گزارش|

هوش مصنوعی در خدمت آزمایشگاه‌های پزشکی؛ فرصتی نو برای پزشکی دقیق و سلامت جمعیت

با گسترش هوش مصنوعی در پزشکی، آزمایشگاه‌های تشخیص طبی نیز وارد عصر جدیدی از تحلیل داده‌ها شده‌اند؛ جایی که الگوریتم‌ها در کنار متخصصان، نتایج آزمایش‌ها را تفسیر کرده و حتی پیش‌بینی‌هایی دقیق از وضعیت سلامتی بیماران ارائه می‌دهند. آیا آینده آزمایشگاه‌ها در دست ماشین‌هاست؟

کد خبر: ۱۲۶۲۸۷۱

يکشنبه - ۲۸ ارديبهشت ۱۴۰۴ / May 18, 2025

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در سال‌های اخیر، با رشد بی‌سابقه فناوری و انفجار حجم داده‌های پزشکی، ابزار‌های هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین (ML) به یکی از مهم‌ترین محور‌های تحول در نظام‌های سلامت جهان تبدیل شده‌اند. این فناوری‌ها نه‌تنها روش‌های تشخیص بیماری‌ها را متحول کرده‌اند، بلکه نقش مهمی در بهینه‌سازی فرایند‌های درمان، مدیریت بیماران و حتی پیش‌بینی نتایج سلامت ایفا می‌کنند.

در این میان، آزمایشگاه‌های پزشکی و تشخیص طبی—که همواره نقشی حیاتی در جمع‌آوری، تفسیر و ارائه داده‌های بالینی ایفا کرده‌اند. اکنون به مرکز ثقل این تغییر فناورانه بدل شده‌اند. حجم عظیم، تنوع و ساختارمند بودن داده‌های آزمایشگاهی، زمینه‌ای ایده‌آل برای پیاده‌سازی و بهره‌گیری از الگوریتم‌های هوشمند فراهم کرده است.

از تفسیر خودکار نتایج آزمایش‌های بیوشیمی و هماتولوژی گرفته تا تحلیل تصاویر پاتولوژی و طبقه‌بندی داده‌های ژنتیکی، هوش مصنوعی به سرعت در حال تغییر چهره آزمایشگاه‌های مدرن است. این فناوری‌ها نه‌تنها به افزایش دقت و سرعت پردازش داده‌ها کمک می‌کنند، بلکه ظرفیت آن را دارند که الگو‌های پنهان در داده‌های پیچیده را کشف کرده و به پیش‌بینی دقیق‌تر بیماری‌ها یا پاسخ به درمان کمک کنند.

در حالی‌که استفاده از AI در برخی شاخه‌های پزشکی همچون رادیولوژی و تصویربرداری پزشکی شناخته‌شده‌تر است، اکنون نوبت به آن رسیده است که آزمایشگاه‌ها نیز سهم خود را از این انقلاب فناورانه دریافت کنند؛ انقلابی که می‌تواند نه‌تنها عملکرد داخلی آزمایشگاه‌ها را متحول کند، بلکه تعامل آنها با سایر بخش‌های درمان و مراقبت از بیمار را نیز ارتقا دهد.

در این گزارش، به بررسی نقش فزاینده هوش مصنوعی در تحلیل نتایج آزمایشگاهی، نمونه‌های موفق جهانی، چالش‌های اجرایی، و دیدگاه متخصصان در مورد آینده این فناوری در حوزه آزمایشگاه‌های پزشکی خواهیم پرداخت.

سرعت، دقت و امکان پیش‌بینی؛ سه دستاورد کلیدی AI در آزمایشگاه

دکتر وید شولز، MD، PhD و استادیار دانشگاه ییل، معتقد است که هوش مصنوعی بالینی و زیرشاخه یادگیری ماشین می‌توانند نقش گسترده‌ای در حوزه‌هایی، چون پزشکی دقیق، تحلیل سلامت جمعیت، و تصمیم‌گیری درمانی ایفا کنند. وی تأکید می‌کند: «مزیت اصلی این فناوری سرعت است، زیرا به‌جای اتکا بر اقدامات دستی، از پردازش کامپیوتری استفاده می‌کند.»

شولز علاقه‌مندی جامعه علمی را به توسعه الگوریتم‌هایی یادآور می‌شود که قادرند به‌صورت پیش‌بینی‌شده پاسخ به درمان سرطان یا خطر عوارض جراحی را تحلیل کنند. او با پروژه Bridge۲AI نیز همکاری دارد که با هدف تلفیق داده‌های سلولی و بالینی برای ساخت مدل‌های هوش مصنوعی طراحی شده است.

از پاتولوژی مولکولی تا تحلیل خون کامل: کاربرد‌های فعلی هوش مصنوعی

بر اساس گفته‌های کارلوس جی. سوارز، MD و معاون مدیر پاتولوژی مولکولی دانشگاه استنفورد، AI تاکنون در زمینه‌هایی مانند طبقه‌بندی تومور‌های CNS با تحلیل متیلاسیون DNA و تحلیل تصاویر دیجیتال پاتولوژی وارد عمل شده است. با وجود پیشرفت، وی می‌گوید: این فناوری‌ها مدت‌هاست حضور دارند، فقط به‌طور عمومی تبلیغ نشده‌اند.

در یک مقاله مروری منتشرشده در Clinical Biochemistry، دکتر سوارز مثال‌هایی از کاربرد موفق AI را ذکر می‌کند: از پیش‌بینی نتایج تست‌های آزمایشگاهی و اتوماسیون فرآیند‌ها گرفته تا تفسیر پیشرفته و شخصی‌سازی‌شده نتایج آزمایش‌ها و افزایش کارایی سیستم‌های اطلاعات پزشکی آزمایشگاهی.

یکی از مطالعات قابل توجه، استفاده از شبکه‌های عصبی برای پیش‌بینی کم‌خونی فقر آهن تنها بر اساس شمارش کامل خون (CBC) بود. مطالعه‌ای دیگر مدلی را معرفی کرد که قادر بود پیشنهاد آزمایش‌های مورد نیاز را برای هر بیمار به پزشک بدهد – تغییری بزرگ از مدل سنتی سفارش آزمایش به‌صورت دستی.

آزمایشگاه‌ها به عنوان موتور محرک تجزیه و تحلیل داده‌ها

دکتر تایلیس چانگ، نایب‌رئیس انفورماتیک پاتولوژی در Northwell Health نیویورک، معتقد است: «در حالی که پزشکان بر درک مسیر درمانی بیماران تمرکز دارند، آزمایشگاه‌ها توانایی بالایی در جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها دارند.» به گفته او، AI می‌تواند در دو جهت مؤثر عمل کند: اول، ارائه نتایج دقیق‌تر به پزشک؛ دوم، شناسایی شکاف‌های کیفیتی در فرآیند‌های مراقبتی و گروه‌های بیماران.

در همین راستا، مقاله‌ای دیگر با همکاری شولز نشان می‌دهد که آزمایشگاه‌های شیمی بالینی و ایمونولوژی با توجه به ماهیت داده‌های ساختاریافته‌شان، بستر مناسبی برای توسعه مدل‌های AI هستند. همچنین فرآیند‌هایی مانند کنترل کیفیت طیف‌سنجی جرمی و الکتروفورز نیز می‌توانند به شکل چشمگیری از هوش مصنوعی سود ببرند.

چالش‌ها و موانع در مسیر اجرای گسترده

در حالی که ظرفیت‌های فراوانی برای AI در آزمایشگاه‌ها وجود دارد، موانع مهمی همچنان باقی است. از جمله:

لزوم داده‌های آموزشی متنوع و باکیفیت

هزینه‌های بالا برای زیرساخت، الگوریتم‌سازی و پرسنل متخصص

نبود استاندارد مشخص برای اعتبارسنجی الگوریتم‌های بالینی

در همین راستا، کالج آسیب‌شناسان آمریکا (CAP) کارگروهی را برای تعیین استاندارد‌های آزمایشگاهی AI تشکیل داده است. به گفته دکتر سوارز، هنوز مشخص نیست که سازمان‌های ناظر همچون FDA دقیقاً چه مسیری را برای نظارت بر ابزار‌های مبتنی بر هوش مصنوعی طی خواهند کرد.

خطرات سوگیری و مسائل اخلاقی

شولز می‌گوید: «مدل‌هایی که می‌سازیم فقط به اندازه داده‌هایی که استفاده می‌کنیم خوب هستند.» اگر سوگیری‌های موجود در سیستم سلامت به داده‌ها نفوذ کرده باشد، این سوگیری‌ها در مدل‌های هوش مصنوعی نیز بازتولید می‌شوند. این موضوع، ضرورت اخذ رضایت آگاهانه بیماران و بررسی سوگیری‌های بالقوه را برجسته می‌سازد.

دکتر لوسیلا اوهنو-ماچادو، معاون انفورماتیک زیست‌پزشکی دانشگاه ییل، نیز معتقد است که میزان موفقیت یک مدل بستگی به انطباق آن با جمعیت تحت پوشش دارد. او تأکید می‌کند که برای هرگونه پیش‌بینی که ممکن است مسیر درمانی بیمار را تغییر دهد، باید اطمینان حاصل شود که مدل مناسب‌ترین انتخاب ممکن در آن لحظه است.

استراتژی‌های پیاده‌سازی ایمن و تدریجی

برای غلبه بر بی‌اعتمادی یا ناآشنایی با فناوری، دکتر میشل استوفل پیشنهاد می‌کند که AI ابتدا به‌صورت موازی با فرآیند‌های دستی پیاده‌سازی شود و عملکرد آن به‌مرور ارزیابی گردد. به اعتقاد او، اطمینان از کیفیت بالای داده‌های آزمایشگاهی یکی از مؤثرترین اقدامات ممکن برای موفقیت هوش مصنوعی در این زمینه است.

استوفل همچنین پیش‌بینی می‌کند که در آینده نزدیک، ویژگی‌های هوش مصنوعی در خود ابزار‌ها و دستگاه‌های آزمایشگاهی گنجانده خواهند شد، به‌جای اینکه نرم‌افزار‌های جداگانه‌ای برای آن خریداری شود.

ابتکار Bridge۲AI؛ تولید داده‌های ساختاریافته برای سلامت آینده

در پاسخ به نیاز به داده‌های باکیفیت، مؤسسه ملی سلامت (NIH) برنامه‌ای با عنوان Bridge۲AI راه‌اندازی کرده که هدف آن تولید داده‌های زیست‌پزشکی استاندارد، ساختاریافته و قابل استفاده برای الگوریتم‌های هوش مصنوعی است.

به گفته ماچادو، این پروژه به‌دنبال آن است که داده‌ها نه تنها از لحاظ حجم، بلکه از نظر کیفیت رضایت اخلاقی و تنوع جمعیتی نیز قابل اتکا باشند. او می‌گوید: «هدف این است که از این داده‌ها مدل‌هایی بسازیم که واقعاً بتوانند بر سلامت انسان تأثیر بگذارند.

نمونه‌های جهانی موفق از تلفیق هوش مصنوعی با آزمایشگاه‌های تشخیص طبی

با رشد سریع فناوری‌های یادگیری ماشین و پردازش داده‌های زیست‌پزشکی، شرکت‌های پیشرو در حوزه فناوری سلامت در سال‌های اخیر پروژه‌هایی را به اجرا گذاشته‌اند که توانسته‌اند کاربرد عملی و مؤثر هوش مصنوعی را در محیط‌های بالینی، به‌ویژه در آزمایشگاه‌های پزشکی، به اثبات برسانند. در ادامه، به سه نمونه شاخص از این پیاده‌سازی‌های موفق اشاره می‌شود:

PathAI: تشخیص دقیق‌تر سرطان با تجزیه‌وتحلیل دیجیتال پاتولوژی

شرکت آمریکایی PathAI یکی از پیشگامان استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل تصاویر بافت‌شناسی (هیستوپاتولوژی) است. این پلتفرم با بهره‌گیری از الگوریتم‌های یادگیری عمیق، قادر است اسلاید‌های دیجیتالی نمونه‌های بافتی را با دقت بالا بررسی کرده و ویژگی‌های مشکوک به بدخیمی را شناسایی کند.

در مطالعات مشترکی که با مراکز دانشگاهی و داروسازی‌های بزرگ انجام شده، سیستم PathAI در تشخیص زودهنگام و دقیق سرطان‌های پستان و ریه عملکرد بسیار خوبی از خود نشان داده و توانسته میزان خطای تشخیص انسانی را کاهش دهد. همچنین، این فناوری به آسیب‌شناسان کمک می‌کند تا در زمان کمتر، تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تری انجام دهند.

Google DeepMind: پیش‌بینی نارسایی کلیه پیش از وقوع

شرکت DeepMind Health، از زیرمجموعه‌های گوگل، با همکاری سیستم سلامت NHS انگلستان موفق به توسعه مدلی شده است که می‌تواند نارسایی حاد کلیوی (AKI) را تا ۴۸ ساعت پیش از بروز علائم بالینی پیش‌بینی کند.

این مدل با پردازش داده‌های آزمایشگاهی بیماران، به‌ویژه نتایج مربوط به عملکرد کلیه نظیر کراتینین و اوره، و ترکیب آن با پارامتر‌های بالینی، الگو‌های خطر را شناسایی کرده و هشدار زودهنگام به تیم پزشکی می‌دهد. نتایج اولیه این پروژه نشان می‌دهد که می‌توان از این طریق از پیشرفت صدمات کلیوی جلوگیری کرد یا شدت آن را به‌طور قابل توجهی کاهش داد.

IBM Watson Health: تحلیل چندوجهی برای درمان‌های شخصی‌سازی‌شده

پلتفرم Watson Health شرکت IBM نیز از جمله نمونه‌های مهم کاربرد AI در تلاقی آزمایشگاه و بالین است. این سیستم با تحلیل هم‌زمان داده‌های حاصل از آزمایش‌های خون، پاتولوژی، ژنتیک و تصویربرداری، یک نمای ۳۶۰ درجه از وضعیت بیمار ارائه می‌دهد.

از این طریق، پزشکان می‌توانند با تکیه بر پیشنهاد‌های مبتنی بر شواهد و الگوریتم‌های یادگیری ماشین، گزینه‌های درمانی متناسب با ویژگی‌های ژنتیکی و فیزیولوژیکی هر بیمار را انتخاب کنند – گامی مهم در مسیر تحقق پزشکی دقیق (Precision Medicine). به‌ویژه در حوزه سرطان‌شناسی، Watson توانسته در انتخاب درمان‌های هدفمند و طراحی مسیر درمانی شخصی، ابزار پشتیبان مؤثری باشد.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که هوش مصنوعی، فراتر از یک ابزار کمکی، در حال تبدیل شدن به یک همکار تصمیم‌ساز در فرآیند تشخیص و درمان است. با گسترش این فناوری در محیط‌های آزمایشگاهی، می‌توان انتظار داشت که کیفیت مراقبت‌های پزشکی ارتقاء یافته، خطا‌های انسانی کاهش یابد و تصمیم‌گیری‌ها علمی‌تر و دقیق‌تر شوند.

تحلیل نتایج آزمایش‌های پزشکی با چت‌جی‌پی‌تی؛ مکملی مفید، اما نه جایگزین پزشک

با گسترش کاربرد‌های هوش مصنوعی در عرصه سلامت، یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا ابزار‌هایی مانند ChatGPT می‌توانند به‌طور قابل اعتماد، نتایج آزمایش‌های پزشکی بیماران را تحلیل کنند و مورد پذیرش جامعه پزشکی نیز قرار گیرند؟

بر اساس بررسی‌های کارشناسان و تحلیل داده‌های موجود، پاسخ به این پرسش، پیچیده‌تر از یک "بله" یا "خیر" ساده است.

کارایی فنی در سطح عمومی و آموزشی

ChatGPT می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره نتایج آزمایش‌های رایج مانند CBC، آزمایش عملکرد تیروئید، سطح ویتامین‌ها یا قند خون ارائه دهد. این مدل زبانی توانایی دارد نتایج را در قالبی ساده، قابل‌فهم برای عموم و با تکیه بر داده‌های علمی تفسیر کند. همچنین می‌تواند دامنه نرمال مقادیر، دلایل احتمالی انحراف از مقادیر استاندارد، و اطلاعات عمومی مرتبط را در اختیار کاربر بگذارد.

اما این تحلیل‌ها بر پایه اطلاعات عمومی است و فاقد جزئیاتی نظیر علائم بالینی، دارو‌های مصرفی، سابقه پزشکی یا زمینه خانوادگی بیمار است؛ مواردی که برای یک تفسیر بالینی دقیق ضروری‌اند.

مفید، اما نه برای تصمیم‌گیری درمانی

اکثر پزشکان و متخصصان بالینی، استفاده از ChatGPT را به‌عنوان یک ابزار آموزشی یا کمک‌یار اطلاعاتی مفید می‌دانند، اما بر این نکته تأکید دارند که هیچ تحلیلی از سوی مدل‌های زبانی نباید مبنای تصمیم‌گیری بالینی قرار گیرد. این تحلیل‌ها ممکن است برخی اطلاعات اولیه را شفاف کنند، اما بدون در نظر گرفتن بافت کلی وضعیت بیمار، ممکن است منجر به برداشت‌های نادرست شود.

در بسیاری از کشور‌ها نیز ارائه توصیه پزشکی اختصاصی بدون نظارت پزشک قانونی نیست و ابزار‌های هوش مصنوعی هنوز جایگاهی در تشخیص نهایی ندارند.

هوش مصنوعی؛ پلی به‌سوی آگاهی، نه تشخیص قطعی

کارشناسان تأکید دارند که ChatGPT و مدل‌های مشابه می‌توانند نقش مثبتی در ارتقای سواد سلامت جامعه، آموزش بیماران، یا حتی پشتیبانی دانشجویان پزشکی داشته باشند. این ابزار‌ها می‌توانند اطلاعات خام و پیچیده آزمایشگاه را برای عموم قابل‌درک کنند و بیماران را در گفت‌و‌گو با پزشک‌شان توانمندتر سازند.

اما برای تشخیص، درمان و برنامه‌ریزی درمانی، تصمیم نهایی همچنان باید توسط پزشک متخصص و با در نظر گرفتن تمامی اطلاعات بیمار اتخاذ شود.

هوش مصنوعی، پیشران تحول آزمایشگاه‌ها

ورود هوش مصنوعی به آزمایشگاه‌ها یک تغییر فناورانه صرف نیست؛ بلکه بازتعریف نقش آزمایشگاه‌ها در تصمیم‌گیری بالینی و سیاست‌گذاری سلامت است. از تولید داده‌های باکیفیت تا استفاده اخلاق‌محور از آنها، از تفسیر نتایج پیچیده تا پیش‌بینی شخصی‌شده بیماری‌ها، آزمایشگاه‌های امروز می‌توانند ستون فقرات پزشکی آینده باشند – به شرط آنکه با دقت، دانش و رویکردی انسان‌محور پیش روند.