آب در ایران می‌گریزد؛ وقتی لوله‌ها پیرند و مدیریت تبخیر می‌شود

رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید بهشتی با انتقاد از وضعیت فرسوده شبکه‌های انتقال آب گفت: در پایتخت، حدود ۳۰ درصد آب تصفیه‌شده نشت می‌کند، در حالی که در ژاپن این رقم زیر ۴ درصد است.

کد خبر: ۱۳۲۸۸۲۱

يکشنبه - ۱۸ آبان ۱۴۰۴ / November 09, 2025

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در نشست علمی دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید بهشتی، دکتر نعمت حسنی، رئیس دانشکده، با اشاره به سابقه و نقش مهم این دانشگاه در حوزه مهندسی آب و انرژی، سخنانی درباره وضعیت منابع آبی کشور و چالش‌های پیش‌رو ایراد کرد.

وی در آغاز سخنان خود گفت: «دانشگاه شهید عباسپور، که همان دانشگاه صنعت آب و برق سابق است، سال‌ها تحت نظر وزارت نیرو فعالیت می‌کرد و امروز اگرچه به وزارت علوم ملحق شده، اما همچنان ارتباط و همکاری با وزارت نیرو برقرار است. بنده به عنوان خدمت‌گزار و نماینده همکارانم در دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست امروز در خدمت شما هستم. حدود دو ماه است که مجدداً مسئولیت دانشکده به بنده واگذار شده و امیدوارم بتوانم خدمت‌گذار خوبی برای جامعه دانشگاهی و مردم باشم.»

حسنی با تاکید بر اهمیت حفظ عنوان «آب» در نام دانشکده افزود: «در زمان ادغام دانشگاه صنعت آب و برق در دانشگاه شهید بهشتی، اصرار داشتم واژه "آب" در عنوان دانشکده باقی بماند، زیرا ماهیت رشته‌های ما کاملاً با آب مرتبط است؛ از جمله تأسیسات آبی، مهندسی آب و فاضلاب، بهره‌برداری از سد و شبکه، و مهندسی منابع آب. بیش از ۸۰ درصد کارکنان و مدیران وزارت نیرو فارغ‌التحصیلان این دانشگاه هستند و بسیاری از بازنشستگان آن وزارتخانه نیز از همین مجموعه برخاسته‌اند.»

او با اشاره به سابقه شخصی خود در وزارت نیرو اظهار داشت: «من از مهرماه سال ۱۳۶۴ وارد وزارت نیرو شدم و حدود ۴۰ سال است که در این حوزه فعالیت دارم. چند سالی را نیز در خارج از کشور، از جمله در ژاپن، گذراندم، اما تصمیم گرفتم به کشور بازگردم. با پول این ملت تحصیل کرده‌ام و وظیفه دارم به مردم خودم خدمت کنم. با اینکه ژاپن کشوری پیشرفته و منظم است، اما من خاک خشک وطنم را دوست دارم؛ اگرچه هوایش دلنشین نیست، اما هوای وطن برایم عزیز است.»

حسنی با اشاره به مشکلات معیشتی و سختی‌های موجود در کشور گفت: «در ژاپن حقوق ماهانه‌ام پنج هزار دلار بود، اما هیچ‌گاه پشیمان نیستم که برگشتم. امروز درآمدم شاید به ۵۰۰ یا ۶۰۰ دلار هم نرسد، اما در کنار مردم و همکارانم بودن برایم افتخار است. بسیاری از دوستان و همکاران ما شهید شدند، و ما وظیفه داریم راهشان را ادامه دهیم و مشکلات مردم را حل کنیم.»

او در ادامه به محور اصلی نشست یعنی بحران آب کشور پرداخت و گفت: «مسئله آب امروز یکی از حادترین مشکلات کشور است. در پژوهش‌هایی که در حوزه بهره‌برداری از سد و شبکه انجام داده‌ایم، به این نتیجه رسیده‌ایم که میانگین بارش سالانه کشور از حدود ۲۴۰ میلی‌متر در ابتدای قرن بیست‌ویکم به حدود ۱۸۰ میلی‌متر کاهش می‌یابد؛ یعنی حدود ۲۵ درصد افت بارندگی. در حالی که میزان کل نزولات جوی ما در حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب است، بخش اعظم آن به دلیل تبخیر از دست می‌رود.»

وی توضیح داد: «کشور ما سه نوع اقلیم دارد: تر، نیمه‌خشک و خشک. در اقلیم‌تر حدود ۳۰ درصد، در نیمه‌خشک ۶۰ درصد و در خشک تا ۹۰ درصد تبخیر داریم. چون دو سوم کشور ما در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، حدود ۷۰ درصد از این ۴۰۰ میلیارد مترمکعب آب، یعنی ۲۸۰ میلیارد مترمکعب، عملاً تبخیر می‌شود.»

رئیس دانشکده در ادامه افزود: «مشکل دیگر این است که با برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی از طریق صد‌ها هزار چاه مجاز و غیرمجاز، سطح آب‌های زیرزمینی پایین آمده و بخشی از همین منابع نیز بر اثر روش‌های نادرست آبیاری تبخیر می‌شود. در گذشته، نیاکان ما در کنار سه دریای بزرگ زندگی می‌کردند که امروز به کویر تبدیل شده‌اند: کویر نمک، کویر لوت و کویر جازموریان. شهر‌هایی مانند کاشان، اصفهان، کرمان، قم و یزد روزگاری ساحلی بودند.»

او هشدار داد: «ما با پدیده "خشکسالی" رو‌به‌رو نیستیم، بلکه با "خشک‌قرنی" رو‌به‌رو هستیم. باید این را به نسل آینده و به مدیران کشور بیاموزیم که در یک قرن خشک زندگی می‌کنیم و بر اساس آن برنامه‌ریزی کنیم. واحد سنجش آب در کشور ما لیتر نیست، بلکه قطره است.»

حسنی سپس به موضوع هدررفت آب در شبکه‌های آبرسانی شهری پرداخت و گفت: «متأسفانه هدررفت آب در کشور ما یکی از بالاترین‌ها در جهان است. در پایتخت، آب بدون درآمد حدود ۲۵ تا ۲۶ درصد است، که حداقل ۱۵ تا ۲۰ درصد آن ناشی از نشت واقعی در لوله‌هاست. در برخی استان‌ها، مانند خوزستان، این رقم تا ۵۰ درصد می‌رسد. در حالی که در ژاپن، کمترین میزان هدررفت در جهان با میانگین ۳.۹ درصد ثبت شده است.»

او ادامه داد: «در شهر توکیو ۲۷ هزار کیلومتر لوله وجود دارد که ۹۹ درصد آنها از نوع چدن داکتیل با اتصالات ضدلرزه هستند و عمر مفیدشان صد سال است. اما در کشور ما هنوز از لوله‌های فولادی استفاده می‌شود که عمرشان به ۲۰ تا ۲۵ سال هم نمی‌رسد.»

رئیس دانشکده افزود: «وقتی آبرسانی از طالقان به بیلقان با لوله فولادی قطر ۱۸۰۰ میلی‌متر انجام می‌شود و پس از ۱۵ سال نیاز به تعمیر اساسی پیدا می‌کند، یعنی روش کار ما غلط است. ما باید سیستم آبرسانی را اصلاح کنیم، نه اینکه فقط از مردم بخواهیم صرفه‌جویی کنند.»

وی با اشاره به حفر بی‌رویه چاه‌ها گفت: «هر جا چاه زیاد می‌بینید، بدانید سطح آب‌های سطحی در آن منطقه افت کرده و رودخانه‌ها خشک می‌شوند. دریاچه ارومیه هم بیش از هر چیز به خاطر چاه‌هایی که در اطراف آن زده شد خشک شده است. اگر به کشاورزان شغل جایگزین ندهیم و این روند ادامه یابد، بحران شدیدتر می‌شود.»

او سپس به راهکار بازچرخانی آب اشاره کرد و گفت: «صنایع ما که درآمد‌های کلانی دارند، باید از آب تصفیه‌شده استفاده کنند. در حال حاضر، هزینه آب‌شیرین‌کنی از خلیج فارس حدود ۴ تا ۵ دلار برای هر مترمکعب است، یعنی چیزی حدود ۵۰۰ هزار تومان. در حالی که اگر فقط پنج تا ده درصد بودجه پروژه‌های انتقال آب را به بازچرخانی اختصاص دهیم، تأثیر بسیار بیشتری خواهیم داشت.»

حسنی خاطره‌ای از بازدید از سیستم تصفیه فاضلاب شهر کوبه ژاپن نقل کرد: «در ژاپن، آب فاضلاب پس از تصفیه به حدی پاک می‌شود که برای پرورش ماهی و حتی شست‌وشو استفاده می‌شود. این کشور با بارش سالانه دو هزار میلی‌متر هم باز به بازچرخانی اهمیت می‌دهد، اما ما با میانگین ۲۰۰ میلی‌متر بارندگی هنوز در این زمینه عقب هستیم.»

وی ادامه داد: «ده سال پیش طرح مدیریت بحران مصرف آب در کلان‌شهر‌ها را به وزارت نیرو ارائه دادیم که در آن پیشنهاد شده بود آب حاصل از شست‌وشو و استحمام در منازل پس از تصفیه ساده، برای فلاش‌تانک‌ها استفاده شود. این طرح در چین اجرا شده و صرفه‌جویی قابل‌توجهی به همراه داشته است.»

او تأکید کرد: «در فضا‌های سبز شهری، صنایع و مصارف غیرآشامیدنی باید از پساب تصفیه‌شده استفاده شود. این روش می‌تواند بخش مهمی از بحران کم‌آبی را جبران کند.»

در پایان، حسنی ضمن تقدیر از همکاران خود در دانشگاه شهید بهشتی و سایر نهاد‌های مرتبط گفت: «هدف ما تربیت متخصصانی است که در کنار صنعت بتوانند پژوهش‌های کاربردی انجام دهند. پژوهش واقعی زمانی معنا دارد که صنعت در یک طرف و دانشگاه در طرف دیگر میز بنشینند. در ژاپن، شرکت‌ها برای کاهش حتی چند ثانیه از زمان تولید، پژوهش می‌کنند؛ چون می‌دانند ارزشمندترین دارایی انسان، زمان اوست. ما هم باید از عمر خود برای خدمت به مردم بیشترین بهره را ببریم.»

وی در پایان ضمن تقدیر از رسانه‌ها، مسئولان محیط زیست، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و اساتید دانشگاه گفت: «رسانه‌ها پل ارتباطی ما با مردم‌اند. اگر رسانه نباشد، آگاهی و اصلاح رفتار عمومی ممکن نیست. من به عنوان خدمت‌گزار کوچک این دانشگاه، دست همه شما را به خاطر خدمت به مردم می‌بوسم و امیدوارم خداوند اجر دنیوی و اخروی این تلاش‌ها را عطا فرماید.»