پای هوش مصنوعی به نیروی هوایی چین باز شد / هوش مصنوعی خلبان جنگنده‌های چینی می‌شود؟

در حالی که رقابت استراتژیک میان قدرت‌های جهانی بر سر برتری فناورانه تعریف می‌شود، چین با رونمایی از برنامه “کمک‌خلبان هوشمند” خود، میدان نبرد جدیدی را در آسمان گشوده است. تصاویر یک جنگنده J-16 مجهز به هوش مصنوعی که جایگزین کمک‌خلبان انسانی شده، نشان می‌دهد پکن دیگر تنها یک مقلد فناوری نیست، بلکه در حال تبدیل شدن به یک پیشگام در ادغام الگوریتم‌های پیچیده با پلتفرم‌های رزمی خط مقدم است.

کد خبر: ۱۲۷۲۲۱۸

پنجشنبه - ۲۲ خرداد ۱۴۰۴ / June 12, 2025

تصاویر اخیر از یک جنگنده ضربتی سنگین J-16 نیروی هوایی ارتش چین، که بر روی سکان‌های عمودی آن لوگوی خاص " (Zhì Shèng) به معنای "پیروزی هوشمند" نقش بسته است، چیزی فراتر از یک رزمایش عادی را به نمایش می‌گذارد. این جنگنده، پلتفرم آزمایشی یکی از استراتژیک‌ترین و محرمانه‌ترین برنامه‌های نظامی چین است: "سامانه کمک‌خلبان روباتیک هوش مصنوعی یکپارچه".

خلبان کابین عقب در جنگنده جی 16 مذکور در حقیقت یک دستیار رباتیک با هوش مصنوعی شده است

با نصب بلوک‌های کامپیوتری این سیستم در کابین عقب که به طور سنتی جایگاه افسر سیستم‌های تسلیحاتی (WSO) است، چین رسماً ورود خود به عرصه نبردهای هوایی مبتنی بر هوش مصنوعی را اعلام کرده است. این تحول، نه یک گام تدریجی، بلکه یک جهش پارادایمی است که این سؤال اساسی را مطرح می‌کند: آیا در آینده‌ای نزدیک، هوش مصنوعی به طور کامل هدایت جنگنده‌های خط مقدم چین را بر عهده خواهد گرفت و ماهیت نبردهای هوایی را برای همیشه تغییر خواهد داد؟

"پیروزی هوشمند": رمزگشایی از یک پروژه استراتژیک

انتخاب جنگنده J-16 برای این برنامه، انتخابی کاملاً حساب‌شده است. این جنگنده نسل `4.5++` که بر اساس پلتفرم موفق سوخو-۳۰ توسعه یافته، با برخورداری از اویونیک مدرن، رادار آرایه فازی فعال (AESA)، ظرفیت حمل مهمات عظیم و برد عملیاتی بالا، بستری ایده‌آل برای آزمایش‌های پیچیده فراهم می‌کند. پیکربندی دو سرنشینه آن این امکان را می‌دهد که سیستم هوش مصنوعی بدون نیاز به تغییرات ساختاری عمده، در کابین عقب نصب شود و عملاً جایگزین کمک‌خلبان انسانی گردد.

تمرکز اصلی آزمایش‌ها، طبق اطلاعات موجود، بر روی "مُدهای تهاجم زمینی" است. این انتخاب نیز گویای عمق بلندپروازی این پروژه است. مأموریت‌های تهاجم زمینی به دلیل لزوم نفوذ به عمق پدافند هوایی یکپارچه دشمن (IADS)، شناسایی اهداف متحرک و ثابت در یک محیط پیچیده و مدیریت همزمان تهدیدات هوایی و زمینی، از پرچالش‌ترین عملیات‌های هوایی محسوب می‌شوند. سپردن این وظایف به یک هوش مصنوعی نشان می‌دهد که هدف چین، فراتر از یک اتوپایلوت پیشرفته، بلکه ساخت یک "ذهن تاکتیکی" دیجیتال است. لوگوی "پیروزی هوشمند" نیز صرفاً یک نام نیست، بلکه تبلور دکترین جدید نظامی چین است: دستیابی به برتری نه از طریق کمیت، بلکه از طریق کیفیت و هوشمندی فناورانه.

ابعاد فنی "کمک‌خلبان هوش مصنوعی": فراتر از یک اتوپایلوت

سیستم هوش مصنوعی نصب شده در J-16 یک دستیار ساده نیست، بلکه یک همکار شناختی (Cognitive Partner) برای خلبان است که در چندین لایه فنی عمل می‌کند:

1.  کاهش بار کاری خلبان (Cognitive Workload Reduction): در یک سناریوی رزمی مدرن، خلبان با سیلی از اطلاعات از سنسورهای مختلف، هشدارهای تهدید و ارتباطات رادیویی مواجه است. هوش مصنوعی با بر عهده گرفتن وظایف پیچیده کابین عقب—مانند مدیریت رادار برای جستجو و رهگیری اهداف زمینی، کنترل سامانه‌های جنگ الکترونیک، و آماده‌سازی تسلیحات—به خلبان انسانی اجازه می‌دهد تا بر تصویر کلان نبرد و اتخاذ تصمیمات استراتژیک نهایی تمرکز کند.

2.  همجوشی داده‌های چندحسی (Multi-Sensor Data Fusion): مغز انسان در پردازش همزمان و آنی داده‌های حاصل از رادار AESA، سنسورهای الکترواپتیکال/فروسرخ (EO/IR)، گیرنده‌های هشدار راداری (RWR) و پیوندهای داده (Data Links) با محدودیت مواجه است. هوش مصنوعی می‌تواند در کسری از ثانیه تمامی این داده‌ها را ترکیب کرده و یک نقشه واحد، دقیق و جامع از میدان نبرد ایجاد کند که در آن موقعیت دوست و دشمن، سطح تهدید هر کدام و فرصت‌های تاکتیکی به وضوح مشخص شده است.

3.  پشتیبانی از تصمیم‌گیری تاکتیکی (Tactical Decision Support): این سیستم صرفاً اطلاعات را نمایش نمی‌دهد، بلکه آن‌ها را تحلیل می‌کند. برای مثال، در یک مأموریت تهاجمی، هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل شبکه پدافندی دشمن، ایمن‌ترین و بهینه‌ترین مسیر نفوذ را محاسبه و پیشنهاد دهد. همچنین با استفاده از الگوریتم‌های شناسایی خودکار هدف (ATR)، می‌تواند اهداف باارزش (مانند یک مرکز فرماندهی یا یک سامانه موشکی متحرک) را از اهداف کاذب یا کم‌اهمیت تفکیک کرده و بر اساس نوع هدف، مهمات مناسب را برای انهدام پیشنهاد دهد.

4.  مدیریت خودمختار سیستم‌های حیاتی: در اوج نبرد، هوش مصنوعی می‌تواند به طور خودمختار مدیریت سامانه‌های دفاعی جنگنده را بر عهده بگیرد. برای مثال، با شناسایی قفل راداری یک موشک دشمن، می‌تواند به صورت خودکار و با سرعتی فراتر از واکنش انسان، اقدام به پرتاب چف و فلیر (Chaff/Flare) و اجرای مانورهای گریز بهینه نماید.

از کمک‌خلبان تا فرمانده اسکادران: چشم‌انداز آینده نبرد

پروژه J-16 "پیروزی هوشمند" تنها قدم اول است. موفقیت این فناوری، راه را برای دو تحول انقلابی در نیروی هوایی چین هموار می‌کند:

تیم‌سازی انسان و ماشین (Manned-Unmanned Teaming - MUM-T): این هوش مصنوعی که امروز در حال یادگیری وظایف یک کمک‌خلبان است، فردا به "فرمانده" اسکادرانی از پهپادهای همراه وفادار (Loyal Wingman) مانند پهپاد پنهانکار GJ-11 تبدیل خواهد شد. در این سناریو، خلبان انسان در J-16 نقش یک "مدیر میدان نبرد" را ایفا کرده و دستورات سطح بالا را صادر می‌کند ("آن مجموعه پدافندی را نابود کنید"). سپس هوش مصنوعی J-16، کنترل تاکتیکی چندین پهپاد را بر عهده گرفته، آن‌ها را برای حمله هماهنگ کرده، تلفات احتمالی را مدیریت نموده و گزارش عملیات را به خلبان ارائه می‌دهد. این پارادایم، توان تهاجمی یک جنگنده را به صورت تصاعدی افزایش می‌دهد.

سنگ بنای جنگنده‌های نسل ششم: تجربیات و الگوریتم‌های توسعه‌یافته در این پروژه، مستقیماً به برنامه جنگنده نسل ششم چین (که با نام‌های احتمالی J-XX یا J-AD شناخته می‌شود) تزریق خواهد شد. برخلاف جنگنده‌های فعلی که فناوری هوش مصنوعی بعداً به آن‌ها اضافه می‌شود، جنگنده‌های نسل آینده از ابتدا با یک "هسته هوش مصنوعی" طراحی خواهند شد و قابلیت عملیات به صورت کاملاً خودمختار را نیز خواهند داشت.

چین، ابرقدرت نوظهور هوش مصنوعی نظامی

جنگنده نسل 6 چینی که از هوش مصنوعی در ساختار رزم خود بهره میبرد

این پیشرفت در انزوا رخ نداده است. برنامه "کمک‌خلبان هوشمند" پاسخی مستقیم و قدرتمند به برنامه‌های مشابه آمریکایی مانند X-62A VISTA (که در آن یک هوش مصنوعی یک خلبان انسانی را در نبرد هوایی شکست داد) و برنامه اسکای بورگ آمریکایی ها است. این نشان می‌دهد که چین دیگر یک مقلد فناوری نیست، بلکه یک رقیب نوآور و هم‌سطح در عرصه فناوری‌های دفاعی پیشرفته است.

اف 16 آمریکایی در جریان پروژهX-62A VISTA

موفقیت چین در این حوزه ریشه در استراتژی ملی "همجوشی نظامی-غیرنظامی" (Military-Civil Fusion) دارد. این کشور با بهره‌گیری از اکوسیستم عظیم و پویای شرکت‌های فناوری غیرنظامی خود (مانند Huawei، Baidu و Tencent) و تزریق دستاوردهای آن‌ها به بخش دفاعی، با سرعتی سرسام‌آور در حال توسعه قابلیت‌های هوش مصنوعی نظامی است.

جنگنده J-16 با لوگوی "پیروزی هوشمند" بر بدنه خود، پیام‌آور یک واقعیت غیرقابل انکار است: دوران نبردهای هوایی که صرفاً بر مهارت خلبان و قابلیت‌های فیزیکی هواپیما متکی بود رو به پایان است. میدان نبرد آینده، عرصه تقابل "هوش"ها خواهد بود. هرچند ممکن است جایگزینی کامل خلبان انسانی با هوش مصنوعی هنوز چند سالی زمان ببرد، اما "کمک‌خلبان هوشمند" دیگر یک مفهوم علمی-تخیلی نیست؛ این یک واقعیت عملیاتی در نیروی هوایی چین است. این کشور با سرمایه‌گذاری عظیم و تمرکز استراتژیک بر هوش مصنوعی، در حال ساختن ارتشی است که در آن برتری نه با فولاد و آتش، بلکه با الگوریتم‌ها و قدرت پردازش تعریف می‌شود. پیروزی در آسمان فردا، از آنِ نیرویی خواهد بود که هوشمندتر می‌جنگد و مشخصاً تکنولوژی کلید طلایی پیروزی در نبرد های آینده است.