گزارش|

وقتی خورشید به جنگ قطعی برق می‌رود/ آیا فناوری پنل‌های خورشیدی می‌تواند کلید رفع ناترازی باشند؟

انرژی خورشیدی با بهره‌گیری از پتانسیل عظیم ایران، به عنوان یک راهکار استراتژیک و پاک، نقشی تعیین‌کننده در مهار ناترازی برق و حرکت به سوی آینده‌ای روشن ایفا می‌کند. با تلفیق این منبع قدرتمند با فناوری‌های نوین ذخیره‌سازی و منابع انرژی پایدار، می‌توان بر چالش تولید متناوب آن غلبه کرد و از ظرفیت کامل خورشید در تمام ساعات شبانه‌روز بهره‌مند شد. انرژی خورشیدی به عنوان مکمل باقی راه های تولید انرژی و نه یک راهکار مستقل میتواند نقش مهمی در رفع ناترازی برق ایفا کند.

کد خبر: ۱۳۰۱۶۲۴

چهارشنبه - ۱۹ شهريور ۱۴۰۴ / September 10, 2025

به گزارش خبرنگار دانش و فناوری گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در عصری که امنیت انرژی و پایداری زیست‌محیطی به دو ستون اصلی توسعه کشورها تبدیل شده‌اند، بحران ناترازی تولید و مصرف برق به یکی از چالش‌های بنیادین، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، بدل گشته است.

خاموشی‌های مکرر در فصول اوج مصرف، نه تنها رفاه عمومی را مختل می‌کند، بلکه ضربات سنگینی به بدنه‌ی اقتصاد، صنعت و کشاورزی وارد می‌آورد.

در این میان، انرژی خورشیدی به عنوان یک منبع پاک، در دسترس و بی‌پایان، همچون شمشیری دولبه مطرح می‌شود: از یک سو، امیدی برای رهایی از وابستگی به سوخت‌های فسیلی و راهی برای جبران کسری تولید؛ و از سوی دیگر، منبعی که به دلیل ماهیت متناوب خود، پرسش‌های جدی در مورد قابلیت اتکای آن به عنوان یک راه‌حل مستقل ایجاد می‌کند.

ایران، با قرار گرفتن بر روی کمربند خورشیدی جهان و بهره‌مندی از بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال در اکثر مناطق، از پتانسیلی استثنایی برای بهره‌برداری از این موهبت الهی برخوردار است. این پتانسیل، این باور عمومی را تقویت کرده که با پوشاندن بیابان‌های وسیع کشور با پنل‌های خورشیدی، می‌توان یک‌شبه به یک ابرقدرت انرژی تبدیل شد و پرونده ناترازی برق را برای همیشه بست. اما آیا این راه‌حل به همین سادگی است؟ آیا می‌توان به تنهایی بر روی اسب سرکش اما قدرتمند خورشید شرط بست و به ساحل امن انرژی رسید؟

در ادامه به کالبدشکافی این پرسش اساسی می‌پردازیم و به این سوال کلیدی هم پاسخ می‌دهیم که آیا انرژی خورشیدی به تنهایی ناجی شبکه برق کشور است یا صرفاً یک قطعه حیاتی از یک پازل بزرگتر و پیچیده‌تر به نام «سبد انرژی پایدار»؟

۱. رمزگشایی از صفحه جادویی، معرفی فنی روش کار صفحات خورشیدی

در قلب هر پنل خورشیدی، فرآیندی شگفت‌انگیز و در عین حال ساده به نام اثر فتوولتائیک (Photovoltaic Effect) رخ می‌دهد. این پدیده، که اولین بار توسط فیزیکدان فرانسوی، ادموند بکرل در سال ۱۸۳۹ کشف شد، به قابلیت برخی مواد برای تولید جریان الکتریکی در هنگام قرار گرفتن در معرض نور اشاره دارد. پنل‌های خورشیدی مدرن، این پدیده را به یک فناوری کارآمد برای تولید برق تبدیل کرده‌اند.

ساختار سلول خورشیدی، قلب تپنده پنل خورشیدی

واحد بنیادین یک پنل خورشیدی، سلول خورشیدی (Solar Cell) است که معمولاً از ویفرهای بسیار نازک سیلیکون، یک عنصر نیمه‌رسانا، ساخته می‌شود. سیلیکون به دلیل فراوانی و خواص الکترونیکی مناسب، رایج‌ترین ماده در این صنعت است. برای ایجاد قابلیت تولید برق، این ویفرهای سیلیکونی در فرآیندی به نام "دوپینگ" (Doping) با عناصر دیگر آلاییده می‌شوند تا دو لایه با خواص متفاوت ایجاد گردد:

1.  لایه نوع N (Negative): این لایه بالایی با افزودن عناصری مانند فسفر که دارای الکترون‌های اضافی در لایه ظرفیت خود هستند، "دوپ" می‌شود. این کار باعث می‌شود این لایه دارای بار منفی ضعیف و سرشار از الکترون‌های آزاد باشد.
2.  لایه نوع P (Positive): لایه پایینی با عناصری مانند بور که کمبود الکترون (یا به اصطلاح "حفره") دارند، آلاییده می‌شود. این امر به این لایه باری مثبت و تمایل به جذب الکترون می‌بخشد.

وقتی این دو لایه روی هم قرار می‌گیرند، در محل اتصال آن‌ها (که به آن پیوند PN می‌گویند)، الکترون‌های آزاد از لایه N به سمت حفره‌های لایه P حرکت کرده و یک میدان الکتریکی دائمی و یک‌طرفه ایجاد می‌کنند. این میدان الکتریکی مانند یک سد یا یک شیر یک‌طرفه عمل می‌کند و نقش حیاتی در هدایت جریان برق دارد.

از فوتون تا الکترون، فرآیند تولید برق

اکنون که ساختار آماده است، فرآیند تولید برق در سه مرحله کلیدی انجام می‌شود:

مرحله اول: جذب فوتون‌ها: نور خورشید از بسته‌های انرژی بی‌جرمی به نام فوتون تشکیل شده است. وقتی این فوتون‌ها با انرژی کافی به سطح سلول خورشیدی برخورد می‌کنند، انرژی خود را به اتم‌های سیلیکون منتقل می‌کنند.
مرحله دوم: آزادسازی الکترون‌ها: این انرژی منتقل شده، باعث می‌شود الکترون‌ها از پیوند خود با اتم رها شده و به صورت الکترون‌های آزاد در ساختار کریستالی حرکت کنند. با جدا شدن هر الکترون، یک "حفره" نیز به جای می‌ماند.
مرحله سوم: ایجاد جریان الکتریکی (DC): اینجا، میدان الکتریکی در محل پیوند PN وارد عمل می‌شود. این میدان، الکترون‌های آزاد شده (با بار منفی) را به شدت به سمت لایه N (بالا) و حفره‌ها (با بار مثبت) را به سمت لایه P (پایین) هدایت می‌کند. این جداسازی و حرکت منظم الکترون‌ها به سمت یک نقطه، همان چیزی است که ما به عنوان جریان الکتریکی می‌شناسیم.

جریان تولید شده در این مرحله، جریان مستقیم (Direct Current DC) است، یعنی الکترون‌ها همواره در یک جهت حرکت می‌کنند. برای اتصال این جریان به شبکه و استفاده در لوازم خانگی، به دستگاهی به نام اینورتر (Inverter) نیاز است که جریان DC را به جریان متناوب (Alternating Current AC) تبدیل می‌کند.

یک پنل خورشیدی از مجموعه‌ای از این سلول‌ها که به صورت سری و موازی به هم متصل شده‌اند تشکیل می‌شود تا ولتاژ و جریان مورد نظر را تولید کند. این مجموعه در قابی محافظ و زیر لایه‌ای از شیشه مقاوم قرار می‌گیرد.

۲. شمشیر دولبه، بررسی مزایا و معایب صفحات خورشیدی

انرژی خورشیدی با وجود تمام جذابیت‌هایش، مجموعه‌ای از نقاط قوت و ضعف را به همراه دارد که تصمیم‌گیری برای اتکای صرف به آن را پیچیده می‌کند.

مزایا:

1.  انرژی پاک و تجدیدپذیر: بزرگترین مزیت انرژی خورشیدی، پاک بودن آن است. در حین تولید برق، هیچ‌گونه گاز گلخانه‌ای (مانند دی‌اکسید کربن)، آلاینده‌های هوا (مانند اکسیدهای گوگرد و نیتروژن) یا ذرات معلق منتشر نمی‌شود. این ویژگی آن را به یک ابزار کلیدی در مبارزه با تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا تبدیل می‌کند. سوخت آن، یعنی نور خورشید، نیز بی‌پایان، رایگان و در دسترس همگان است.

2.  هزینه‌های عملیاتی و نگهداری پایین: پس از نصب اولیه، پنل‌های خورشیدی نیاز به نگهداری بسیار کمی دارند. آن‌ها قطعات متحرک ندارند، بنابراین استهلاک مکانیکی در آن‌ها نزدیک به صفر است. عمده‌ی کار نگهداری به تمیز کردن دوره‌ای سطح پنل‌ها برای حفظ حداکثر بازدهی و بازرسی‌های فنی محدود می‌شود.

3.  کاهش هزینه‌های بلندمدت برق: با وجود هزینه اولیه سرمایه‌گذاری، پنل‌های خورشیدی در طول عمر ۲۵ تا ۳۰ ساله خود، برق رایگان تولید می‌کنند. این امر می‌تواند منجر به کاهش قابل توجه هزینه‌های انرژی برای مصرف‌کنندگان خانگی، تجاری و صنعتی شود و در مقیاس ملی، امنیت انرژی کشور را تقویت کند.

4.  انعطاف‌پذیری و مقیاس‌پذیری: فناوری خورشیدی بسیار انعطاف‌پذیر است. می‌توان از آن برای تامین برق یک ماشین حساب کوچک، یک خانه مسکونی (سیستم‌های روف‌تاپ)، یک روستای دورافتاده (سیستم‌های آف‌گرید) یا در قالب نیروگاه‌های عظیم چند مگاواتی (مزارع خورشیدی) استفاده کرد.

5.  ایجاد اشتغال و توسعه فناوری: توسعه صنعت خورشیدی، از تولید پنل و تجهیزات گرفته تا نصب و نگهداری، می‌تواند به ایجاد هزاران شغل جدید و بومی‌سازی فناوری‌های پیشرفته در کشور منجر شود.

معایب صفحات خورشیدی

1.  متناوب و غیرقابل پیش‌بینی بودن: این، پاشنه آشیل انرژی خورشیدی است. تولید برق تنها در طول روز امکان‌پذیر است و در شب متوقف می‌شود. همچنین، شرایط جوی مانند ابرها، گرد و غبار و بارندگی، بازدهی پنل‌ها را به شدت کاهش می‌دهد. این ماهیت متناوب، آن را به یک منبع غیرقابل اتکا برای تامین برق بار پایه (Baseload) تبدیل می‌کند؛ برقی که شبکه باید به صورت ۲۴ ساعته و بدون وقفه تامین کند.

2.  نیاز به فضای وسیع (Land Footprint): چگالی انرژی خورشیدی پایین است. به این معنا که برای تولید مقدار معینی برق، به مساحت بسیار زیادی زمین نیاز است. برای مثال، یک نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی خورشیدی ممکن است به مساحتی بین ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر مربع نیاز داشته باشد، در حالی که یک نیروگاه هسته‌ای با ظرفیت مشابه، در کمتر از ۲ کیلومتر مربع جای می‌گیرد. این مسئله می‌تواند با کاربری‌های دیگر زمین مانند کشاورزی یا مسائل زیست‌محیطی در تضاد باشد.

3.  هزینه اولیه بالا و نیاز به ذخیره‌سازی: اگرچه هزینه پنل‌ها کاهش یافته، اما هزینه اولیه احداث یک مزرعه خورشیدی همچنان قابل توجه است. مهم‌تر از آن، برای غلبه بر مشکل تناوب، سیستم‌های خورشیدی نیازمند فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی (معمولاً باتری‌های لیتیومیونی در مقیاس بزرگ) هستند. هزینه این باتری‌ها بسیار بالاست و به هزینه کل پروژه می‌افزاید و عمر مفید آن‌ها نیز کمتر از پنل‌هاست.

4.  چالش‌های زیست‌محیطی در تولید و بازیافت: فرآیند تولید پنل‌های خورشیدی، به‌ویژه استخراج و خالص‌سازی سیلیکون، نیازمند انرژی زیادی است و می‌تواند آلاینده‌هایی تولید کند. چالش بزرگتر، مدیریت پسماند پنل‌های خورشیدی در پایان عمر آنهاست. این پنل‌ها حاوی مقادیر کمی از مواد خطرناک مانند سرب و کادمیوم هستند و بازیافت کامل آن‌ها فرآیندی پیچیده و پرهزینه است.

۳. رویای بیابان‌های انرژی، آیا پوشاندن بیابان‌ها راه‌حل نهایی است؟

این ایده که «اگر تمام بیابان‌های ایران را با پنل خورشیدی بپوشانیم، نه تنها نیاز کشور برطرف می‌شود بلکه می‌توانیم به بزرگترین صادرکننده برق منطقه تبدیل شویم»، یک تصور رایج، جذاب اما به شدت ساده‌انگارانه است. در حالی که پتانسیل خورشیدی ایران یک مزیت استراتژیک است، اتکای صرف به آن برای رفع ناترازی، به دلایل فنی و اقتصادی متعدد، ناکافی و حتی ناممکن است.

چرا انرژی خورشیدی به تنهایی کافی نیست؟

معضل بار پایه و پایداری شبکه: شبکه برق مانند یک موجود زنده است که باید در هر لحظه، تعادل دقیقی بین تولید و مصرف برقرار باشد. صنایع سنگین (مانند فولاد و سیمان)، بیمارستان‌ها، مراکز داده و زیرساخت‌های حیاتی شهری به برقی پایدار، بدون نوسان و ۲۴ ساعته نیاز دارند. انرژی خورشیدی به دلیل وابستگی به نور روز، نمی‌تواند این بار پایه را تامین کند. تصور کنید با غروب آفتاب، ناگهان بخش عظیمی از تولید برق کشور از مدار خارج شود. مدیریت چنین شوکی به شبکه، بدون وجود نیروگاه‌های پشتیبان عظیم (که معمولاً فسیلی هستند) یا سیستم‌های ذخیره‌سازی در مقیاسی که هنوز در جهان وجود ندارد، غیرممکن است و به فروپاشی شبکه (Blackout) منجر خواهد شد.

هزینه سرسام‌آور ذخیره‌سازی: برای اینکه برق تولیدی در روز، در شب نیز قابل استفاده باشد، به سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی نیاز داریم. برای تامین برق یک کلان‌شهر مانند تهران برای چند ساعت در شب، به مزارع باتری با وسعت چندین کیلومتر مربع و هزینه‌ای معادل میلیاردها دلار نیاز است. این هزینه، قیمت تمام‌شده برق خورشیدی را به شدت افزایش داده و آن را از نظر اقتصادی غیررقابتی می‌کند.

چالش‌های انتقال و زیرساخت: بیابان‌های ایران معمولاً از مراکز اصلی مصرف (شهرها و قطب‌های صنعتی) فاصله زیادی دارند. انتقال حجم عظیمی از برق تولیدی از این مناطق به مراکز مصرف، نیازمند سرمایه‌گذاری هنگفت برای ساخت خطوط انتقال فشار قوی جدید است. این خطوط خود با مشکل اتلاف انرژی در طول مسیر مواجه هستند.

مسائل زیست‌محیطی و عملیاتی در بیابان: پوشاندن سطح وسیعی از بیابان‌ها با پنل‌های تیره، می‌تواند اکوسیستم منطقه را به طور کلی دگرگون کند، بر الگوهای آب و هوایی محلی تأثیر بگذارد و زیستگاه جانوران را از بین ببرد. علاوه بر این، طوفان‌های شن و گرد و غبار شدید در این مناطق، سطح پنل‌ها را به سرعت می‌پوشاند و بازدهی آنها را به شدت کاهش می‌دهد. تمیز کردن مداوم میلیون‌ها پنل در چنین شرایطی، یک چالش لجستیکی و عملیاتی بزرگ است که نیازمند مصرف آب فراوان (یک منبع کمیاب در همان مناطق) می‌باشد.

بنابراین، انرژی خورشیدی نمی‌تواند و نباید به عنوان تنها پاسخ به بحران ناترازی در نظر گرفته شود. این منبع، یک مولد انرژی فرصت‌طلب  است، نه یک مولد بار پایه (Baseload).

خورشید، یک سرباز کلیدی در ارتش انرژی، نه یک ارتش تک‌نفره

بحران ناترازی برق، مشکلی پیچیده‌تر از آن است که با یک راه‌حل واحد، هرچقدر هم که جذاب باشد، برطرف شود. پاسخ صحیح، در گروی ایجاد یک سبد انرژی متنوع، متوازن و هوشمند است که در آن هر منبع، نقشی را ایفا می‌کند که بهترین عملکرد را در آن دارد.

انرژی خورشیدی و بادی: این دو، ستون‌های اصلی تولید انرژی پاک در ساعات اوج مصرف روزانه خواهند بود. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در مقیاس بزرگ و سیستم‌های خورشیدی خانگی می‌تواند بار شبکه را در طول روز به میزان قابل توجهی کاهش دهد و نیاز به روشن کردن نیروگاه‌های گران‌قیمت فسیلی را کمتر کند.

انرژی هسته‌ای: نیروگاه‌های هسته‌ای، بهترین گزینه برای تامین برق بار پایه به صورت پاک و پایدار هستند. آن‌ها بدون تولید کربن، به صورت ۲۴/۷ برق تولید می‌کنند و پایداری و قابلیت اطمینان شبکه را تضمین می‌نمایند. حضور انرژی هسته‌ای در سبد انرژی، مکمل ضروری برای ماهیت متناوب انرژی‌های تجدیدپذیر است.

نیروگاه‌های فسیلی (گاز طبیعی): تا زمان بلوغ کامل فناوری‌های ذخیره‌سازی، نیروگاه‌های گازی به عنوان نیروگاه‌های پشتیبان انعطاف‌پذیر (Peaker Plants) نقشی حیاتی خواهند داشت. این نیروگاه‌ها می‌توانند به سرعت وارد مدار شده و خلاء تولید ناشی از کاهش ناگهانی باد یا نور خورشید را پر کنند. البته حرکت به سمت افزایش بهره‌وری این نیروگاه‌ها و استفاده از فناوری‌های جذب کربن (CCUS) برای کاهش اثرات زیست‌محیطی آنها ضروری است.

انرژی برق‌آبی (هیدروالکتریک): سدها نیز علاوه بر تولید برق، می‌توانند نقش ذخیره‌سازی انرژی در مقیاس بزرگ (نیروگاه‌های تلمبه‌ایذخیره‌ای) را ایفا کرده و به تنظیم فرکانس شبکه کمک کنند.

در نهایت، پاسخ به پرسش ابتدای این گزارش، یک "نه" قاطع اما هوشمندانه است. پنل‌های خورشیدی به تنهایی کلید رفع ناترازی برق نیستند، اما بدون شک یکی از مهم‌ترین و استراتژیک‌ترین کلیدها در دسته‌کلید راه‌حل‌ها هستند. آینده انرژی ایران نه در بیابان‌های پوشیده از پنل، و نه در اتکای صرف به یک منبع خاص، بلکه در هماهنگی هوشمندانه میان تابش طلایی خورشید، قدرت شکافته شده اتم، انعطاف‌پذیری گاز طبیعی و نیروی باد و آب نهفته است. جنگ با ناترازی، نیازمند مجموعه مجهز و متنوع از تمام این منابع است تا پیروزی نهایی، یعنی دستیابی به یک شبکه برق پایدار، پاک و امن، محقق شود.