یک ربات در آلبانی وزیر شد/ دیِلا؛ طلوع هوش مصنوعی در آغوش حکومت

در حالی که عضویت در اتحادیه اروپا نیازمند شفافیت و اصلاحات بنیادین است، آلبانی با معرفی «دیِلا» به‌عنوان نخستین وزیر مجازی جهان، می‌خواهد نشان دهد که آماده ورود به عصر جدید حکمرانی دیجیتال است.

کد خبر: ۱۳۰۵۰۰۹

يکشنبه - ۲۳ شهريور ۱۴۰۴ / September 14, 2025

به گزارش گروه دانش و فناوری خبرگزاری دانشجو، آلبانی، کشوری کوچک، اما پرآوازه در دل بالکان، با حرکتی جسورانه نام خود را در تاریخ جهان ثبت کرده است. جایی که همواره چالش‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در هم تنیده بوده، اکنون تصمیمی گرفته شده که بوی آینده می‌دهد: انتصاب نخستین وزیر مجازی جهان. این خبر به‌سرعت در رسانه‌های بین‌المللی بازتاب یافت و نگاه‌ها را متوجه تیرانا کرد؛ شهری که حالا میزبان وزیری است که نه جسم دارد و نه هویت انسانی، بلکه ساخته‌ای‌ست از کُدها، داده‌ها و الگوریتم‌های هوش مصنوعی.

نام این وزیر «دیِلا» ست؛ کلمه‌ای که در زبان آلبانیایی به معنای خورشید است. انتخاب چنین نامی حامل بار نمادین بزرگی است: خورشید روشنایی می‌آورد، بر سایه‌ها نور می‌افکند و تاریکی را کنار می‌زند. در فضایی که فساد سال‌ها بر ذهن و زندگی مردم سایه انداخته، «دیِلا» قرار است نماد امید، شفافیت و اصلاح باشد. به همین دلیل، انتصاب او تنها یک اقدام فناورانه نیست، بلکه حرکتی فرهنگی و سیاسی است که می‌خواهد پیام روشنی به مردم و جهان بدهد: آلبانی می‌خواهد در خط مقدم مبارزه با فساد بایستد.

وظیفه‌ی اصلی دیِلا دقیقاً از همین جا آغاز می‌شود. او مسئول نظارت بر مناقصات دولتی شده است؛ حوزه‌ای که بیشترین پرونده‌های فساد و بی‌اعتمادی عمومی در آن شکل گرفته است. قرار است دیِلا با تحلیل بی‌طرفانه داده‌ها، محاسبات شفاف و تصمیم‌گیری عاری از نفوذ سیاسی، مسیر معاملات دولتی را پاکسازی کند. به تعبیر نخست‌وزیر ادی راما، «هدف، دستیابی به حکومتی صد درصد عاری از فساد است.» چنین مأموریتی شاید در نگاه نخست رؤیایی به نظر برسد، اما برای مردم آلبانی ـ و شاید بعد‌ها برای جهان ـ می‌تواند آغاز دورانی تازه در حکمرانی دیجیتال باشد.

چی شد؟

تاریخ رسمی‌سازی

در روز ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۵، خبر تاریخی از تیرانا، پایتخت آلبانی مخابره شد: ادی راما، نخست‌وزیر این کشور، از انتصاب موجودی غیرانسانی به عنوان عضو کابینه خبر داد. او با صراحت گفت: «دیِلا بدنی ندارد، نه انسانی است، بلکه مجازی است و ساخته شده توسط هوش مصنوعی.» این جمله، به ظاهر ساده، مرز‌های سنتی سیاست را شکست و آلبانی را در تاریخ سیاسی جهان به‌عنوان نخستین کشوری معرفی کرد که به هوش مصنوعی کرسی وزارت داده است.

وظیفه محوری

دیِلا مأموریتی دارد که سنگینی‌اش شاید از هر وزارتخانه‌ای بیشتر باشد: نظارت بر مناقصات دولتی. این حوزه، قلب تپنده‌ی گردش مالی دولت و در عین حال نقطه‌ای پر از اتهامات فساد در آلبانی است. نخست‌وزیر اعلام کرده که تصمیمات مربوط به مناقصات به‌تدریج از دست وزارتخانه‌های انسانی خارج و به دست دیِلا سپرده خواهد شد؛ دیِلا باید تنها با تکیه بر داده‌ها، الگوریتم‌ها و معیار‌های شفاف تصمیم‌گیری کند، بدون نفوذ لابی‌ها، رشوه‌ها یا معاملات پشت پرده. هدف، آن‌طور که راما گفته، چیزی کمتر از «صد درصد عاری از فساد» نیست؛ آرمانی بلندپروازانه که هم امید می‌آفریند و هم پرسش‌های جدی برمی‌انگیزد.

پیش‌زمینه

اما دیِلا ناگهان از ناکجاآباد برنخاست. پیش‌تر، در ژانویهٔ ۲۰۲۵، او در قامت یک دستیار مجازی وارد پلتفرم «e-Albania» شد؛ سامانه‌ای ملی که خدمات عمومی را دیجیتال کرده بود. شهروندان می‌توانستند از طریق آن اسناد رسمی بگیرند، مدارک دیجیتال ثبت کنند و به بخشی از خدمات دولتی بدون حضور فیزیکی دسترسی یابند. دیِلا در این بستر به‌عنوان واسطه‌ای میان دولت و مردم ظاهر شد و توانست با سرعت و دقت به پرسش‌های شهروندان پاسخ دهد. حالا همان دستیار دیجیتال، ارتقا یافته و به مقام وزارت رسیده است.

چرا اهمیت دارد؟

این رویداد فقط یک انتصاب ساده نیست؛ بلکه نماد گذار به عصر تازه‌ای از حکمرانی دیجیتال است. آلبانی، کشوری کوچک در بالکان، می‌خواهد نشان دهد که می‌تواند پیشگام شفافیت و نوآوری باشد، به‌ویژه در شرایطی که فساد سال‌ها اعتماد عمومی را فرسوده است. دیِلا قرار است نماد خورشید باشد ـ همان‌طور که نامش در زبان آلبانیایی به معنای «خورشید» است ـ نوری که بر تاریکی‌های پنهان‌کاری و زدوبند بتابد.

اما...

همه‌چیز به این سادگی نیست. دیِلا نه بدن دارد، نه شخصیت حقوقی قابل پیگرد. او نمی‌تواند سوگند بخورد، به دادگاه احضار شود یا شخصاً پاسخگو باشد. بنابراین، انتصابش بیشتر یک آزمایش تاریخی است تا یک ساختار حقوقی تثبیت‌شده. برخی او را نماد امید و شجاعت سیاسی می‌دانند، و برخی دیگر ابزار تبلیغاتی یا حتی خطری مبهم برای مشروعیت دموکراسی.

مبارزه با فساد

فساد در آلبانی سال‌هاست به عنوان زخمی باز بر پیکر دولت و جامعه شناخته می‌شود. به‌ویژه در حوزه‌ی مناقصات دولتی، جایی که میلیارد‌ها یورو جابه‌جا می‌شود، ردپای رشوه، شبکه‌های سیاسی و زدوبند‌های پشت‌پرده بار‌ها آشکار شده است. همین حوزه همواره یکی از دلایل اصلی کاهش اعتماد عمومی و کندی رشد اقتصادی بوده است. تأخیر‌های قضایی و ضعف در شفافیت، کار را به جایی رسانده که شهروندان اغلب نگاه بدبینانه‌ای به فرایند‌های دولتی دارند. در چنین فضایی، ورود دیِلا به عنوان یک وزیر مجازی، می‌تواند به منزله‌ی یک «آزمایش تاریخی» باشد: این‌که آیا الگوریتم‌ها و داده‌های بی‌طرف می‌توانند به سد محکمی در برابر سوءاستفاده‌ها بدل شوند یا خیر.

اگر این آزمایش موفق شود، نه تنها امید به بهبود وضعیت داخلی افزایش می‌یابد، بلکه الگویی تازه از حکمرانی دیجیتال به جهان عرضه خواهد شد؛ الگویی که نشان می‌دهد فناوری می‌تواند به جای ابزار فساد، به سلاحی علیه آن تبدیل شود.

تصویر بین‌المللی و مسیر عضویت در اتحادیه اروپا

آلبانی سال‌هاست چشم به بروکسل دوخته و در صف طولانی پیوستن به اتحادیه اروپا ایستاده است. یکی از مهم‌ترین موانع در این مسیر، مسئله فساد و ناکارآمدی نهاد‌های حکومتی بوده است؛ اتحادیه اروپا بار‌ها هشدار داده که بدون اصلاحات ساختاری در حوزه شفافیت و عدالت، در‌های عضویت همچنان بسته خواهد ماند. حالا با معرفی دیِلا، آلبانی پیام روشنی به اروپا و جهان فرستاده است: «ما آماده‌ایم با فساد نه فقط در شعار، بلکه با نوآوری و ابزار‌های فناورانه بجنگیم.

اگر دیِلا موفق شود روند مناقصات را شفاف کند و آمار فساد کاهش یابد، این حرکت می‌تواند به برگ برنده‌ای برای دولت آلبانی بدل شود؛ گواهی بر اراده سیاسی و جسارت در تغییر. از این منظر، انتصاب دیِلا تنها یک حرکت داخلی نیست، بلکه اقدامی استراتژیک در سیاست خارجی آلبانی نیز به شمار می‌رود؛ گامی که می‌تواند این کشور کوچک بالکان را از حاشیه به متن تحولات اروپا بیاورد.

آزمایش اخلاق و عملی

اما چند سوال اساسی برمی‌خیزد:

1. نظارت انسانی: چه کسانی خواهند بود که بر عملکرد دیِلا نظارت کنند؟ آیا امکان تأثیرگذاری سیاسی یا داده‌ای بر او وجود دارد؟ منابع خبری گفته‌اند که هنوز جزئیات مربوط به نظارت انسانی یا امنیت داده‌ها کامل روشن نشده است.

2. مسائل حقوقی و قانون اساسی: برخی منتقدان عنوان کرده‌اند که این انتصاب ممکن است با قانون اساسی کشور مغایرت داشته باشد، چرا که معمولاً وزرا باید انسان باشند و مسئولیت قانونی بر عهده بگیرند.

3. مسأله خطا و ابهام تصمیم‌گیری هوش مصنوعی: هوش مصنوعی، هرچند مبتنی بر داده و الگوریتم است، اما خالی از سوگیری نیست؛ داده‌های ناپایدار، حملات سایبری، خطا‌های برنامه‌نویسی و عدم شفافیت در تصمیم‌گیری می‌توانند خطراتی باشند. این که چگونه دولت این ریسک‌ها را مدیریت خواهد کرد، تعیین‌کننده خواهد بود.

4. نگرش عمومی: بخش‌هایی از جامعه استقبال کرده‌اند، بخش‌هایی ابراز تردید کرده‌اند؛ برخی گفته‌اند «حتی دیِلا هم در آلبانی ممکن است فاسد شود.»

چالش‌ها و مخاطرات

از منظر سیاسی، عملی، اخلاقی:

مسئله مشروعیت: آیا قوانین اجازه می‌دهند موجوداتی غیرانسانی عضو رسمی کابینه باشند؟ در صورتی که قانونی یا قانون اساسی اصلاح نشده باشد، این می‌تواند به چالش‌های حقوقی بینجامد.

شفافیت الگوریتمی: برای آنکه دیِلا معتبر باشد، باید فرایندها، داده‌ها و معیار‌های تصمیم‌گیری‌اش قابل بررسی و حسابرسی باشند.

امنیت سایبری: تضمین شود که سیستم در مقابل نفوذ یا دستکاری محفوظ باشد.

پذیرش عمومی و سیاسی: اگر شهروندان احساس کنند که این حرکت جنبه نمایشی دارد یا نظارتی بر آن نیست، اعتماد عمومی ممکن است آسیب ببیند؛ و این به سیاستمداران هم بازمی‌گردد که چگونه ارتباط برقرار می‌کنند و پاسخگو هستند.

چشم‌انداز آینده

اگر این تجربه موفق باشد، دیِلا می‌تواند پیش‌درآمدی باشد بر:

استفاده گسترده‌تر از هوش مصنوعی در بخش دولت، نه فقط خدمات دیجیتال ساده، بلکه در تصمیم‌گیری‌های پیچیده‌تر تحلیل داده، تخصیص بودجه و نظارت.

ظهور نهاد‌های جدید حقوقی برای تنظیم نگرانی‌های مربوط به هوش مصنوعی، مسؤولیت قانونی و اخلاقی آن.

تأثیر بر سایر کشور‌ها که ممکن است آلبانی را مدل قرار دهند، به ویژه در مناطقی که فساد و ناکارآمدی در دولت مشکلات بزرگی‌اند.

دیِلا، وزیر بدون تن و گوشت و خون، اما حامل امید و آرمانی است برای کشور‌هایی که سال‌هاست از زخم فساد و ناکارآمدی رنج می‌برند. این حرکت جسورانه، اگر با دقت، شفافیت و نظارت همراه باشد، می‌تواند نقطه عطفی باشد در حکمرانی دیجیتال: جایی که انسان و ماشین در هم می‌آمیزد، نه برای جایگزینی، بلکه برای تکمیلِ یکدیگر به شکلی که عدالت، شفافیت و اعتماد عمومی تقویت شود. اما اگر بی‌توجهی به اصول حقوقی و اخلاقی صورت گیرد، این ابتکار ممکن است به یک نمایشِ فناوری‌زده بدل شود، نه یک تحول واقعی.