گزارش|

سوخت سبز چیست؟ / با پوست موز و پسماند‌های غذایی ماشین خود را روشن کنید!

در حالی که دفن پسماندهای غذایی در لندفیل‌ها با تولید گاز متان، یکی از عوامل اصلی گرمایش جهانی است، فناوری‌های نوین سوخت سبز این تهدید زیست‌محیطی را به یک فرصت طلایی تبدیل کرده‌اند.

کد خبر: ۱۳۰۰۲۷۳

جمعه - ۲۱ شهريور ۱۴۰۴ / September 12, 2025

به گزارش خبرنگار دانش و فناوری گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، جهان امروز با دو بحران درهم‌تنیده مواجه است: تغییرات اقلیمی ناشی از انتشار گازهای گلخانه‌ای و ناامنی انرژی به دلیل وابستگی شدید به منابع سوخت فسیلی محدود و نوسانات ژئوپلیتیکی. در این میان، مفهوم سوخت سبز (Green Fuel) به عنوان یک راه‌حل کلیدی و پایدار ظهور کرده است. در ادامه  به تحلیل جامع چیستی سوخت‌های سبز، انواع آن و به‌طور خاص، بررسی فنی فرآیند تبدیل پسماندهای زیستی روزمره، مانند پوست موز و باقی‌مانده‌های غذایی، به سوخت قابل استفاده برای وسایل نقلیه می‌پردازیم. هدف، عبور از یک شعار جذاب و تشریح مهندسی و شیمی پیچیده‌ای است که این گذار انرژی را ممکن می‌سازد.

تعریف جامع و دسته‌بندی فنی سوخت‌های سبز

سوخت سبز، در جامع‌ترین تعریف، به هر نوع حامل انرژی مایع، گاز یا جامد اطلاق می‌شود که منشأ آن زیست‌توده (Biomass) یا فرآیندهای تجدیدپذیر باشد و چرخه عمر آن در مقایسه با سوخت‌های فسیلی، منجر به انتشار خالص بسیار کمتری از گازهای گلخانه‌ای، به‌ویژه دی‌اکسید کربن (CO₂)، شود. اصل کلیدی در اینجا مفهوم کربن خنثی (Carbon Neutral) است؛ بدین معنا که کربن آزاد شده هنگام احتراق سوخت، پیش‌تر توسط گیاهان اولیه از طریق فتوسنتز از اتمسفر جذب شده است.

از منظر فنی، سوخت‌های زیستی (زیرمجموعه‌ای مهم از سوخت‌های سبز) به چهار نسل اصلی تقسیم می‌شوند:

نسل اول: این سوخت‌ها مستقیماً از محصولات کشاورزی خوراکی مانند ذرت، نیشکر (برای تولید اتانول) و دانه‌های روغنی مانند سویا و کلزا (برای تولید بیودیزل) به دست می‌آیند. چالش فنی و اخلاقی اصلی این نسل، رقابت مستقیم با زنجیره تأمین غذای انسان و تأثیر بر قیمت مواد غذایی است که به بحران "غذا در برابر سوخت"  معروف است.

نسل دوم: این نسل با هدف رفع چالش‌های نسل اول، بر استفاده از زیست‌توده غیرخوراکی متمرکز است. مواد اولیه شامل ضایعات کشاورزی (کاه و کلش)، پسماندهای جنگلی (خاک‌اره)، و گیاهان انرژی‌زای غیرخوراکی (مانند علف جاروب یا هیتر) است. چالش فنی اصلی در این نسل، شکستن ساختار پیچیده و مقاوم لیگنوسلولزی این گیاهان برای آزادسازی قندهای قابل تخمیر است که به فرآیندهای پیشرفته‌تری نیاز دارد.

نسل سوم: این سوخت‌ها از ریزجلبک‌ها تولید می‌شوند. جلبک‌ها از نظر فنی بسیار جذاب هستند زیرا نرخ رشد بالایی دارند، برای کشت به زمین‌های کشاورزی حاصلخیز نیاز ندارند (می‌توان آن‌ها را در حوضچه‌های باز یا راکتورهای زیستی بسته کشت داد) و بازدهی تولید روغن در واحد سطح آن‌ها به مراتب بالاتر از دانه‌های روغنی نسل اول است.

نسل چهارم: این نسل در مرز دانش قرار دارد و شامل گیاهان اصلاح ژنتیکی شده برای جذب حداکثری کربن و تولید سوخت‌های پیشرفته مانند هیدروژن سبز (تولید شده از الکترولیز آب با برق تجدیدپذیر) و سوخت‌های الکتریکی (e-fuels) است که در آن CO₂ جذب شده از هوا با هیدروژن سبز ترکیب و به سوخت هیدروکربنی مصنوعی تبدیل می‌شود.

تحلیل فنی فرآیند، از پسماند غذا تا سوخت خودرو

روشن کردن خودرو با پوست موز، به یکی از عملی‌ترین و در دسترس‌ترین شاخه‌های سوخت سبز نسل دوم اشاره دارد: استفاده از پسماندهای آلی شهری از طریق فرآیندی به نام هضم بی‌هوازی (Anaerobic Digestion).

ماهیت ماده اولیه، پسماند غذایی

پوست موز، باقی‌مانده سبزیجات، و سایر پسماندهای غذایی از نظر شیمیایی ترکیبی غنی از کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها، و لیپیدها هستند. این مواد دارای رطوبت بالا و انرژی نهفته قابل توجهی هستند. رهاسازی این پسماندها در محل‌های دفن زباله  منجر به تجزیه بی‌هوازی کنترل‌نشده و انتشار متان (CH₄)، یک گاز گلخانه‌ای که پتانسیل گرمایشی آن بیش از ۲۵ برابر CO₂ است، به اتمسفر می‌شود. فرآیند هضم بی‌هوازی این تهدید زیست‌محیطی را به یک فرصت انرژی تبدیل می‌کند.

قلب فرآیند، راکتور هضم بی‌هوازی

این فرآیند در یک مخزن بزرگ و بدون اکسیژن به نام دیگ هضم (Digester) رخ می‌دهد و مجموعه‌ای از کنسرسیوم‌های میکروبی در چهار مرحله بیوشیمیایی پیچیده، مواد آلی را تجزیه می‌کنند:

1.  هیدرولیز (Hydrolysis): در این مرحله اولیه، باکتری‌های هیدرولیتیک آنزیم‌هایی ترشح می‌کنند که پلیمرهای آلی بزرگ و نامحلول (کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها) را به مونومرهای ساده و محلول (قندهای ساده، اسیدهای آمینه) می‌شکنند.

2.  اسیدوژنز (Acidogenesis): باکتری‌های اسیدساز، محصولات مرحله قبل را مصرف کرده و آن‌ها را به ترکیبات واسطه‌ای مانند اسیدهای چرب فرار ، الکل‌ها، دی‌اکسید کربن و هیدروژن تبدیل می‌کنند.

3.  استوژنز (Acetogenesis): در این مرحله، باکتری‌های استوژنیک، اسیدهای چرب فرار را به استات (اسید استیک)، دی‌اکسید کربن و هیدروژن بیشتر تبدیل می‌کنند. این مرحله، بستر را برای مرحله نهایی آماده می‌سازد.

4.  متانوژنز (Methanogenesis): این مرحله حیاتی توسط آرکی‌های (Archaea) متانوژن انجام می‌شود. این میکروارگانیسم‌ها استات، هیدروژن و دی‌اکسید کربن را مصرف کرده و محصول نهایی یعنی بیوگاز (Biogas) را تولید می‌کنند که ترکیبی است عمدتاً از متان (CH₄، حدود ۵۵-۷۵٪) و دی‌اکسید کربن (CO₂، حدود ۲۵-۴۵٪) به همراه مقادیر ناچیزی سولفید هیدروژن (H₂S)، بخار آب و ترکیبات دیگر.

محصول جانبی ارزشمند این فرآیند، ماده‌ای غنی از مواد مغذی به نام دیژستات (Digestate) است که یک کود زیستی عالی برای کشاورزی محسوب می‌شود و به ایجاد یک اقتصاد چرخشی کمک می‌کند.

از بیوگاز خام تا سوخت خودرو، فرآیند ارتقاء

بیوگاز خام تولید شده در دیگ هضم، به دلیل غلظت پایین متان و وجود ناخالصی‌های خورنده (مانند H₂S) و(CO₂)، مستقیماً برای استفاده در موتور خودرو مناسب نیست. برای تبدیل آن به سوخت استاندارد، فرآیندی به نام ارتقاء بیوگاز (Biogas Upgrading) ضروری است. هدف این فرآیند افزایش غلظت متان به بیش از ۹۷٪ است تا به کیفیتی معادل گاز طبیعی فسیلی برسد. محصول نهایی بیومتان (Biomethane) یا گاز طبیعی تجدیدپذیر (RNG) نامیده می‌شود.

فناوری‌های اصلی برای ارتقاء بیوگاز عبارتند از:

شستشو با آب : بیوگاز تحت فشار از ستونی که در آن آب جریان دارد عبور داده می‌شود. CO₂ و H₂S به دلیل حلالیت بالاتر در آب، جذب شده و متان خالص خارج می‌شود.

جذب نوسانی فشار : گاز از بستری از مواد جاذب (مانند کربن فعال یا زئولیت) عبور می‌کند که به صورت انتخابی CO₂ را در فشار بالا جذب می‌کنند. با کاهش فشار، CO₂ آزاد شده و بستر برای چرخه بعدی احیا می‌شود.

جداسازی غشایی : از غشاهای پلیمری با نفوذپذیری متفاوت استفاده می‌شود. مولکول‌های کوچک‌تر مانند CO₂ و H₂O سریع‌تر از غشا عبور می‌کنند، در حالی که مولکول بزرگ‌تر متان در سمت دیگر باقی می‌ماند.

بیومتان تولید شده پس از فشرده‌سازی، دقیقاً مانند CNG (گاز طبیعی فشرده)، می‌تواند در خودروهای گازسوز استاندارد مورد استفاده قرار گیرد.

ابعاد فنی، چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

هرچند فرآیند تبدیل پسماند به سوخت از نظر فنی اثبات شده است، اما با چالش‌های مهندسی متعددی روبرو است:

ناهمگونی خوراک ورودی: ترکیب شیمیایی پسماندهای غذایی به شدت متغیر است که می‌تواند بر پایداری فرآیند هضم و نرخ تولید بیوگاز تأثیر بگذارد. کنترل دقیق نسبت کربن به نیتروژن (C/N ratio) برای عملکرد بهینه میکروبی ضروری است.

حساسیت فرآیند: میکروارگانیسم‌های هضم بی‌هوازی به شرایط محیطی مانند دما ، pH و وجود مواد سمی حساس هستند. حفظ این پارامترها نیازمند سیستم‌های کنترل و مانیتورینگ پیشرفته است.

هزینه‌های سرمایه‌گذاری و عملیاتی: ساخت راکتورها و به‌ویژه سیستم‌های ارتقاء بیوگاز، سرمایه‌بر است. همچنین، جمع‌آوری و حمل‌ونقل پسماندهای مرطوب و حجیم هزینه‌های لجستیکی قابل توجهی دارد.

مقیاس‌پذیری: برای تأمین سوخت بخش قابل توجهی از ناوگان حمل‌ونقل یک شهر، به تأسیسات هضم بی‌هوازی در مقیاس بزرگ و یک شبکه جمع‌آوری پسماند بسیار کارآمد نیاز است.

با این وجود، مزایای فنی و زیست‌محیطی آن قدرتمند است: مدیریت پایدار پسماند، تولید انرژی پاک و محلی، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، و تولید کود زیستی.

ایده تأمین انرژی خودرو از پوست موز و پسماندهای غذایی، فراتر از یک مفهوم فانتزی، یک واقعیت مهندسی مبتنی بر فرآیندهای بیوشیمیایی کنترل‌شده است. هضم بی‌هوازی یک نمونه برجسته از فناوری سوخت سبز است که با تبدیل یک معضل زیست‌محیطی (پسماند آلی) به منابع ارزشمند (انرژی و کود)، اصول اقتصاد چرخشی را محقق می‌سازد.

اگرچه چالش‌های فنی در زمینه پایداری فرآیند، لجستیک و هزینه‌ها همچنان وجود دارد، اما پیشرفت در فناوری‌های راکتور و سیستم‌های ارتقاء بیوگاز، این مسیر را به عنوان یکی از استراتژی‌های کلیدی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و ساختن آینده‌ای پایدارتر، بیش از پیش هموار می‌سازد. در نهایت، سوخت سبز نه تنها یک جایگزین، بلکه یک ضرورت برای گذار به یک تمدن کربن-خنثی است.