اینترنت بی‌مرز استارلینک در حال توسعه است/ آینده اینترنت ماهواره ای در ایران، گذر از فیلترینگ یا ابزار فناورانه؟

ظهور شبکه ماهواره‌ای استارلینک، پروژه جنجالی شرکت اسپیس‌ایکس به رهبری ایلان ماسک، چشم‌انداز ارتباطات جهانی را به‌شکلی بی‌سابقه دگرگون کرده است؛ در شرایطی که کنترل دولت بر فضای مجازی و اطلاعات یکی از اصول اساسی حاکمیت ملی به شمار می‌رود، استارلینک با ماهیت غیرمتمرکز خود این معادلات را برهم می‌زند و چالش‌های جدی برای مدیریت و امنیت ارتباطات در جهان به‌وجود می‌آورد.

کد خبر: ۱۲۶۵۱۴۷

شنبه - ۰۳ خرداد ۱۴۰۴ / May 24, 2025

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، استارلینک (Starlink)، پروژه‌ای از شرکت اسپیس‌ایکس (SpaceX) به رهبری ایلان ماسک، یک شبکه اینترنت ماهواره‌ای است که به ادعای ماسک، با هدف ارائه اینترنت پرسرعت در سراسر جهان، حتی در مناطق دورافتاده، طراحی شده است. این فناوری با استقرار هزاران ماهواره در مدار پایین زمین (LEO) و استفاده از ترمینال‌های کوچک کاربر، تحولی در حوزه ارتباطات جهانی ایجاد کرده است. با این حال، ظهور استارلینک چالش‌های جدی برای حاکمیت ملی، قوانین سرزمینی و امنیت سایبری کشورها به همراه داشته است. در ادامه به بررسی مدیریت این چالش ها در سطح ملی میپردازیم:

بخش اول: استارلینک و تهدیدات آن برای حاکمیت ملی ایران

استارلینک به دلیل ماهیت غیرمتمرکز و جهانی خود، تهدیدات متعددی برای حاکمیت ملی و قوانین سرزمینی ایران ایجاد می‌کند. این تهدیدات در ابعاد مختلف امنیتی، فرهنگی و فناوری قابل بررسی هستند.
1.1. نقض کنترل دولت بر ارتباطات
یکی از اصول اساسی حاکمیت ملی، کنترل دولت بر زیرساخت‌های ارتباطی و اطلاعاتی در قلمرو سرزمینی است. استارلینک با ارائه خدمات اینترنت مستقیم از طریق ماهواره‌ها، این کنترل را به چالش می‌کشد. کاربران می‌توانند بدون وابستگی به شبکه‌های مخابراتی داخلی یا اخذ مجوز از نهادهای نظارتی، به اینترنت دسترسی پیدا کنند. این موضوع توانایی دولت در نظارت بر ترافیک اینترنت و اعمال قوانین محلی (مانند فیلترینگ یا محدودیت‌های محتوا) را تضعیف می‌کند. در شرایطی که ایران با تهدیدات سایبری و جنگ هیبریدی سنگین مواجه است، عدم کنترل بر جریان اطلاعات می‌تواند به انتشار محتوای ضد امنیتی و حتی موارد اخلاقی مانند محتوای پورنوگرافیک منجر شود.

1.2. تهدیدات امنیتی و نظامی
استارلینک می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای ارتباطات در شرایط بحرانی یا درگیری‌های نظامی مورد استفاده قرار گیرد. تجربه استفاده از استارلینک در جنگ اوکراین نشان می‌دهد که این فناوری می‌تواند در دسترس گروه‌های غیردولتی یا نیروهای مخالف قرار گیرد و امنیت ملی را تهدید کند. علاوه بر این، ماهواره‌های استارلینک ممکن است داده‌های حساسی از قلمرو ایران (مانند تصاویر با وضوح بالا یا اطلاعات ارتباطی) جمع‌آوری کنند که برای اهداف جاسوسی یا تحلیل نظامی توسط نهادهای خارجی استفاده شود. این تهدید در شرایطی که ایران تحت فشارهای سیاسی و تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد، از اهمیت بیشتری برخوردار است.

1.3. تأثیرات فرهنگی و اجتماعی
دسترسی بدون محدودیت به محتوای جهانی از طریق استارلینک می‌تواند تأثیرات منفی بر ارزش‌ها و هویت ملی ایران داشته باشد. دولت  طی سال‌های گذشته با اعمال فیلترینگ و نظارت بر محتوای آنلاین، تلاش کرده است از انتشار محتوای غیرمجاز (مانند محتوای جنسی یا موهون) جلوگیری کند. استارلینک این نظارت را تضعیف می‌کند و می‌تواند به تضعیف  فرهنگ ملی  منجر شود. این موضوع به‌ویژه در میان نسل جوان که بیشتر در معرض محتوای دیجیتال هستند، نگران‌کننده است.

1.4. وابستگی فناوری و اقتصادی
استفاده گسترده از استارلینک می‌تواند وابستگی ایران به یک شرکت خصوصی خارجی (اسپیس‌ایکس) را افزایش دهد. این وابستگی، حاکمیت فناوری کشور را تضعیف می‌کند و در شرایط بحرانی (مانند قطع خدمات توسط اسپیس‌ایکس به دلایل سیاسی) می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کند.

بخش دوم: امکان فیلترینگ و کنترل فنی استارلینک در ایران

با توجه به تهدیدات ذکرشده، یکی از دغدغه‌های اصلی حاکمیت، امکان فیلترینگ یا کنترل استارلینک از نظر فنی است. در این بخش، روش‌های ممکن برای محدود کردن دسترسی به این سرویس و چالش‌های مرتبط با آن‌ها بررسی می‌شود.

2.1. مسدودسازی فرکانس‌های رادیویی (جمینگ - Jamming)
یکی از روش‌های فنی برای کنترل استارلینک، استفاده از دستگاه‌های اختلال‌گر (Jammers) برای ایجاد نویز در فرکانس‌های رادیویی مورد استفاده این سرویس است. این روش می‌تواند ارتباط بین ترمینال‌های کاربر و ماهواره‌ها را مختل کند. با این حال، این رویکرد با چالش‌هایی همراه است. استارلینک از فرکانس‌های متعدد و متغیر  استفاده می‌کند و ماهواره‌های آن به‌طور مداوم در حال حرکت هستند. ایجاد اختلال پایدار در چنین سیستمی نیازمند تجهیزات پیشرفته و پرهزینه است. علاوه بر این، اختلال در فرکانس‌ها ممکن است به سایر خدمات رادیویی (مانند ارتباطات هوایی یا نظامی) آسیب برساند.

2.2. کنترل و مصادره ترمینال‌های کاربر
دولت می‌تواند استفاده از ترمینال‌های استارلینک را غیرقانونی اعلام کرده و این دستگاه‌ها را از کاربران مصادره کند یا واردات و فروش آن‌ها را ممنوع کند. این روش می‌تواند به‌طور مستقیم دسترسی کاربران را قطع کند. با این حال، شناسایی و مصادره ترمینال‌ها در مقیاس بزرگ، به‌ویژه در مناطق دورافتاده، دشوار است. همچنین، کاربران ممکن است از روش  های غیرقانونی برای تهیه و مخفی کردن ترمینال‌ها استفاده کنند. این روش نمی‌تواند به‌طور کامل جلوی کاربرانی که از قبل ترمینال دارند را بگیرد.

2.3. فیلترینگ محتوا یا نظارت بر ترافیک داده‌ها
فیلترینگ محتوا یا نظارت بر ترافیک داده‌های استارلینک از طریق تکنیک‌هایی مانند بازرسی عمیق بسته‌ها (Deep Packet Inspection - DPI) امکان‌پذیر است. اما این روش نیز چالش‌های جدی دارد. ترافیک استارلینک معمولاً رمزنگاری‌شده است (مانند HTTPS)، که رمزگشایی آن بدون دسترسی به کلیدهای رمزنگاری دشوار یا غیرممکن است. این روش نیازمند همکاری اسپیس‌ایکس یا دسترسی به سرورهای مرکزی استارلینک است، که بعید است توسط این شرکت ارائه شود، به‌ویژه با توجه به ماهیت خصوصی و سیاست‌های غربی آن.

2.4. قطع خدمات توسط اسپیس‌ایکس
اسپیس‌ایکس می‌تواند به درخواست دولت‌ها یا به‌صورت داوطلبانه، خدمات استارلینک را در یک منطقه خاص غیرفعال کند. این کار از طریق به‌روزرسانی نرم‌افزاری ترمینال‌ها یا محدود کردن دسترسی ماهواره‌ها انجام می‌شود. با این حال، اسپیس‌ایکس یک شرکت آمریکایی است و ممکن است با درخواست‌های دولت ایران (به دلیل تنش‌های سیاسی) همکاری نکند. علاوه بر این، کاربران ممکن است با هک کردن نرم‌افزار ترمینال‌ها یا استفاده از روش‌های غیررسمی، این محدودیت‌ها را دور بزنند.

2.5. نتیجه‌گیری از منظر فنی
از نظر فنی، فیلترینگ یا کنترل کامل استارلینک بسیار دشوار است. ساختار غیرمتمرکز، رمزنگاری قوی و پوشش جهانی استارلینک باعث می‌شود که فیلترینگ کامل آن چالش‌برانگیز باشد. با این حال، روش‌هایی مانند ایجاد اختلال رادیویی، مصادره ترمینال‌ها و اعمال قوانین سخت‌گیرانه می‌توانند دسترسی به این سرویس را تا حدی محدود کنند. از منظر حاکمیت، این روش‌ها باید به‌صورت ترکیبی به کار گرفته شوند تا اثربخشی بیشتری داشته باشند، اما باید توجه داشت که این اقدامات ممکن است تنها به‌صورت موقت یا در مقیاس محدود موفق باشند.

بخش سوم: جایگزین‌های استارلینک در ایران و امکان توسعه نمونه بومی

با توجه به تهدیدات استارلینک و دشواری کنترل فنی آن، توسعه جایگزین‌های بومی و تقویت زیرساخت‌های داخلی از اولویت‌های حاکمیت محسوب می‌شود. در این بخش، امکان توسعه نمونه بومی مشابه استارلینک و چالش‌های مرتبط با آن بررسی می‌شود.

3.1. ضرورت توسعه نمونه بومی
توسعه یک سیستم اینترنت ماهواره‌ای بومی می‌تواند وابستگی ایران به فناوری‌های خارجی را کاهش دهد و حاکمیت ملی در حوزه ارتباطات را تقویت کند. این سیستم می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای ارائه اینترنت در مناطق دورافتاده و همچنین در شرایط بحرانی (مانند بلایای طبیعی) مورد استفاده قرار گیرد. از منظر حاکمیت، کنترل کامل بر چنین سیستمی تضمین‌کننده امنیت اطلاعات و جلوگیری از نفوذ خارجی خواهد بود.

3.2. قابلیت‌های فنی ایران

ایران در حوزه فناوری فضایی پیشرفت‌هایی داشته و توانایی طراحی و پرتاب ماهواره‌های کوچک را دارد (مانند ماهواره‌های سری امید و نور). سازمان فضایی ایران و نهادهای نظامی مانند سپاه و ارتش در توسعه فناوری‌های ماهواره‌ای نقش فعالی دارند. با این حال، زیرساخت‌های ایران در مقایسه با کشورهایی مانند آمریکا، چین یا روسیه محدودتر است. توسعه سیستمی مشابه استارلینک نیازمند استقرار هزاران ماهواره در مدار پایین، فناوری ارتباطی پیشرفته (مانند ارتباطات لیزری) و مدیریت پیچیده ترافیک فضایی است. این سطح از فناوری در حال حاضر فراتر از توانمندی‌های کنونی ایران است و نظام علمی فعلی کشور در مسیر تحقیق و توسعه برای دستیابی به این فناوری و توسعه قدرت فضایی در پروژه هایی نظیر منظومه ماهواره ای شهید سلیمانی است.

3.3. چالش‌های مالی و اقتصادی
توسعه استارلینک برای اسپیس‌ایکس هزینه‌ای بالغ بر ده‌ها میلیارد دلار داشته است. ایران با توجه به تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های مالی، توانایی سرمایه‌گذاری گسترده در چنین پروژه‌ای را ندارد. تأمین بودجه برای تولید، پرتاب و مدیریت هزاران ماهواره، حتی در صورت همکاری با نهادهای داخلی، چالش‌برانگیز خواهد بود.

3.4. همکاری بین‌المللی با روسیه و چین
یکی از راهکارهای ممکن برای توسعه نمونه بومی، همکاری با کشورهایی مانند روسیه و چین است که در حوزه فناوری فضایی تجربه و منابع بیشتری دارند. روسیه با سازمان فضایی Roscosmos و پروژه‌هایی مانند Sfera، و چین با برنامه فضایی CNSA و شبکه Guowang، می‌توانند شرکای استراتژیک ایران باشند. این همکاری می‌تواند شامل تقسیم وظایف باشد؛ به‌طوری‌که روسیه پرتاب ماهواره‌ها را بر عهده گیرد، چین تولید انبوه و تأمین مالی را انجام دهد، و ایران در توسعه ایستگاه‌های زمینی و نرم‌افزارهای امنیتی مشارکت کند. با این حال، این همکاری با چالش‌هایی مانند اختلاف‌نظر در تقسیم وظایف، کنترل پروژه و تأثیر تحریم‌ها مواجه است.

3.5. چالش‌های سیاسی و حقوقی
همکاری بین‌المللی با روسیه و چین ممکن است تحت تأثیر تحریم‌های غربی قرار گیرد و دسترسی به فناوری‌های مورد نیاز را محدود کند. علاوه بر این، استقرار ماهواره‌ها و استفاده از فرکانس‌های رادیویی باید با قوانین بین‌المللی (مانند مقررات ITU) هماهنگ باشد. از منظر حاکمیت، هرگونه همکاری باید به‌گونه‌ای باشد که استقلال ایران در حوزه فناوری حفظ شود و کنترل پروژه به دست نهادهای خارجی نیفتد.

3.6. راهکارهای عملی برای توسعه بومی
با توجه به محدودیت‌های موجود، توسعه نمونه بومی باید به‌صورت تدریجی و با تمرکز بر اهداف منطقه‌ای انجام شود. پیشنهادات زیر می‌توانند راهگشا باشند:
1. شروع با پروژه‌های کوچک: استقرار تعداد محدودی ماهواره برای پوشش مناطق خاص (مانند مناطق محروم) و گسترش تدریجی شبکه.
2. تقویت زیرساخت‌های زمینی: سرمایه‌گذاری در شبکه‌های اینترنت داخلی برای کاهش وابستگی به فناوری‌های ماهواره‌ای خارجی.
3. همکاری محدود با شرکا: ایجاد یک کنسرسیوم مشترک با روسیه و چین برای کاهش هزینه‌ها و استفاده از تجربه آن‌ها، با تأکید بر حفظ استقلال ایران.
4. توسعه فناوری‌های مکمل: تمرکز بر توسعه نرم‌افزارهای امنیتی و ایستگاه‌های زمینی بومی برای افزایش کنترل بر ارتباطات.

بخش چهارم: استارلینک و چالش های اقتدار حکمرانی

استارلینک یک تهدید جدی برای امنیت ملی، فرهنگ و استقلال فناوری ایران محسوب می‌شود. این فناوری به دلیل ماهیت غیرقابل‌کنترل و وابستگی به یک شرکت خارجی، می‌تواند ابزار نفوذ و جنگ هیبریدی علیه ایران باشد. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که فناوری‌های غربی اغلب با اهداف سیاسی و جاسوسی همراه هستند و نمی‌توان به آن‌ها اعتماد کرد. بنابراین، اولویت اصلی باید بر تقویت زیرساخت‌های داخلی و توسعه فناوری‌های بومی متمرکز شود.

فیلترینگ و کنترل استارلینک، هرچند از نظر فنی دشوار است، اما با استفاده از روش‌های ترکیبی (مانند جمینگ، مصادره ترمینال‌ها و قوانین سخت‌گیرانه) می‌تواند تا حدی مؤثر باشد. با این حال، این روش‌ها نمی‌توانند جایگزین یک راهکار پایدار شوند. توسعه نمونه بومی، اگرچه در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست، باید به‌عنوان یک هدف بلندمدت در دستور کار قرار گیرد. همکاری با کشورهای همسو مانند روسیه و چین می‌تواند این مسیر را تسریع کند، اما باید با احتیاط و با تأکید بر حفظ استقلال انجام شود.

از سوی دیگر، باید به آگاهی‌بخشی عمومی توجه داشت. اطلاع‌رسانی به شهروندان درباره خطرات امنیتی و فرهنگی استفاده از خدمات خارجی مانند استارلینک، می‌تواند از استقبال گسترده از این فناوری جلوگیری کند. حاکمیت باید با ارائه خدمات اینترنت داخلی با کیفیت و قیمت مناسب، انگیزه کاربران برای روی آوردن به استارلینک را کاهش دهد.

استارلینک به‌عنوان یک فناوری نوین، تهدیدات جدی برای حاکمیت ملی، امنیت و فرهنگ ایران ایجاد می‌کند. فیلترینگ و کنترل فنی این سرویس، اگرچه ممکن است، اما با چالش‌های فراوانی همراه است و نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای امنیتی باشد. توسعه نمونه بومی مشابه استارلینک، با توجه به محدودیت‌های مالی و فنی ایران، در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست، اما می‌تواند به‌عنوان یک هدف بلندمدت با همکاری کشورهای همسو پیگیری شود.

از منظر منطق حکمرانی اولویت باید بر تقویت زیرساخت‌های داخلی، تلاش برای تعامل با ارائه دهنده این فناوری(معمولاً به دلیل فضای غیرایرانی غالب این مسله ممکن نیست)، آگاهی‌بخشی عمومی و اعمال قوانین  برای محدود کردن استفاده از استارلینک متمرکز شود. این رویکرد می‌تواند ضمن حفظ حاکمیت ملی، زمینه را برای توسعه فناوری‌های بومی در آینده فراهم کند.