‌ها ممکن است بیشتر به سمت پژوهش‌های کاربردی و صنعتی تمایل داشته باشند، در حالی که برخی دیگر ممکن است بر آموزش‌های نظری و بنیادی تأکید کنند. به همین ترتیب، استاد باید توانایی هماهنگی با نیاز‌های آموزشی، پژوهشی و اجتماعی دانشگاه و جامعه را داشته باشد.

نوآوری و کارآفرینی

اساتید دانشگاه‌های مدرن، علاوه بر تدریس و پژوهش، باید توانایی ایجاد نوآوری در حوزه‌های مختلف را نیز داشته باشند. استادانی که در زمینه‌های کارآفرینی، استارتاپ‌ها، یا ایجاد رابطه بین دانشگاه و صنعت پیشرو هستند، امتیاز ویژه‌ای برای دانشگاه دارند. این افراد می‌توانند به دانشگاه‌ها کمک کنند که در کنار تولید علم، به‌طور مستقیم در حل مسائل اقتصادی و اجتماعی مشارکت کنند.

سوابق اجرایی و مدیریتی

تجربه مدیریتی و اجرایی در محیط‌های دانشگاهی یا خارج از آن، یکی دیگر از معیار‌های انتخاب استاد است. بسیاری از دانشگاه‌ها برای تدریس برخی دوره‌ها، استادانی را انتخاب می‌کنند که تجربه مدیریت پروژه‌های تحقیقاتی یا مدیریت در سازمان‌های علمی و فرهنگی را داشته باشند. این تجربه می‌تواند به بهبود روند آموزشی و پژوهشی دانشگاه کمک کند.

شهرت علمی و بین‌المللی

استادانی که دارای شهرت علمی در سطح داخلی و بین‌المللی هستند، به دلیل اعتبار و تأثیرگذاری‌شان، می‌توانند نقش مؤثری در ارتقای سطح علمی دانشگاه ایفا کنند. انتشار مقالات در مجلات معتبر، عضویت در کمیته‌های علمی جهانی، یا همکاری با دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های معتبر بین‌المللی می‌تواند از دیگر دلایل شهرت علمی یک استاد باشد.

انتخاب استاد برای دانشگاه یک فرآیند دقیق و جامع است که نیازمند بررسی جوانب مختلف علمی، آموزشی، شخصیتی و مدیریتی است. اساتید دانشگاه نه‌تنها مسئول آموزش دانشجویان هستند، بلکه به عنوان الگو‌های فکری و اخلاقی، پیشگامان تولید علم و راهبران تحولات اجتماعی و فرهنگی عمل می‌کنند. به همین دلیل، انتخاب یک استاد با ویژگی‌های مناسب، می‌تواند تأثیر بسزایی در موفقیت یک دانشگاه و ارتقای سطح علمی و فرهنگی جامعه داشته باشد.

چالش‌های رفتاری و آموزشی در دانشگاه‌ها: نیاز به نظارت و پاسخگویی

در دانشگاه‌ها، استادان نه تنها وظیفه تدریس دانش و مهارت‌های علمی را بر عهده دارند، بلکه به عنوان الگو‌هایی برای رفتار، اخلاق و فرهنگ علمی برای دانشجویان شناخته می‌شوند. در این راستا، نظارت بر رفتار و نوع تدریس اساتید امری ضروری است. اما متأسفانه در برخی دانشگاه‌ها، به خصوص در مقاطع غیرمرتبط با تخصص، شاهد ناهماهنگی‌ها و مسائل اخلاقی و آموزشی هستیم که باعث بروز چالش‌هایی در محیط‌های آموزشی می‌شود.

پاسخگویی به رفتار‌های نادرست اساتید

چالش‌های رفتاری که در برخی موارد در کلاس‌های درس مشاهده می‌شود، نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. برای مثال، سیگار کشیدن استاد در کلاس در حضور دانشجویان، یا هدایت نادرست کلاس به مسیری که به مسائل غیرآموزشی و حتی سیاسی می‌پردازد، از جمله مواردی هستند که به طور واضح بر کیفیت محیط آموزشی تأثیر می‌گذارند. در چنین شرایطی، نه‌تنها روند آموزشی مختل می‌شود، بلکه اعتبار دانشگاه نیز خدشه‌دار می‌شود.

به نظر می‌رسد که نظارت مؤثر و مقابله با چنین رفتار‌هایی باید در دستور کار دانشگاه‌ها قرار گیرد. این مسئله می‌تواند از طریق سیستم‌های نظارتی داخلی دانشگاه، مانند بازخورد دانشجویان، گزارش‌دهی به مقامات دانشگاهی یا نظارت کمیته‌های اخلاقی صورت گیرد. این کمیته‌ها می‌توانند بررسی‌های دقیق‌تری انجام دهند و در صورت لزوم، برخورد‌های قانونی و انضباطی لازم را انجام دهند.

ترویج رفتار‌های نادرست و شعار‌های غیرمرتبط در کلاس‌های درس

یکی از چالش‌های جدی دیگر در برخی دانشگاه‌ها، ترویج شعار‌های سیاسی یا اجتماعی در کلاس‌های درس است که به مسائل غیرمرتبط با محتوای درسی پرداخته و فضای علمی کلاس را مختل می‌کند. برای مثال، ترویج شعار‌هایی مانند "زن، زندگی، آزادی" یا بیان نظرات سیاسی و اجتماعی در محیطی که باید برای یادگیری علمی و تخصصی دانشجویان باشد، نه تنها باعث ایجاد فضای تنش و عدم تمرکز در کلاس می‌شود، بلکه به اعتبار دانشگاه و استاد آسیب وارد می‌کند.

این رفتار‌ها از نظر اخلاقی و حرفه‌ای مغایر با وظایف یک استاد است. استاد باید در کلاس‌ها بر محتوای درسی و علمی تمرکز کند و از ورود به مباحث خارج از موضوع درس خودداری کند. هرچند که استاد حق دارد نظرات شخصی خود را داشته باشد، اما جایگاه او ایجاب می‌کند که این نظرات در کلاس‌ها، که محیطی برای آموزش علمی است، مطرح نشود.

چالش‌های کیفیت تدریس و انتظارات دانشجویان

در کنار این مسائل، باید به کیفیت تدریس و انتظارات دانشجویان نیز توجه کرد. بسیاری از دانشجویان که وارد دانشگاه می‌شوند، توقع دارند که اساتید از سطح علمی و آموزشی بالایی برخوردار باشند. زمانی که دانشجویان احساس کنند که تدریس برخی اساتید نه تنها در سطح مناسبی قرار ندارد بلکه از نظر اخلاقی و رفتاری نیز با مشکلاتی مواجه است، احساس نارضایتی و بی‌اعتمادی ایجاد می‌شود.

یکی از دانشجویان در گفته‌های خود اشاره کرده بود که "ما به مهد کودک آمده‌ایم"، که این جمله گویای این است که دانشجویان از محیط دانشگاه و سطح تدریس برخی اساتید نارضایتی دارند. اگر استاد نتواند انتظارات علمی دانشجویان را برآورده کند یا نتواند در مسائل اخلاقی و رفتاری الگو باشد، می‌توان انتظار داشت که روابط استاد-دانشجو آسیب ببیند و فضای کلاس از انگیزه و یادگیری خالی شود.

تناقض در رفتار اساتید: تأثیر تخریب متقابل

یکی از مسائل دیگر که در برخی دانشگاه‌ها مشاهده می‌شود، تخریب و نقد‌های منفی میان اساتید است. در چنین فضایی، اگر استاد به انتقاد‌های منفی از یکدیگر بپردازد، این نه تنها باعث تضعیف روحیه علمی و حرفه‌ای در میان همکاران می‌شود، بلکه اعتبار دانشگاه و رابطه علمی بین اساتید را نیز به چالش می‌کشد.

اگر استادان نتوانند در فضایی دوستانه و همکاری‌جویانه با یکدیگر کار کنند و به جای تبادل علم و تجربه به تخریب هم بپردازند، قطعاً این آسیب به دانشجویان و فرآیند آموزشی نیز منتقل خواهد شد. در چنین شرایطی، چگونه می‌توان انتظار داشت که یک استاد بتواند در میان دانشجویان اعتبار کسب کرده و محیطی علمی و مثبت ایجاد کند؟

راهکار‌ها و نیاز به نظارت قوی‌تر

برای رفع این چالش‌ها، باید اقدامات جدی و مؤثری در راستای نظارت بر رفتار و تدریس اساتید صورت گیرد. این اقدامات می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

نظارت منظم بر کلاس‌ها از طریق بازدید‌های تصادفی یا بررسی‌های مستمر بازخورد دانشجویان.

آموزش اساتید در زمینه رعایت اصول اخلاقی و تدریس به‌روز.

تشویق و تقویت استادانی که در مسیر علمی و اخلاقی موفق هستند و ارزیابی دقیق‌تر از استادان با استفاده از نظرات دانشجویان و نظارت‌های داخلی.

ایجاد ساختار‌های پاسخگویی که به دانشجویان امکان بدهد تا به راحتی شکایات خود را مطرح کرده و پیگیری شوند.

تعیین حدودی مشخص برای اینکه اساتید چه مسائلی می‌توانند در کلاس‌های درس مطرح کنند و چه مسائلی باید خارج از این فضا باشد.

در نهایت، دانشگاه‌ها باید به‌عنوان نهاد‌های علمی و فرهنگی، هر گونه رفتار و فعالیت غیرحرفه‌ای را جدی بگیرند و محیطی مناسب برای رشد و پیشرفت علمی فراهم کنند.

این مشکلات نیاز به پاسخگویی و اقدام فوری دارند و لازم است که مدیران دانشگاه‌ها و مسئولان نظارتی بر فرآیند تدریس و رفتار اساتید دقت بیشتری داشته باشند تا بتوانند محیطی مناسب برای یادگیری و پیشرفت علمی دانشجویان فراهم کنند.

در نهایت، چالش‌های موجود در دانشگاه‌ها، به‌ویژه در رابطه با رفتار‌های غیرحرفه‌ای برخی از استادان، به‌طور مستقیم بر کیفیت آموزش و پیشرفت علمی دانشجویان تأثیر می‌گذارد. از این رو، نظارت دقیق و مؤثر بر رفتار و عملکرد اساتید یک ضرورت است. دانشگاه‌ها باید ساز و کار‌های شفاف و معتبری را برای نظارت مستمر ایجاد کنند، به‌گونه‌ای که در صورت مشاهده تخلف یا رفتاری که بر فضای علمی و اخلاقی کلاس تأثیر منفی می‌گذارد، بتوانند به سرعت واکنش نشان دهند.

نظارت درونی، که از طریق بررسی‌های منظم بازخورد‌های دانشجویان و بازدید‌های تصادفی صورت می‌گیرد، می‌تواند به شناسایی سریع مشکلات کمک کند. همچنین، ایجاد سازمان‌های پاسخگویی که به دانشجویان این امکان را می‌دهند تا شکایات خود را به راحتی مطرح کنند، امری ضروری است.

علاوه بر این، آموزش و ارتقای مهارت‌های تدریس و اخلاقی اساتید از طریق برنامه‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی برای اساتید می‌تواند به بهبود فضای دانشگاهی کمک کند. توسعه فرهنگ همکاری میان اساتید و ایجاد فضا‌هایی برای ارتقای دانش و تجربه علمی مشترک از جمله دیگر راهکار‌های تقویت عملکرد دانشگاه‌ها است.

در نهایت، اگر دانشگاه‌ها بر اساس این رویکرد‌های هوشمندانه و مبتنی بر نظارت و بهبود مستمر عمل کنند، می‌توانند محیطی پویا، علمی و سالم برای دانشجویان و اساتید فراهم کنند که به ارتقای سطح علمی و فرهنگی جامعه منجر شود. در این صورت، نه تنها اعتبار دانشگاه حفظ می‌شود، بلکه آینده‌ای روشن برای کشور رقم خواهد خورد.