تحلیل جعاله و جایگاه آن در حقوق و فقه ایران

جعاله از عقود مهم و انعطاف پذیر در حقوق ایران است که به موجب آن، شخصی متعهد می‌شود در قبال انجام کاری توسط دیگری، اجرتی پرداخت کند.

کد خبر: ۱۲۸۷۵۴۸

چهارشنبه - ۰۱ مرداد ۱۴۰۴ / July 23, 2025

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، ساسان سوری، جعاله به عنوان یکی از عقود معین و مهم در نظام حقوقی ایران، ریشه عمیقی در فقه اسلامی دارد، این عقد با انعطاف‌پذیری بالا و ویژگی‌های خاص خود، جایگاهی ویژه در تنظیم روابط اقتصادی، خدماتی و حتی بانکی پیدا کرده است.
جعاله یکی از نهاد‌های مهم حقوق قراردادهاست که در فقه اسلامی به آن توجه ویژه‌ای شده و قانون مدنی ایران نیز آن را در مواد ۵۶۱ تا ۵۶۷ شناسایی کرده است.
طبق ماده ۵۶۱ قانون مدنی، جعاله عبارت است از التزام شخصی در مقابل دیگری به ادای اجرت معلوم در برابر عملی، خواه عمل مزبور معین باشد یا غیرمعین.
مثال کاربردی
فرض کنید فردی در محله‌اش کیف پولی گم کرده و روی دیوار آگهی می‌زند، هر کس کیف مرا پیدا کند و تحویل دهد، ۵ میلیون تومان پاداش خواهد گرفت، در اینجا فرد آگهی‌دهنده جاعل است، هر کس کیف را بیابد و تحویل دهد عامل است.
موضوع عمل، پیدا کردن و بازگرداندن کیف است، اجرت، همان ۵ میلیون تومان است، حتی اگر جاعل قبل از تحویل کیف آگهی را بردارد، اما فردی کیف را پیدا کرده و بازگرداند، او مستحق اجرت است.
جعاله در فقه امامیه
فقهای امامیه جعاله را عقدی جایز می‌دانند که هر یک از طرفین می‌توانند قبل از شروع عمل آن را فسخ کنند، علامه حلی در «تذکره الفقهاء» می‌نویسد، الجعالة عقد جائز من الطرفین قبل الشروع فی العمل، فإذا شرع العامل فی العمل صار لازماً علی الجاعل.
این بدان معناست که قبل از شروع عمل، جاعل می‌تواند بدون مسئولیت قرارداد را فسخ کند، اما پس از شروع عمل، فسخ ممکن است مسئولیت مالی (پرداخت اجرت‌المثل) برای او ایجاد کند.
شیخ انصاری در «مکاسب» بر این نکته تأکید می‌کند که، قبول در جعاله لازم نیست لفظی باشد، بلکه شروع عامل در عمل نشان‌دهنده قبول است
جعاله در فقه عامه
فقه اهل سنت نیز جعاله را به رسمیت شناخته، اما اختلافاتی در جزئیات دارند
فقه حنفی: جعاله را مشروع می‌داند، اما آن را شبیه به اجاره می‌بیند و معتقد است باید اجرت معین باشد
فقه شافعی و مالکی: انعطاف بیشتری دارند و اجازه می‌دهند حتی اگر اجرت دقیق مشخص نباشد، عقد صحیح باشد
فقه حنبلی: مانند امامیه جایز بودن جعاله را می‌پذیرد و فسخ قبل از شروع عمل را مجاز می‌داند.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که جعاله در فقه اسلامی، هرچند مورد پذیرش همه مذاهب است، اما در جزئیات مقررات تفاوت‌هایی دارد.
ارکان و شرایط صحت جعاله در حقوق ایران
جعاله برای صحت نیازمند چهار رکن اساسی است.
جاعل: شخصی که وعده پرداخت اجرت را در قبال انجام عملی می‌دهد
عامل: هر فردی که عمل موضوع جعاله را انجام دهد، تعیین عامل از ابتدا ضروری نیست
موضوع عمل: باید مشروع، ممکن و دارای منفعت عقلایی باشد، مثلاً نمی‌توان جعاله‌ای برای انجام جرم تنظیم کرد
اجرت: طبق ماده ۵۶۲ قانون مدنی، لازم نیست اجرت دقیقاً معلوم باشد، بلکه کافی است قابل تعیین باشد

شهید ثانی در «شرح لمعه» می‌گوید، إن کان العمل مباحاً عقلائیاً و الأجرة قابلة للتعیین، صح العقد، یعنی اگر موضوع جعاله مباح و عقلایی باشد و اجرت قابل تعیین باشد عقد صحیح است.

آثار حقوقی، دعاوی و چالش‌های عملی جعاله
الزام جاعل به پرداخت اجرت پس از انجام کامل عمل
امکان فسخ یک‌جانبه قبل از شروع عمل بدون مسئولیت
در صورت فسخ پس از شروع عمل، جاعل موظف به پرداخت اجرت‌المثل به عامل است (ماده ۵۶۴ قانون مدنی)
دعاوی مرتبط با جعاله
پرونده‌های قضایی زیادی در دادگاه‌های ایران به اختلافات ناشی از جعاله اختصاص دارد مثل مطالبه اجرت‌المثل توسط عامل در صورت فسخ یا عدم تعیین اجرت یا اثبات انجام عمل توسط عامل برای استحقاق اجرت و اختلاف درباره مشروع بودن موضوع جعاله.
ابهام در تعیین اجرت، فقدان قرارداد مکتوب در بسیاری از موارد، سوء‌استفاده از جایز بودن عقد توسط جاعل برای فرار از پرداخت اجرت از دیگر مشکلات این موضوع حقوق است.
طبق نظریات مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه، اگر جاعل پس از شروع عمل قرارداد را فسخ کند، عامل مستحق اجرت‌المثل خواهد بود.
راهکار حقوقی

جعاله با انعطاف‌پذیری و قابلیت‌های منحصر‌به‌فرد خود، یکی از ابزار‌های حقوقی مؤثر در نظام حقوقی ایران است، با این حال، برای ارتقای امنیت حقوقی طرفین پیشنهاد می‌شود.

تنظیم قرارداد‌های مکتوب دقیق با تعیین اجرت و شرایط عمل
آموزش حقوقی عمومی برای شناخت بهتر جعاله و آثار آن
اصلاح قوانین برای شفاف‌سازی حقوق عامل پس از شروع عمل