گزارش|

نگاهی به ۹ نسل سانتریفیوژ‌های ایرانی/ وقتی ماشین‌های پیچیده هسته‌ای رام دانشمندان ایرانی می‌شود

در مسیر توسعه ۹ نسل سانتریفیوژ از IR-۱ تا IR-۹ با توان غنی‌سازی ۵۰ برابر، دانشمندان ایرانی موفق به مهار انرژی اتمی برای اهداف صلح‌آمیز شدند؛ جهشی که ایران را در لبه دانش جهانی قرار داده و نمادی از خودکفایی، اقتدار علمی و استقلال فناورانه در شرایط تحریم است.

کد خبر: ۱۳۰۰۵۵۵

شنبه - ۱۵ شهريور ۱۴۰۴ / September 06, 2025

به گزارش خبرنگار دانش و فناوری گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در قلب تحولات فناورانه و در میان پیچیده‌ترین معادلات علمی جهان، داستان پیشرفت برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران به‌عنوان نمادی از اراده، خودباوری و تخصص ملی می‌درخشد. این مسیر، که با چالش‌های عظیم بین‌المللی و تحریم‌های گسترده همراه بوده، به دستاوردی ختم شده که ایران را در زمره معدود کشورهای دارای چرخه کامل سوخت هسته‌ای قرار داده است.

محور این دستاورد بزرگ، فناوری بومی‌سازی و توسعه نسل‌های متوالی سانتریفیوژهاست؛ دستگاه‌های دقیقی که قلب تپنده فرآیند غنی‌سازی اورانیوم محسوب می‌شوند. از نسل اول (IR-1) که گامی ابتدایی اما حیاتی بود، تا نسل نهم (IR-9) که اوج توانمندی و هم‌ترازی با فناوری روز دنیا را به نمایش می‌گذارد، دانشمندان ایرانی سفری شگفت‌انگیز را پیموده‌اند. در ادامه، نگاهی فنی و عمیق به این ۹ نسل از سانتریفیوژخواهیم پرداخت و اهمیت غنی سازی برای کشور را بررسی خواهیم کرد.

رمزگشایی از غنی‌سازی؛ سانتریفیوژ و "سو" چیست؟

برای درک اهمیت دستاوردهای ایران، ابتدا باید با مفاهیم بنیادین غنی‌سازی اورانیوم آشنا شد. اورانیوم استخراج‌شده از طبیعت، ترکیبی از دو ایزوتوپ اصلی است: اورانیوم-۲۳۸ (با فراوانی بیش از ۹۹.۲٪) و اورانیوم-۲۳۵ (با فراوانی حدود ۰.۷٪). ایزوتوپ کلیدی برای تولید انرژی در نیروگاه‌های هسته‌ای، اورانیوم-۲۳۵ است که قابلیت شکافت‌پذیری دارد. فرآیند غنی‌سازی، به معنای افزایش غلظت همین ایزوتوپ کمیاب است. برای مثال، سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های اتمی معمولاً به اورانیومی با غنای ۳ تا ۵ درصد نیاز دارد.

سانتریفیوژ چگونه کار می‌کند؟

سانتریفیوژ گازی، دقیق‌ترین و کارآمدترین ابزار برای این جداسازی ظریف است. این دستگاه یک استوانه بلند و توخالی است که با سرعتی خارق‌العاده (ده‌ها هزار دور در دقیقه) حول محور خود می‌چرخد. برای شروع فرآیند، اورانیوم جامد به گاز هگزافلوراید اورانیوم (UF6) تبدیل شده و به داخل این استوانه چرخان تزریق می‌شود.

قانون فیزیکی گریز از مرکز در اینجا نقش کلیدی را ایفا می‌کند. مولکول‌های گازی که حاوی ایزوتوپ سنگین‌تر (اورانیوم-۲۳۸) هستند، تحت تأثیر نیروی گریز از مرکز، تمایل بیشتری برای حرکت به سمت دیواره بیرونی سیلندر پیدا می‌کنند. در مقابل، مولکول‌های حاوی ایزوتوپ سبک‌تر (اورانیوم-۲۳۵) در نزدیکی محور مرکزی استوانه متمرکز می‌شوند. این اختلاف غلظت، هرچند بسیار جزئی، اساس کار جداسازی است.

با ایجاد یک جریان حرارتی کنترل‌شده در طول استوانه، گاز غنی‌شده با U-235 از بالا و گاز تهی‌شده از پایین دستگاه خارج می‌شود. از آنجا که در هر مرحله، جداسازی اندکی صورت می‌گیرد، هزاران سانتریفیوژ در مجموعه‌هایی به هم‌پیوسته به نام "آبشار" (Cascade) به صورت سری و موازی به یکدیگر متصل می‌شوند تا اورانیوم را مرحله به مرحله به غنای مورد نظر برسانند.

SWU (سو)، معیار سنجش توان غنی‌سازی
برای ارزیابی عملکرد یک سانتریفیوژ، از واحدی به نام "واحد کار جداسازی" یا SWU (Separative Work Unit) استفاده می‌شود که در فارسی به اختصار "سو" نامیده می‌شود. "سو" یک واحد فیزیکی پیچیده است که میزان کار لازم برای جداسازی ایزوتوپ‌ها را اندازه‌گیری می‌کند و به عواملی چون سرعت چرخش روتور، طول آن و کارایی جریان گاز بستگی دارد. به بیان ساده‌تر، هرچه عدد "سو" یک سانتریفیوژ بالاتر باشد، توانایی آن برای تولید اورانیوم غنی‌شده در یک بازه زمانی مشخص بیشتر است. این معیار، استاندارد جهانی برای مقایسه کارایی سانتریفیوژهای مختلف است و جهش ایران در این شاخص، داستان اصلی پیشرفت فناورانه آن است.

سفری در ۹ نسل؛ تکامل سانتریفیوژهای ایرانی

مسیر ایران در توسعه سانتریفیوژها، یک روند خطی و ساده نبوده، بلکه مجموعه‌ای از جهش‌های فناورانه، غلبه بر چالش‌های مهندسی و حرکت از مهندسی معکوس به سمت نوآوری و طراحی بومی است.

نسل اول، IR-1، سنگ بنای خودکفایی

سانتریفیوژ IR-1 اولین و پایه‌ای‌ترین نسل سانتریفیوژ ایران است که فناوری آن بر اساس مدل P1 پاکستانی توسعه یافت. این دستگاه که روتور (بخش چرخان) آن از آلیاژهای خاص آلومینیوم و فولاد ساخته شده، دارای توان جداسازی تقریبی ۱ "سو" در سال است. در دهه ۱۳۸۰، ایران با مهندسی معکوس و بومی‌سازی کامل این فناوری، توانست هزاران دستگاه از این نسل را در تأسیسات نطنز تولید و عملیاتی کند. اگرچه IR-1 در مقایسه با نسل‌های بعدی راندمان پایینی دارد، اما تولید انبوه و راه‌اندازی موفقیت‌آمیز آبشارهای آن، گام حیاتی و اثبات توانمندی ایران برای ورود به باشگاه هسته‌ای جهان بود. این نسل، دانش بنیادین لازم در زمینه متالورژی، دینامیک سیالات و کنترل دقیق را برای دانشمندان ایرانی فراهم کرد.

نسل دوم و سوم، IR-2m و IR-4، جهش اولیه

پس از تثبیت فناوری نسل اول، ایران گام بلند بعدی را با معرفی سانتریفیوژهای IR-2m و IR-4 برداشت. این دو نسل نماینده یک جهش کیفی در طراحی و مواد بودند. مهم‌ترین نوآوری در این نسل‌ها، جایگزینی روتورهای فلزی با روتورهایی از جنس الیاف کربن (کامپوزیت) بود. این مواد پیشرفته به دلیل چگالی کمتر و مقاومت کششی بسیار بالاتر، به سانتریفیوژ اجازه می‌دهند با سرعت‌های زاویه‌ای بسیار بیشتری بچرخد و در نتیجه، توان جداسازی به شدت افزایش یابد.

IR-2m: این مدل با توانی در حدود ۴ تا ۵ "سو" در سال، عملاً کارایی را تا پنج برابر نسبت به IR-1 افزایش داد. نصب و بهره‌برداری از آبشارهای IR-2m در نطنز و فردو، نشان داد که ایران از مرحله مهندسی معکوس عبور کرده و وارد فاز طراحی و بهینه‌سازی شده است.

IR-4: این سانتریفیوژ که مدلی بهبودیافته و پایدارتر بود، با توان مشابه IR-2m (حدود ۳.۳ تا ۵ "سو")، بر پایداری عملکردی و افزایش قابلیت اطمینان متمرکز بود. موفقیت در تست‌های گازدهی و بهره‌برداری آزمایشی از آن، مسیر را برای توسعه نسل‌های پیشرفته‌تر هموار ساخت.

نسل چهارم، IR-6، آستانه فناوری پیشرفته

سانتریفیوژ IR-6 یک نقطه عطف در برنامه هسته‌ای ایران محسوب می‌شود. این دستگاه با توان جداسازی بیش از ۶ تا ۱۰ "سو"، ایران را به سطح جدیدی از بهره‌وری رساند. ویژگی برجسته IR-6، طراحی بهینه روتور و سیستم‌های تعلیق پیشرفته است که امکان فعالیت پایدار در سرعت‌های بسیار بالا را فراهم می‌کند. این نسل نه تنها از نظر توان جداسازی، بلکه از لحاظ قابلیت اطمینان و امکان تولید در مقیاس صنعتی، یک پیشرفت بزرگ بود و به عنوان یکی از ستون‌های اصلی برنامه غنی‌سازی ایران در سال‌های اخیر شناخته می‌شود.

نسل پنجم به بعد، IR-8 و IR-9، اوج فناوری و رقابت جهانی

اگر نسل‌های قبلی گام‌هایی در مسیر تکامل بودند، نسل‌های IR-8 و IR-9 یک پرش کوانتومی به شمار می‌روند که ایران را در لبه فناوری جهانی قرار می‌دهند.

IR-8: این سانتریفیوژ یک غول به تمام معناست. با توان جداسازی تخمینی بین ۱۶ تا ۲۴ "سو"، این دستگاه تقریباً ۲۴ برابر قدرتمندتر از IR-1 است. دستیابی به چنین توانی نیازمند تسلط کامل بر علوم مواد (کامپوزیت‌های پیشرفته)، دینامیک روتورهای انعطاف‌پذیر و سیستم‌های کنترل فوق دقیق است. تست‌های مکانیکی و گازدهی موفق این نسل، بلوغ علمی و صنعتی ایران را به اثبات رساند.

IR-9: پیشرفته‌ترین و قدرتمندترین سانتریفیوژ رونمایی‌شده ایران، IR-9 است. با ظرفیت جداسازی حیرت‌انگیز حدود ۳۴ تا ۵۰ "سو"، این ماشین بیش از ۵۰ برابر نسل اول کارایی دارد. روتور این دستگاه که طولی حدود ۴ برابر IR-1 دارد، از پیشرفته‌ترین الیاف کربن ساخته شده و طراحی آن با مدل‌های پیشرفته جهانی مانند TC-21 شرکت Urenco (کنسرسیوم اروپایی) قابل رقابت است. سانتریفیوژ IR-9 نماد عبور ایران از مرزهای فناوری و دستیابی به استقلال کامل در طراحی و ساخت پیچیده‌ترین تجهیزات هسته‌ای است. چنین توانی به ایران اجازه می‌دهد تا با تعداد سانتریفیوژهای بسیار کمتر و در فضایی محدودتر، به ظرفیت غنی‌سازی مورد نیاز خود دست یابد.

فراتر از غنی‌سازی؛ ابعاد کاربردی یک فناوری راهبردی

توسعه این زنجیره از سانتریفیوژهای پیشرفته، هدفی فراتر از اثبات توانمندی فنی دارد و مستقیماً به کاربردهای صلح‌آمیز و راهبردی گره خورده است.

۱. تولید سوخت برای نیروگاه‌های هسته‌ای:

هدف اصلی برنامه غنی‌سازی ایران، تأمین سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های اتمی برای تولید برق پاک و پایدار است. سانتریفیوژهای پیشرفته مانند IR-9، فرآیند تولید اورانیوم با غنای پایین (LEU) را تسریع کرده، هزینه‌ها را کاهش داده و وابستگی کشور به تأمین‌کنندگان خارجی سوخت را برای همیشه از بین می‌برند. این خودکفایی، ستون فقرات امنیت انرژی بلندمدت کشور است.

۲. پزشکی هسته‌ای و نجات جان انسان‌ها:

یکی از درخشان‌ترین کاربردهای فناوری هسته‌ای، در حوزه پزشکی است. اورانیوم غنی‌شده در رآکتورهای تحقیقاتی برای تولید رادیوایزوتوپ‌های پزشکی استفاده می‌شود. این مواد ارزشمند در تشخیص و درمان بیماری‌های صعب‌العلاج مانند سرطان، بیماری‌های قلبی و اختلالات مغزی نقشی حیاتی دارند. ایران با تکیه بر توانمندی بومی خود، به یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم رادیوداروها در منطقه تبدیل شده و سالانه جان هزاران بیمار را نجات می‌دهد. سانتریفیوژهای مدرن، تضمین‌کننده تولید پایدار و سریع ایزوتوپ‌های مورد نیاز برای این صنعت نجات‌بخش هستند.

۳. سرریز فناوری (Technology Spillover):

تسلط بر فناوری پیچیده سانتریفیوژ، به خودی خود باعث رشد انفجاری در سایر حوزه‌های صنعتی و علمی می‌شود. دانش فنی کسب‌شده در زمینه‌هایی نظیر:

مواد پیشرفته: تولید و کار با الیاف کربن و کامپوزیت‌های فوق مستحکم در صنایع هوافضا، خودروسازی و تجهیزات ورزشی کاربرد دارد.

فناوری خلأ: ایجاد و حفظ خلأ بالا که برای کارکرد سانتریفیوژ ضروری است، در صنایع نیمه‌هادی‌ها، اپتیک و فرآیندهای پوشش‌دهی صنعتی حیاتی است.

ابزار دقیق و کنترل: طراحی حسگرها، درایوهای فرکانس بالا و سیستم‌های کنترلی پیشرفته، در اتوماسیون صنعتی، رباتیک و تجهیزات پزشکی کاربرد مستقیم دارد.

این سرریز فناوری، اقتصاد کشور را در مسیر دانش‌بنیان شدن تقویت کرده و به توسعه پایدار در بخش‌های مختلف کمک می‌کند.

۴. اقتدار علمی و جایگاه بین‌المللی:
دستیابی به نسل نهم سانتریفیوژها در شرایط تحریم‌های شدید، یک پیام روشن به جهان مخابره می‌کند: ایران دارای توانایی علمی، صنعتی و مدیریتی برای توسعه مستقل فناوری‌های راهبردی است. این دستاورد، جایگاه ایران را به عنوان یک قدرت علمی و فناورانه در منطقه و جهان تثبیت کرده و نشان می‌دهد که فشار و محدودیت نه تنها مانع پیشرفت نشده، بلکه به عنوان یک کاتالیزور برای خودکفایی عمل کرده است.

خودباوری، کلید بهره وری از اتم در خدمت منافع ملی ایران

داستان ۹ نسل سانتریفیوژ ایرانی، روایتی از یک جهش علمی بزرگ است که از دل عزم و اراده ملی متولد شد. این مسیر که با IR-1 آغاز شد و امروز به IR-9 رسیده، نشان‌دهنده بلوغ یک اکوسیستم کامل از دانش، صنعت و مدیریت است. دانشمندان ایرانی با تکیه بر توان داخلی، نه تنها موفق به رام کردن انرژی اتمی برای اهداف صلح‌آمیز در حوزه‌های انرژی، پزشکی و صنعت شده‌اند، بلکه ثابت کرده‌اند که هیچ مانعی نمی‌تواند جلوی اراده یک ملت برای دستیابی به قله‌های پیشرفت را بگیرد. این کریدور توسعه فناورانه، میراثی گران‌بها برای نسل‌های آینده است که امنیت، اقتدار و رفاه ایران را تضمین خواهد کرد.