شيخ عباس قمي:

شيخ حر عاملي با تأليف وسائل الشيعه بر مسلمانان منت نهاد

در کتاب «وسائل الشیعه» که شیخ حرعاملي را با آن می‌شناسیم و از اعتبار خاصی در میان كتب حدیثی برخوردار است، نویسنده با روشي منحصر به فرد احادیثي را، که فقها در استنباط احکام شرعی بدان نیازمندند جمع‌آوری کرده است.

کد خبر: ۱۳۰۵۲۱

شنبه - ۲۱ خرداد ۱۳۹۰ / June 11, 2011

گروه معارف «خبرگزاري دانشجو»؛ شیخ محمدبن حسن بن علی بن حسین عاملی مشغری معروف به شیخ حر عاملی در جمعه هشت رجب 1033 ق در روستای مشغره از توابع جبع چشم به جهان گشود.جبع یکی از مراکز مهم جبل عامل در جنوب لبنان است.

خاندان شیخ حر عاملی با 34 پشت به حر بن یزید ریاحی می‌رسد. پدر وی شیخ حسن بن علی عاملی است که مردی دانشمند بود. وی از علامه مجلسی روایت نقل می‌کند و مجلسی هم از او روایت می‌کند. شیخ در فقه مسلک اخباریان را داشت ولی اخباری معتدل بود.

از اساتید وی علامه مجلسی، فیض کاشانی و علامه سید هاشم بحرانی صاحب تفسیر البرهان است. از شیخ آثار زیادی برجای مانده است که می‌توان؛

الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، الصحیفه الثانیه السجادیه، الایقاظ من الهجعه، برهان علی الرجعه، الفصول المهمه فی اصول الائمه، دیوان الشعر، بدایة الشعر، بدایة الهدایه فی الواجبات والمهمات المنصوصه، اهل الآمل و... را نام برد.

محل تدریس شیخ در مشهد مقدس و صحن ثامن الائمه، یکی از باشکوه‌ترین کلاس های درس در عصر خویش بود. وی شاگردان زیادی به عالم اسلام تقدیم کرد. سرانجام، این فرزانه روزگار در 21 ماه رمضان 1104  و در سن 71 سالگی چشم از جهان فرو بست و بدن او را در کنار بارگاه ملکوتی امام رضا (علیه السلام) و در ایوان شمالی صحن عتیق، جنب مدرسه میرزا جعفر به خاک سپردند.

روش های علمی و تحقیقی شیخ حر عاملی

شیخ حر عاملی در تدوین کتاب های روائی و حدیث از روش های برجسته و علمی خاصی استفاده می‌کرد که اشاره اجمالی به آنها ضروری می‌نماید:

1.  دسته‌بندی و تبویب احادیث همراه با تدوین آن در موضوعات مختلف؛ فقه – اصول فقه- عقاید قرآن – رجال- اخلاق- طب.

2.  استفاده از نسخه‌های متعدد و عبارات متفاوت احادیث؛ شیخ برای این کار به منابع فراوان در هر باب، رجوع می‌کرد.

3.  جمع‌آوری احادیثی که در وادی پراکندگی پنهان مانده است و اگر کسی بخواهد بر آنها مطلع شود محتاج به صرف وقت زیادی است، به عنوان نمونه  شیخ کتاب «اثبات الهداة» را در اثبات نبوت و امامت و بیان معجزات رسول اکرم (ص) و ائمه (ع) به نگارش درآورد.

4.  احادیثی که از قول خداوند متعال می‌‌باشد را جمع‌آوری كرده  و به صورت کتابی مستقل درآورد و نام آن را «جواهر السنیه» گذارد.شیخ در قسمتی از مقدمه آن می‌نویسد:

«البته اینها در میان علماء به احادیث قدسی معروف هستند، هر چند من پیشتر ندیده بودم که آنها را در یک کتاب جمع و نشر کرده باشند از همین رو علاقه‌مند شدم به اینکه، نخستین کسی باشم که آنها را در یک کتاب جمع کرده است.»

5. تحقیق پیرامون احادیث مشکل و پیچیده و آسان کردن فهم آنها.

6. اثبات موضوعات مختلف دینی و بررسی و نقد شبهات آنان با استفاده از احادیث در کتاب هايی چون؛ «الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه» – «کشف التعمیه فی حکم التسمیه» – کتابی در رد نظرات اهل سنت – کتابی در اثبات متواتر بودن قرآن و....

اما خود شیخ به بررسی مشکلات جوامع حدیثی شیعه می‌پردازد که در مقدمه «وسائل الشیعه» به آن اشاره کرده و می‌گوید:

«کسی که کتب حدیثی را مطالعه کند، در می‌یابد که احادیث نقل شده در آن جوامع حدیثی، چنین اشکالاتی دارد؛ طولانی بودن کتاب‌ها - تشتت اخبار و روایات - صعوبت تحصیل - اختلاف در روایات -  زیادی در تکرار حدیث - کم بودن احادیث در باب مسائل شرعیه و...»

وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه

اما کتابی که شیخ حرعاملي را با آن می‌شناسیم، کتاب گران‌سنگ «وسائل الشیعه» است. این اثر یکی از کتاب های مرجع در زمینه احادیث اهل بیت (ع) است که از اعتبار و اعتماد خاصی در میان کتاب های حدیثی برخوردار است.

در این کتاب، نویسنده روش خاص خود را بکار برده و احادیث فقهی را، که فقهاء در استنباط احکام شرعی بدان نیازمندند و بر آنها تکیه می‌زنند، جمع‌آوری کرده است. او این کتاب را با احادیثی در مقدمه عبادات افتتاح کرده و سپس بر طبق کتب فقهی، آن را از بحث طهارت تا مبحث دیات، تقسیم‌بندی نموده است.

شیخ حر در تالیف این کتاب، هجده سال به طور مداوم کار کرد. که مشتمل بر 35هزار و 850 حدیث می‌باشد و با مراجعه به کتب اربعه و بیش از 180 کتاب حدیث دیگر که قسمتی از آنها جزء کتب قدماء و «اصول اربعماة» بود، به سبک خاصی درآورده است.

شیخ حر، بیشتر این کار بزرگ را در زادگاهش مشغر به رشته تحریر درآورد و در سال 1082 ق در «مشهد مقدس» آن را به اتمام رساند و سپس فهرست آن را نوشت.

نکته قابل توجه آنکه شیخ حر سه بار این کتاب را از نظر گذراند. و خودش نخستین کسی است که بر آن تعلیقه نوشت و نام آن را «تحریر وسائل الشیعه و تحجر مسائل الشریعه» گذاشت.

این کتاب ابتداء در سه مجلد سنگی بود و سپس در بیست مجلد در آمده است که مرجع استفاده همه علمای بعد از خودش است.

انگيزه و هدف شيخ حر در تاليف وسائل‌الشيعه

شيخ حر، در مقدمه وسائل‌الشيعه در بيان انگيزه خود از تاليف و تدوين كتاب خود مي‌گويد:

«كسي كه كتب حديث را مطالعه نمايد و احاديث آن را بررسي كند و به سخنان مولفان آن بنگرد كه گاه آن احاديث تطويل دارد و گاه براي آنها، تاويلات دور و دراز ارائه مي‌كند و دستيابي به مطالب در آن دشوار است و نيز اخبار پراكنده و گوناگون و نظر نويسنده مختلف و تكرار فراوان؛ هر وقت كه تصميم مي‌گرفتم كه اين هدف مهم را شروع نمايم، مشكلات بزرگ كار و خطر آن در برابر ديدگانم ظاهر مي‌شد و به ترديد مي‌افتادم... تا سرانجام بارها استخاره كردم و فرمان الهي به انجام آن بود...» ‌

شيخ حر در ادامه و پس از ذكر دو حديث از امام علي(ع)‌، مي‌افزايد:

«ترسيدم، انديشه‌اي كه به ذهن آمده و مانع اين كار شده، از گام‌هاي شيطان باشد؛ زيرا در اين كار سود فراوان براي من و برادران ديني است... گوهرهاي حديث را از معادن آن برگرفتم، متون احاديث را از هر جا كه امكان مي‌دادم جمع‌آوري كردم... براي هر مسئله شرعي به قدر امكان بابي‌ باز كردم و احاديث مربوط به آن را چه از احكام ضروري و چه احكام نظري جستجو كردم...»

از مجموع سخنان شيخ حر مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه وي با تاليف وسائل در صدد رفع كاستي‌ها و نواقص موجود در جوامع حديثي پيشين بوده است و هدف اساسي او تنها جمع كامل روايات فقهي و تهذيب آنها بوده نه شرح و تعليق و تصحيح روايات.

صاحب وسائل، پس از نام و ياد خدا، كتابش را با اين عبارات آغاز مي‌كند: «الحمدلله الذي فطر العقول علي معرفه، و وهبها العلم بوجوب وجوده و وحدانيه و تنزهه عن النقص و كماله و حكمته، الذي...»

صاحب وسائل در نهايت و پس از آن كه به بيان انگيزه اصلي خود از تاليف وسائل مي‌پردازد به نحوه و كليات روش خود در تاليف كتاب اشاره نموده و خط‌مشي تدوين وسائل را ترسيم مي‌نمايد.

اصولا بايد اذعان كرد كه از بهترين روش‌هاي شناخت ديدگاه‌هاي شيخ حر مطالعه دقيق «خاتمه» وسائل‌الشيعه است؛ چرا كه شيخ طي 12 فايده مهم و اساسي، به توضيح مباني فكري و روش كار خود در تاليف وسائل پرداخته و مفصلا به شرح و توضيح آنها مي‌پردازد.

ديدگاه‌هاي شيخ در خاتمه جاي بحث و مناقشات فراوان دارد. از مهم‌ترين نكاتي كه شيخ بر آن اصرار مي‌ورزد، اعتقاد به حجيت و اعتبار و صحت تمام احاديث كتب اربعه است.

شيخ حرعاملي از نگاه ديگران

سخنان بزرگان صاحب نام و عالمي كه يا در زمان شيخ مي‌زيستند و يا پس از وي؛ همگي درباره ويژگي‌هاي منحصر به فرد و ممتاز او داد سخن داده‌اند، همه نشان از عظمت علمي و شخصيت والاي ديني و علمي شيخ حر دارد.

عالم بزرگ محمدصادق مشهدي چنين بيان مي‌دارد:

«استاد و مولاي ما، هدايتگر تاريكي تاريكي‌هاي ما، برترين برترين‌ها، كامل‌ترين كامل‌ها، صاحب پرچم مستقيم، هدايتگر راه نعمت‌ها، صاحب روش نيكو، محقق كامل، محدث و معلم عامل و جمع‌آوري كننده اخبار ائمه هدي(ع)‌ شيخ حر عاملي است.»

مرحوم شيخ‌عباس قمي مي‌گويد:

«محمدبن حسن‌بن علي مشغري (شيخ حر)‌ شيخ محدثان و عالم و فقيه و محدث جليل‌القدر صاحب مكارم و فضايل و صاحب تاليفات مفيد و گرانقدري است. او صاحب «وسائل» است كه جامع و كامل است و ساحلي ندارد؛ و با تاليف آن بر مسلمانان منت نهاد.»

لازم به ذكر است، براساس منابع تاريخي موجود به دست مي‌آيد كه عظمت ديني و معنوي شيخ، بسياري از علماي اصفهان را بر آن داشت تا شيخ را در جايگاه شيخ الاسلامي كه از مناصب مهم آن دوران به شمار مي‌رفت، بيابند؛‌ شيخ در مشهد و در يكي از مناطق مهم ايران به اين مقام دست يافت.

منبع :سايت پژوهشكده باقرالعلوم- سايت آفتاب./انتهاي پيام/