رقابت فضایی؛ از جنگ سرد تا عصر شرکت‌های خصوصی و چالش‌های صلح در مدار زمین

مسابقه فضایی که در قرن گذشته میان آمریکا و شوروی برای فتح ماه آغاز شد، امروز با حضور قدرت‌های نوظهور و شرکت‌های خصوصی ابعاد تازه‌ای یافته است؛ اما افزایش بازیگران و تهدیدات امنیتی، بار دیگر ضرورت معاهدات بین‌المللی برای حفظ صلح و جلوگیری از درگیری در مدار زمین را برجسته می‌کند.

کد خبر: ۱۳۱۲۷۰۲

شنبه - ۱۲ مهر ۱۴۰۴ / October 04, 2025

به گزارش خبرنگار دانش و فناوری خبرگزاری دانشجو ، مسابقه اکتشافات فضایی بیش از پنج دهه پیش با دو بازیگر اصلی آغاز شد که هدف مشترکی داشتند: اولین کسی که به ماه می‌رسد. ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی سابق در این مسابقه فضایی پیشرو بودند و هیچ رقیب دیگری در تعقیب آنها نبود.

اما با نگاهی سریع به امروز، تشدید شدید تهدیدات امنیتی در فضا و از فضا، نیازمند یک توافق الزام‌آور قانونی برای حفظ ماهیت صلح‌آمیز آن است. با این حال، جدیدترین تلاش‌ها در مجمع عمومی و شورای امنیت برای تصویب سندی در مورد فضای عاری از سلاح شکست خورده است.

مسابقه‌ای جدید برای سفر به فضا

مسابقه فتح فضا در قرن بیست و یکم به طور قابل توجهی تغییر کرده است و به کشور‌های بزرگ دیگری مانند چین، اتحادیه اروپا، هند و ژاپن اجازه ورود به مسابقه فضایی را داده است.

اما فتح فضا دیگر محدود به تنش‌های ژئوپلیتیکی نیست؛ بلکه افق‌های خود را گسترش داده و به روی شرکت‌های خصوصی بزرگی مانند اسپیس‌اکس ایلان ماسک و برنامه استعمار مریخ آن یا بلو اوریجین که توسط جف بزوس، مدیرعامل آمازون، تأسیس شده و بر حمل و نقل هوافضا تمرکز دارد، گشوده شده است.

این افزایش چشمگیر بازیگران در اکتشافات فضایی، چه در ماه و چه در سیارات دیگر، مانند مریخ، خطر بالقوه درگیری را افزایش می‌دهد. برای جلوگیری از هر نوع رویارویی در فضای بیرونی، سازمان ملل متحد پنج معاهده مختلف برای جلوگیری از درگیری در فضا دارد.

همه بشریت باید از اکتشافات فضایی بهره‌مند شوند

معاهده اصول حاکم بر فعالیت‌های کشور‌ها در اکتشاف و استفاده از فضای بیرونی، شامل ماه و سایر اجرام آسمانی، که با نام معاهده فضای بیرونی نیز شناخته می‌شود، در ژانویه ۱۹۶۷ برای امضا توسط سه دولت امانت‌دار (فدراسیون روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا) مفتوح شد و در اکتبر ۱۹۶۷ لازم‌الاجرا گردید.

معاهده فضای ماورای جو، چارچوب اساسی برای حقوق بین‌الملل فضا، شامل اصول زیر را فراهم می‌کند:

کاوش و استفاده از فضای ماورای جو باید به نفع و در راستای منافع همه کشور‌ها انجام شود و قلمرو همه بشریت خواهد بود.

فضای ماورای جو برای اکتشاف و استفاده توسط همه کشور‌ها آزاد خواهد بود.

فضای ماورای جو، تحت هیچ شرایطی، چه از طریق ادعای حاکمیت، چه از طریق استفاده یا اشغال، و چه از طریق هیچ وسیله دیگری، قابل تملک ملی نیست.

کشور‌ها نباید سلاح‌های هسته‌ای یا سایر سلاح‌های کشتار جمعی را در مدار یا روی اجرام آسمانی قرار دهند یا آنها را به هیچ طریق دیگری در فضای ماورای جو مستقر کنند.

ماه و سایر اجرام آسمانی منحصراً برای اهداف صلح‌آمیز مورد استفاده قرار خواهند گرفت.

فضانوردان به عنوان فرستادگان بشریت در نظر گرفته خواهند شد.

کشور‌ها مسئول فعالیت‌های فضایی ملی خواهند بود، چه توسط نهاد‌های دولتی و چه غیردولتی انجام شوند.

کشور‌ها مسئول خسارات ناشی از اشیاء فضایی خود خواهند بود.

ماه متعلق به همه بشریت است

توافق‌نامه حاکم بر فعالیت‌های کشور‌ها در ماه و سایر اجرام آسمانی یا «توافق‌نامه ماه» با تمرکز بر ماه و سایر اجرام آسمانی، بر اساس معاهده فضای بیرونی بنا شده است. این توافق‌نامه بیان می‌کند که این اجرام فقط باید برای اهداف صلح‌آمیز مورد استفاده قرار گیرند و ما نباید به محیط زیست آنها آسیبی برسانیم.

سازمان ملل متحد باید از محل و هدف هرگونه ایستگاهی در این اجرام مطلع شود. علاوه بر این، این توافق‌نامه اعلام می‌کند که ماه و منابع طبیعی آن متعلق به تمام بشریت است و خواستار یک سیستم بین‌المللی برای مدیریت استفاده از این منابع به محض در دسترس قرار گرفتن برای بهره‌برداری است.

این توافق‌نامه در سال ۱۹۷۹ توسط مجمع عمومی تصویب و در ۱۱ ژوئیه ۱۹۸۴ لازم‌الاجرا شد. از سال ۲۰۲۱، سازمان ملل متحد نیز روز جهانی ماه را در ۲۰ ژوئیه جشن می‌گیرد.

هیچ فضانوردی نباید جا بماند

توافق‌نامه نجات فضانوردان، بازگشت فضانوردان و بازگشت اشیاء پرتاب‌شده به فضای بیرونی، که معمولاً به عنوان توافق‌نامه نجات شناخته می‌شود، تصریح می‌کند که کشور‌ها باید تمام اقدامات ممکن را برای نجات و کمک به فضانوردان در شرایط بحرانی و بازگرداندن سریع آنها به کشور‌های پرتاب‌کننده‌شان انجام دهند. همچنین، این توافق‌نامه کشور‌ها را ملزم می‌کند تا در بازیابی اشیاء فضایی که در خارج از قلمرو کشور پرتاب‌کننده به زمین بازگشته‌اند، به کشور‌های پرتاب‌کننده کمک کنند.

زباله‌های فضایی خود را جمع‌آوری کنید

کنوانسیون مسئولیت بین‌المللی در قبال خسارات ناشی از اشیاء فضایی، که به عنوان کنوانسیون مسئولیت شناخته می‌شود، بیان می‌کند که یک کشور پرتاب‌کننده مسئول جبران هرگونه خسارتی است که توسط اشیاء فضایی آن در سطح زمین یا به هواپیما وارد می‌شود. علاوه بر این، آن کشور مسئول خسارات ناشی از خرابی‌هایی است که در فضا رخ می‌دهد. این کنوانسیون همچنین رویه‌های حل و فصل دعاوی مربوط به چنین خساراتی را تشریح می‌کند.

این کنوانسیون توسط مجمع عمومی تصویب و در سال ۱۹۷۲ برای امضا مفتوح شد و سرانجام در ۱ سپتامبر ۱۹۷۲ لازم‌الاجرا گردید.

ماهواره‌هایی که در مدار زمین می‌چرخند و ارتباطات راه دور و اینترنت پرسرعت را تسهیل می‌کنند.

ثبت اشیاء فضایی: می‌توانید روی من حساب کنید

کنوانسیون ثبت اشیاء پرتاب شده به فضای بیرونی، که به آن کنوانسیون ثبت نیز گفته می‌شود، خواستار ایجاد سازوکاری است که به کشور‌ها اجازه می‌دهد در شناسایی اشیاء فضایی کمک کنند. این کنوانسیون دامنه ثبت قبلی اشیاء پرتاب شده به فضای بیرونی سازمان ملل متحد را گسترش داد و همچنین به مسئولیت‌های کشور‌های عضو در مورد اشیاء فضایی آنها پرداخت. علاوه بر این، دبیرکل بار دیگر موظف شد تا ثبت را حفظ کرده و دسترسی کامل و آزاد به اطلاعات ارائه شده توسط کشور‌ها و سازمان‌های بین‌المللی بین دولتی را تضمین کند.

کنوانسیون ثبت در سال ۱۹۷۴ توسط مجمع عمومی (قطعنامه ۳۲۳۵ (XXIX)) تصویب شد، در سال ۱۹۷۵ برای امضا مفتوح و در ۱۵ سپتامبر ۱۹۷۶ لازم‌الاجرا گردید.

مراسم

روز جهانی پرواز فضایی انسان (۱۲ آوریل) آغاز عصر فضا و سهم مهمی است که علم و فناوری فضایی در دستیابی به اهداف توسعه پایدار ایفا می‌کند. همچنین این روز تضمین می‌کند که آرمان‌های کشور‌ها برای حفظ فضا برای اهداف صلح‌آمیز محقق شود.

روز جهانی سیارک (۳۰ ژوئن) آگاهی از اثرات سیارک‌ها و برنامه‌های ارتباطی بحران جهانی برای اشیاء نزدیک به زمین را افزایش می‌دهد.

روز جهانی ماه (۲۰ ژوئیه) سالگرد اولین فرود انسان بر روی ماه به عنوان بخشی از ماموریت آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ است.

هفته جهانی فضا (۴ تا ۱۰ اکتبر) با هدف تجلیل از سهم علم و فناوری فضایی در بهبود