گزارش|

از کاسبی احساس تا دستفروشی اجناس؛ تصویر آشنای مترو برای شهروندان

مترو به‌عنوان یکی از پررفت‌وآمدترین فضاهای عمومی پایتخت، روزانه میزبان میلیون‌ها مسافر است. این حجم بالای تردد، مترو را به بستری برای بروز پدیده‌هایی چون تکدی‌گری و دستفروشی تبدیل کرده که هرچند در نگاه اول ساده به نظر می‌رسند، اما در واقع بازتابی از مسائل عمیق اجتماعی و اقتصادی هستند.

کد خبر: ۱۳۲۸۶۷۷

يکشنبه - ۱۸ آبان ۱۴۰۴ / November 09, 2025

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، مترو به‌عنوان یکی از پررفت‌وآمدترین فضاهای عمومی پایتخت، روزانه میزبان میلیون‌ها مسافر است. این حجم بالای تردد، مترو را به بستری برای بروز پدیده‌هایی چون تکدی‌گری و دستفروشی تبدیل کرده که هرچند در نگاه اول ساده به نظر می‌رسند، اما در واقع بازتابی از مسائل عمیق اجتماعی و اقتصادی هستند.

در میان صدای حرکت قطارها و ازدحام جمعیت، دستفروشان با صدای بلند کالاهایشان را تبلیغ می‌کنند و متکدیان با نگاه‌هایی پر از انتظار، گوشه‌ای از واگن‌ها را اشغال کرده‌اند. این تصویر آشنا، سال‌هاست که بخشی از تجربه روزمره شهروندان تهرانی شده است.

تکدی گری در مترو

تکدی‌گری در مترو به اشکال مختلفی دیده می‌شود؛ از کودکانی که با چهره‌های معصومانه درخواست کمک می‌کنند تا سالمندانی که با روایت‌های غم‌انگیز سعی در جلب ترحم دارند. برخی از این افراد به‌صورت مستقل فعالیت می‌کنند، اما بخش قابل‌توجهی از آن‌ها تحت مدیریت باندهای سازمان‌یافته هستند که با بهره‌کشی از افراد آسیب‌پذیر، درآمدهای قابل‌توجهی کسب می‌کنند.

دلایل گسترش این پدیده را می‌توان در فقر مزمن، نبود فرصت‌های شغلی، مهاجرت‌های بی‌رویه و ضعف در حمایت‌های اجتماعی جست‌وجو کرد. از سوی دیگر، نبود نظارت مؤثر و خلأهای قانونی در برخورد با باندهای تکدی‌گری نیز به گسترش این معضل دامن زده‌اند.

پیامدهای این پدیده تنها به آزار بصری یا ناراحتی مسافران محدود نمی‌شود؛ بلکه در بلندمدت باعث کاهش اعتماد عمومی، تضعیف حس امنیت روانی و آسیب به کودکان درگیر در این چرخه می‌شود

دستفروشی در مترو

دستفروشی در مترو تهران، پدیده‌ای است که در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و به بخشی از اقتصاد غیررسمی شهر تبدیل شده است. فروشندگان سیار با اجناس متنوعی چون لوازم آرایشی، خوراکی، پوشاک و کتاب، در واگن‌ها و سکوها حضور دارند و با صدای بلند کالاهای خود را تبلیغ می‌کنند.

گرایش به دستفروشی دلایل متعددی دارد؛ از جمله نبود فرصت‌های شغلی پایدار، هزینه بالای اجاره مغازه، سهولت دسترسی به مشتریان در مترو و نبود نظارت مؤثر. با این حال، این فعالیت‌ها با چالش‌هایی نیز همراه‌اند؛ از جمله ایجاد مزاحمت برای مسافران، فروش اجناس بی‌کیفیت یا غیربهداشتی، و رقابت ناعادلانه با کسب‌وکارهای رسمی.

ویژگی‌های دستفروشی در مترو:

فعالیت در واگن‌ها، سکوها و راهروها

فروش اجناس بدون نظارت بهداشتی یا کیفی

ایجاد مزاحمت برای مسافران و اختلال در نظم عمومی

رقابت ناعادلانه با فروشگاه‌های رسمی

آخرین آمار تعداد دستفروشان مترو

بر اساس آخرین اعلام رسمی در تیرماه ۱۴۰۴، تعداد دستفروشان فعال در متروی تهران حدود ۳۰۰۰ نفر برآورد شده است. این آمار را مجتبی اقوامی‌پناه، مدیرعامل شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران، در گفت‌وگویی رسانه‌ای مطرح کرده و تأکید داشته که بخش قابل‌توجهی از این افراد به‌صورت پاره‌وقت یا در کنار شغل اصلی خود به دستفروشی مشغول‌اند. همچنین در سطح شهر تهران، مجموعاً بیش از ۲۰ هزار دستفروش شناسایی شده‌اند که فعالیت آن‌ها در نقاط مختلف شهر جریان دارد. شهرداری تهران با شناسایی ۱۱۰ نقطه ساماندهی و اجرای طرح سه‌مرحله‌ای، تلاش دارد تا با اولویت دادن به دستفروشان مترو، مسیر قانونی و پایدار برای ادامه فعالیت آنان فراهم کند.

طرح ساماندهی دستفروشان مترو

در پاسخ به این وضعیت، شهرداری تهران در سال ۱۴۰۴ طرحی سه‌مرحله‌ای برای ساماندهی دستفروشان مترو تدوین و اجرا کرده است. هدف این طرح، کاهش آسیب‌های اجتماعی، ارتقای نظم شهری و حمایت از معیشت اقشار کم‌برخوردار است؛ رویکردی که تلاش دارد میان ملاحظات اقتصادی و الزامات مدیریتی تعادل برقرار کند.

مرحله نخست این طرح با عنوان «ساماندهی در محل» شناخته می‌شود. در این مرحله، دستفروشان می‌توانند با دریافت مجوز رسمی از طریق «درگاه ملی مجوزها» و تأیید نهادهایی مانند اصناف، نیروی انتظامی و دارایی، به‌صورت قانونی در نقاط مشخص‌شده فعالیت کنند. این مجوزها موقت هستند و با نظارت مستمر همراه‌اند تا از بازگشت فعالیت‌های غیرمجاز جلوگیری شود.

در گام دوم، شهرداری تهران اقدام به ایجاد بازارچه‌های دائمی و فاخر در سطح شهر کرده است. این بازارها با طراحی مناسب، امکانات اولیه و موقعیت مکانی مطلوب، جایگزینی برای فعالیت در مترو محسوب می‌شوند. در سال ۱۴۰۴، مجموعاً ۶۵ بازار در مناطق ۲۲ گانه شهر برای انتقال دستفروشان مترو معرفی شده‌اند. این فضاها نه‌تنها امکان فعالیت قانونی را فراهم می‌کنند، بلکه به ارتقای چهره شهری و حمایت از اقتصاد محلی نیز کمک می‌نمایند.

مرحله سوم طرح، بر توانمندسازی و هدایت دستفروشان به مشاغل پایدار تمرکز دارد. در این بخش، افراد واجد شرایط می‌توانند از آموزش‌های مهارتی، تسهیلات مالی، بیمه و معرفی به بازار کار رسمی بهره‌مند شوند. هدف از این مرحله، خروج تدریجی افراد از چرخه اقتصاد غیررسمی و ورود به فعالیت‌های مولد و پایدار است

با وجود تدوین این طرح، اجرای آن با چالش‌هایی نیز همراه بوده است. برخی دستفروشان به دلیل درآمد بالاتر در مترو، در برابر ترک این فضا مقاومت می‌کنند. همچنین کمبود زیرساخت در بازارهای جدید، حضور اتباع خارجی در میان دستفروشان، و نگرانی از بازگشت مجدد افراد به مترو در صورت عدم پایداری طرح، از جمله موانع اجرایی محسوب می‌شوند.

در این میان، نقش شهروندان، رسانه‌ها و نهادهای مدنی در موفقیت طرح ساماندهی بسیار مهم است. عدم خرید از دستفروشان غیرمجاز، حمایت از بازارهای ساماندهی‌شده و آگاهی‌بخشی عمومی می‌تواند به تثبیت این برنامه کمک کند. همچنین همکاری بین‌بخشی میان شهرداری، نیروی انتظامی، وزارت کار و سازمان‌های مردم‌نهاد، شرط لازم برای اثربخشی بلندمدت این طرح خواهد بود.

طرح ساماندهی دستفروشان مترو تهران را می‌توان گامی مهم در مسیر مدیریت هوشمند شهری دانست؛ طرحی که اگر با دقت، استمرار و مشارکت عمومی همراه شود، می‌تواند به کاهش آسیب‌های اجتماعی، ارتقای کرامت انسانی و بهبود چهره شهر منجر شود.

نویسنده: علی کیمیایی