گزارش| دانشگاه در خدمت دفاع ملی

وقتی دانشجوها پهپاد می‌سازند/ تحقیقات دانشگاهی شاه کلید چالش‌های پساجنگ

دانشگاه ها نقش محوری در حفظ کیفی و کمی نیروی انسانی و سطح فناوری یک نیروی مسلح ایفا میکنند. تربیت نیروی انسانی متخصص و بروز و همچنین تحقیق و توسعه پیرامون توسعه تسلیحات دانشگاه ها را به قلب تپنده فناوری تبدیل کرده است و همین مسئله دست دانشگاه را برای تعامل با نیروهای مسلح به منظور بهبود ضریب امنیت ملی باز می‌کند.

کد خبر: ۱۲۸۹۹۸۱

چهارشنبه - ۱۵ مرداد ۱۴۰۴ / August 06, 2025

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در دنیای امروز که مرزهای علم و فناوری با سرعت سرسام‌آوری در حال جابجایی است، توانمندی دفاعی هر کشوری بیش از پیش به ظرفیت آن در توسعه و به‌کارگیری فناوری‌های نظامی پیشرفته گره خورده است. در این میان، دانشگاه‌ها، به عنوان قلب تپنده تولید دانش، نوآوری و تربیت سرمایه‌های انسانی نخبه، نقشی بی‌بدیل و تعیین‌کننده در این عرصه ایفا می‌کنند. رابطه هم‌افزایی میان نهادهای آکادمیک و بخش دفاعی کشور، نه تنها زیربنای ایجاد یک برتری فناورانه پایدار است، بلکه ضامن بازدارندگی مؤثر، واکنش قاطع به تهدیدات و حفظ استقلال استراتژیک ملی به شمار می‌رود. در ادامه  به بررسی ابعاد گوناگون نقش دانشگاه‌ها در فرآیند توسعه توان رزمی نیروهای مسلح و تأثیرات گسترده آن بر امنیت ملی کشور می‌پردازیم.

دانشگاه‌ها، موتور محرکه توسعه فناوری‌های نظامی

دانشگاه‌ها با ماهیت منحصربه‌فرد خود در تحقیق، آموزش و نوآوری، بستری بی‌نظیر برای پیشبرد فناوری‌های دفاعی فراهم می‌آورند. این نقش چندوجهی، از تحقیقات بنیادی و کشف افق‌های جدید دانش گرفته تا تربیت متخصصان آینده و تجاری‌سازی دستاوردهای علمی را شامل می‌شود.

تحقیق و توسعه (R&D) در حوزه‌های دفاعی حیاتی، سنگ بنای خودکفایی

دانشگاه‌ها در خط مقدم تحقیق و توسعه در طیف وسیعی از رشته‌های علمی قرار دارند که به طور مستقیم و غیرمستقیم به فناوری نظامی کمک می‌کنند. قابلیت‌های دانشگاه‌ها در انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی، به آن‌ها اجازه می‌دهد تا مرزهای دانش را جابجا کرده و راه‌حل‌های نوآورانه برای چالش‌های پیچیده دفاعی ارائه دهند. این تحقیقات شامل حوزه‌هایی نظیر هوش مصنوعی، رباتیک، سایبرنتیک، مواد پیشرفته، انرژی‌های نوین، و سیستم‌های ارتباطی امن و رمزنگاری شده است. پیشرفت در این زمینه‌ها می‌تواند به طور مستقیم به تولید نسل‌های جدید تسلیحات هوشمند، سامانه‌های دفاعی کارآمدتر و شبکه‌های فرماندهی و کنترل مقاوم‌تر منجر شود.

تأکید دانشگاه‌ها بر تحقیقات بنیادی، زمینه‌ساز کشف اصول علمی جدیدی است که شاید در ابتدا کاربرد نظامی مستقیمی نداشته باشند، اما در بلندمدت به فناوری‌های دفاعی انقلابی منجر می‌شوند. این ظرفیت برای تولید دانش پایه، به کشور امکان می‌دهد تا به جای تکیه بر فناوری‌های خارجی، به خودکفایی در توسعه سیستم‌های دفاعی حیاتی دست یابد. این خودکفایی، به نوبه خود، توانایی کشور را در مقابله با تحریم‌ها، محدودیت‌های فناورانه خارجی و فشارهای بین‌المللی تقویت می‌کند و استقلال استراتژیک را تضمین می‌نماید. توانایی یک کشور برای نوآوری داخلی، مستقیماً با پیچیدگی و کارایی فناوری نظامی آن مرتبط است و وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش می‌دهد، که این امر برای حاکمیت ملی و تاب‌آوری در برابر فشارهای ژئوپلیتیکی حیاتی است.

پرورش نسل بعدی نوآوران دفاعی، پشتوانه انسانی قدرت نظامی

یکی از مهمترین کارکردهای دانشگاه‌ها، تربیت نیروی انسانی متخصص و متعهد است که قادر به طراحی، توسعه، نگهداری و به‌کارگیری فناوری‌های نظامی پیشرفته باشند. دانشگاه‌ها با ارائه برنامه‌های آموزشی تخصصی در مهندسی، علوم پایه، علوم کامپیوتر، فناوری اطلاعات، مکاترونیک و سایر رشته‌های مرتبط، کادری از دانشمندان، مهندسان و تکنسین‌ها را پرورش می‌دهند که ستون فقرات صنعت دفاعی کشور را تشکیل می‌دهند.

این فرآیند تربیت شامل آموزش‌های نظری و عملی پیشرفته است که دانشجویان را با آخرین دستاوردهای علمی و چالش‌های عملیاتی بخش دفاعی آشنا می‌کند. وجود یک جریان ثابت از فارغ‌التحصیلان بسیار ماهر، تضمین‌کننده نوآوری پایدار و آمادگی عملیاتی مستمر است. از سوی دیگر، کمبود نیروی انسانی متخصص یا پدیده فرار مغزها می‌تواند آسیب‌پذیری‌های جدی در توانمندی‌های دفاعی ایجاد کند و امنیت ملی بلندمدت را به خطر اندازد. بنابراین، سرمایه‌گذاری در آموزش عالی و حفظ استعدادها در داخل کشور، یک اولویت استراتژیک برای توسعه فناوری نظامی محسوب می‌شود. دانشگاه‌ها می‌توانند با تعریف پروژه‌های پژوهشی جذاب و مرتبط با نیازهای نیروهای مسلح، فضایی را ایجاد کنند که نخبگان به جای مهاجرت، به فکر خدمت و نوآوری در داخل کشور باشند.

تقویت اکوسیستم‌های نوآوری و انتقال فناوری، از آزمایشگاه تا میدان عمل

دانشگاه‌ها نه تنها به صورت انفرادی تحقیق می‌کنند و آموزش می‌دهند، بلکه به عنوان کانون‌هایی برای ایجاد و تقویت اکوسیستم‌های نوآوری عمل می‌کنند. این اکوسیستم‌ها شامل شبکه‌ای پویا از محققان دانشگاهی، صنعت دفاعی، نهادهای دولتی و مراکز تحقیقاتی نظامی هستند که با همکاری یکدیگر، ایده‌های نو را به محصولات و سیستم‌های دفاعی عملیاتی و قابل تولید انبوه تبدیل می‌کنند.

دانشگاه‌ها با تسهیل انتقال فناوری از آزمایشگاه به میدان عمل، نقش پل ارتباطی بین تحقیقات بنیادی و کاربردهای دفاعی را ایفا می‌کنند. این امر از طریق مکانیسم‌هایی مانند پروژه‌های تحقیقاتی مشترک، قراردادهای مشاوره، ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان  و صدور مجوز فناوری صورت می‌گیرد. یک اکوسیستم نوآوری پویا، سرمایه‌گذاری را جذب کرده و فرهنگ بهبود مستمر را پرورش می‌دهد که برای حفظ برتری فناورانه در چشم‌انداز امنیتی جهانی که به سرعت در حال تغییر است، حیاتی است. این تعاملات، چرخه نوآوری را تسریع می‌بخشد و اطمینان می‌دهد که دستاوردهای علمی به سرعت به توانمندی‌های عملیاتی تبدیل می‌شوند، که این خود به ارتقاء مستمر توان دفاعی کشور کمک می‌کند.

تأثیر بر امنیت ملی، فراتر از مرزهای فناوری

نقش دانشگاه‌ها در توسعه فناوری نظامی، فراتر از پیشرفت‌های صرفاً فنی است و تأثیرات عمیقی بر ابعاد مختلف امنیت ملی یک کشور دارد.

افزایش توانمندی‌های دفاعی، قدرت بازدارندگی فعال

توسعه فناوری نظامی از طریق همکاری با دانشگاه‌ها، به طور مستقیم به افزایش توانمندی‌های دفاعی کشور منجر می‌شود. این امر شامل بهبود کارایی سیستم‌های موجود، توسعه سلاح‌ها و تجهیزات جدید، و ایجاد قابلیت‌های دفاعی پیشرفته برای مقابله با تهدیدات نوظهور است. به عنوان مثال، پیشرفت در حوزه‌هایی مانند جنگ الکترونیک، سامانه‌های پدافند هوایی، فناوری‌های موشکی، سامانه‌های هوشمند پروازی (پهپادها)، و ابزارهای سایبری، مستقیماً به تحقیقات دانشگاهی در علوم مربوطه وابسته است.

این افزایش توانمندی‌ها، قدرت بازدارندگی کشور را تقویت می‌کند. یک نیروی نظامی مجهز به فناوری‌های پیشرفته که بومی‌سازی شده‌اند، می‌تواند تهدیدی جدی برای هر متجاوزی باشد و در نتیجه، احتمال وقوع درگیری‌های نظامی را کاهش دهد. این بازدارندگی فناورانه، یک مؤلفه کلیدی در استراتژی امنیت ملی است و به کشور اجازه می‌دهد با اطمینان بیشتری به حفظ صلح و ثبات منطقه ای کمک کند.

استقلال استراتژیک و کاهش وابستگی خارجی، تضمین حاکمیت ملی

در دنیای امروز، وابستگی به فناوری‌های نظامی خارجی می‌تواند آسیب‌پذیری‌های جدی برای امنیت ملی ایجاد کند. تحریم‌ها، محدودیت‌های صادراتی، و فشارهای سیاسی می‌توانند دسترسی یک کشور به تجهیزات و قطعات یدکی حیاتی را مختل کنند. با توسعه فناوری نظامی در داخل کشور و با اتکا به ظرفیت‌های دانشگاهی، کشور می‌تواند به استقلال استراتژیک دست یابد و وابستگی خود به منابع خارجی را به حداقل برساند.

این کاهش وابستگی، به کشور اجازه می‌دهد تا سیاست‌های دفاعی خود را بدون تأثیرپذیری از فشارهای خارجی تعیین کند. توانایی تولید بومی تجهیزات و سیستم‌های دفاعی، تاب‌آوری کشور را در برابر بحران‌های بین‌المللی افزایش می‌دهد و تضمین‌کننده تداوم آمادگی دفاعی در هر شرایطی است. خودکفایی در فناوری دفاعی، منافع ملی را در برابر فشارهای ژئوپلیتیکی و اختلالات زنجیره تأمین حفظ می‌کند و امنیت ملی را در درازمدت تضمین می‌نماید.

اثرات جانبی اقتصادی و اجتماعی، فراتر از صنعت دفاعی

سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه فناوری نظامی در دانشگاه‌ها، تنها به بخش دفاعی محدود نمی‌شود و می‌تواند اثرات جانبی مثبت گسترده‌ای بر اقتصاد و جامعه داشته باشد. بسیاری از فناوری‌های توسعه‌یافته برای مقاصد نظامی، دارای کاربردهای دوگانه (Dual-Use) هستند و می‌توانند در بخش‌های غیرنظامی نیز مورد استفاده قرار گیرند. به عنوان مثال، پیشرفت‌ها در مواد پیشرفته (مانند نانومواد در ساخت زره‌های سبک‌تر و مقاوم‌تر)، هوش مصنوعی (در تحلیل داده‌های پزشکی یا بهینه‌سازی ترافیک)، و سیستم‌های ارتباطی (در شبکه‌های اینترنتی نسل جدید) می‌توانند به صنایع غیرنظامی مانند پزشکی، حمل‌ونقل، ارتباطات، کشاورزی هوشمند و انرژی نیز سود برسانند.

علاوه بر این، همکاری دانشگاه و صنعت دفاعی می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، رشد شرکت‌های دانش‌بنیان، و افزایش تولید ناخالص داخلی منجر شود. این چرخه نوآوری و رشد اقتصادی، به نوبه خود، منابع بیشتری را برای سرمایه‌گذاری در بخش دفاعی و سایر حوزه‌های حیاتی فراهم می‌آورد و به تقویت کلی امنیت ملی از طریق ثبات اقتصادی و اجتماعی کمک می‌کند.

راهکارهای تقویت همکاری دانشگاه و نیروهای مسلح

پهپاد فرزام دانشگاه صنعتی کرمانشاه

برای به حداکثر رساندن نقش دانشگاه‌ها در توسعه فناوری نظامی و تقویت امنیت ملی، اتخاذ رویکردهای ساختاریافته و سیاست‌های حمایتی ضروری است.

۱. چارچوب‌های سیاستی و قانونی شفاف، نقشه راهی برای هم‌افزایی

تدوین قوانین و مقرراتی که همکاری بین دانشگاه‌ها، صنعت دفاعی و نهادهای نظامی را تسهیل کند، از اهمیت بالایی برخوردار است. این چارچوب‌ها باید شامل مشوق‌های مالیاتی، حمایت از مالکیت فکری مشترک، و ساده‌سازی فرآیندهای اداری برای پروژه‌های تحقیقاتی دفاعی باشد. وجود یک نقشه راه فناورانه دفاعی ملی که نیازهای بلندمدت و کوتاه‌مدت نیروهای مسلح را مشخص کند، به دانشگاه‌ها جهت‌دهی مناسبی برای تحقیقاتشان خواهد داد و از پراکنده‌کاری جلوگیری می‌کند.

۲. برنامه‌های تحقیقاتی اختصاصی و هدفمند، تمرکز بر نیازهای عملیاتی

تخصیص بودجه‌های ویژه و تعریف برنامه‌های تحقیقاتی هدفمند برای دانشگاه‌ها در حوزه‌های فناورانه با اولویت بالا برای بخش دفاعی، می‌تواند سرعت و کیفیت تحقیقات را به طور چشمگیری افزایش دهد. این برنامه‌ها باید با مشارکت فعال متخصصان نظامی و صنعتی طراحی شوند تا اطمینان حاصل شود که تحقیقات دانشگاهی به نیازهای واقعی عملیاتی پاسخ می‌دهند. این می‌تواند شامل تعریف پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکترا با محوریت چالش‌های نیروهای مسلح و حمایت مالی از این پروژه‌ها باشد.

۳. توسعه خط لوله استعداد و آموزش تخصصی، سرمایه‌گذاری بر نخبگان

ایجاد برنامه‌های بورسیه تحصیلی و حمایت مالی از دانشجویان نخبه در رشته‌های مرتبط با فناوری دفاعی، می‌تواند به تضمین جریان پیوسته نیروی انسانی متخصص کمک کند. همچنین، طراحی دوره‌های آموزشی مشترک بین دانشگاه‌ها و مراکز نظامی، و ارائه فرصت‌های پژوهشی در مراکز دفاعی برای دانشجویان و اساتید، می‌تواند به تربیت متخصصانی با دیدگاه‌های عملیاتی و فناورانه جامع منجر شود.

یکی از جذاب‌ترین مشوق‌ها برای دانشجویان و پژوهشگران درگیر در پروژه‌های نظامی، می‌تواند پرداخت مبلغ قابل توجهی به پژوهشگران و همچنین کاهش مدت خدمت سربازی آنها باشد. این امر نه تنها یک انگیزه مالی قوی ایجاد می‌کند، بلکه با بهره‌برداری از تخصص افراد در حین خدمت، به تسریع فرآیند تحقیق و توسعه و کاهش هزینه‌های دولت در تأمین نیروی متخصص کمک شایانی می‌کند. این رویکرد دو سر برد، هم برای نخبگان دانشگاهی و هم برای نیروهای مسلح، منافع عظیمی به همراه خواهد داشت.

۴. سازوکارهای کارآمد انتقال فناوری، تسریع تجاری‌سازی

نمونه پهپاد عمودپرواز دانشگاه بیرجند

ایجاد دفاتر انتقال فناوری (Technology Transfer Offices) در دانشگاه‌ها با تخصص در حوزه دفاعی، و ساده‌سازی فرآیندهای ثبت اختراع و تجاری‌سازی فناوری‌های نظامی، می‌تواند به تسریع تبدیل ایده‌های دانشگاهی به محصولات دفاعی کمک کند. همچنین، برگزاری رویدادها و نمایشگاه‌های مشترک برای معرفی دستاوردهای دانشگاهی به صنعت دفاعی، می‌تواند ارتباطات را تقویت کرده و به سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان کمک کند تا پتانسیل‌های موجود را شناسایی کنند.

۵. همکاری بین‌سازمانی و تبادل دانش، شبکه‌سازی برای پیشرفت

تشکیل کارگروه‌های مشترک و برگزاری نشست‌های منظم بین نمایندگان وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، ستاد کل نیروهای مسلح، دانشگاه‌ها و شرکت‌های صنعتی، به تبادل نظر، شناسایی نیازها و هماهنگی فعالیت‌های تحقیقاتی کمک می‌کند. این همکاری‌ها باید به گونه‌ای باشد که از تکرار فعالیت‌ها جلوگیری کرده و منابع را به سمت پروژه‌های با بیشترین تأثیر هدایت کند. ایجاد پلتفرم‌های اشتراک دانش و اطلاعات طبقه‌بندی شده (با رعایت پروتکل‌های امنیتی) بین این نهادها، می‌تواند به افزایش بهره‌وری و سرعت نوآوری کمک کند.

دانشگاه‌ها به عنوان ستون‌های اصلی توسعه علمی و تربیت نیروی انسانی، نقشی بی‌بدیل در پیشبرد فناوری نظامی و تقویت امنیت ملی کشور ایفا می‌کنند. این نقش از طریق انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی، پرورش متخصصان آینده، و ایجاد اکوسیستم‌های نوآوری، به افزایش توانمندی‌های دفاعی، دستیابی به استقلال استراتژیک و ایجاد اثرات جانبی مثبت اقتصادی و اجتماعی منجر می‌شود.

با این حال، برای به حداکثر رساندن این پتانسیل، لازم است چالش‌هایی نظیر تأمین مالی کافی، پر کردن شکاف بین تحقیقات دانشگاهی و نیازهای صنعتی/عملیاتی، حفظ تعادل بین آزادی آکادمیک و الزامات امنیت اطلاعات، و مدیریت هوشمندانه همکاری‌های بین‌المللی به طور مؤثر مرتفع شوند. سرمایه‌گذاری استراتژیک در این حوزه، از طریق چارچوب‌های سیاستی روشن، برنامه‌های تحقیقاتی هدفمند، توسعه استعدادها (با مشوق‌هایی نظیر کاهش خدمت سربازی و پرداخت مالی به پژوهشگران) و سازوکارهای کارآمد انتقال فناوری، می‌تواند به تقویت هرچه بیشتر پیوند دانشگاه و بخش دفاعی منجر شود.

در نهایت، توانمندی یک کشور در مواجهه با تهدیدات پیچیده و حفظ جایگاه خود در عرصه بین‌المللی، به طور فزاینده‌ای به قدرت آن در بهره‌برداری از ظرفیت‌های علمی و فناورانه دانشگاه‌هایش وابسته است. این پیوند، نه تنها یک نیاز عملیاتی، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای آینده امن و مقتدر کشور است.