راز پنهان جهان|

ماده تاریک در تیررس دانشمندان؛ آیا اکسیون‌ها پرده از این راز کیهان برمی‌دارند؟

دانشمندان در جستجوی ذراتی مرموز به نام اکسیون‌ها هستند؛ ذراتی که شاید بتوانند راز ماده تاریک و ساختار پنهان کیهان را فاش کنند.

کد خبر: ۱۳۳۸۳۰۹

چهارشنبه - ۱۲ آذر ۱۴۰۴ / December 03, 2025

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ ماده تاریک، یکی از بزرگ‌ترین معما‌های فیزیک و کیهان‌شناسی، همچنان دانشمندان را به چالش می‌کشد. این ماده مرموز حدود ۸۵ درصد جرم کل جهان را تشکیل می‌دهد، اما هیچ نوری از خود ساطع نمی‌کند و مستقیماً قابل مشاهده نیست.

اثرات آن تنها از طریق گرانش بر حرکت ستاره‌ها، کهکشان‌ها و خوشه‌های کهکشانی قابل شناسایی است. به عبارت دیگر، ماده تاریک مثل نیرویی پنهان عمل می‌کند که ساختار جهان را شکل می‌دهد، بدون آنکه دیده شود. فهم ماهیت این ماده، یکی از بزرگ‌ترین معما‌های فیزیک مدرن است و پاسخ به آن می‌تواند پنجره‌ای تازه به درک ما از کیهان بگشاید.

مدل استاندارد و محدودیت‌هایش

برای درک بهتر ماهیت ماده تاریک، ابتدا باید نگاهی به مدل استاندارد فیزیک ذرات بنیادی داشت. این مدل یکی از موفق‌ترین نظریه‌های فیزیک قرن اخیر است که ذرات بنیادی و نیرو‌های بنیادین جهان را توصیف می‌کند. ذرات بنیادی شامل فرمیون‌ها مانند الکترون‌ها، کوارک‌ها و نوترینو‌ها و همچنین بوزون‌ها که حامل نیرو‌ها هستند مانند فوتون‌ها و گلوئون‌ها می‌شوند. مدل استاندارد توانسته است طیف وسیعی از داده‌های آزمایشگاهی را توضیح دهد و پیش‌بینی‌های آن در بسیاری از آزمایش‌ها به تأیید رسیده است.

با این حال، مدل استاندارد یک محدودیت اساسی دارد: نمی‌تواند وجود ماده تاریک و انرژی تاریک را توضیح دهد. حرکت ستاره‌ها در کهکشان‌ها، شکل‌گیری ساختار‌های بزرگ‌مقیاس جهان و انبساط شتابدار کیهان، همگی نشان می‌دهند که بخش عظیمی از ماده و انرژی جهان از نوعی ناشناخته است که در مدل استاندارد جایگاهی ندارد. این محدودیت، دانشمندان را به جستجوی ذره‌ای جدید برای توضیح ماده تاریک واداشته است.

کاندیدا‌های ماده تاریک

طی سال‌ها، پژوهشگران پیشنهاد‌های متعددی برای ماهیت ماده تاریک ارائه کرده‌اند. از میان آنها می‌توان به ذرات با برهم‌کنش ضعیف و جرم زیاد (WIMPs)، نوترینو‌های استریل و نوترالینو‌ها اشاره کرد. هر یک از این گزینه‌ها مزایا و محدودیت‌های خود را داشتند، اما تاکنون هیچ‌کدام به طور قطعی شناسایی نشده‌اند. به مرور، ذرات اکسیون و شبه‌اکسیون‌ها (Axion-like particles, ALPs) به عنوان گزینه‌ای بسیار جذاب مطرح شدند، زیرا ویژگی‌های آنها با خصوصیات ماده تاریک همخوانی بهتری دارد.

اکسیون‌ها؛ ذرات مرموز و سبک

اکسیون‌ها ذراتی فرضی با جرم بسیار کم و بدون بار الکتریکی هستند. این ویژگی‌ها باعث می‌شود که آنها با نور و ماده معمولی به طور مستقیم برهم‌کنش نداشته باشند و به همین دلیل، از دید ما پنهان بمانند. به عبارت ساده، اکسیون‌ها می‌توانند در کهکشان‌ها و جهان وجود داشته باشند بدون اینکه دیده شوند، دقیقا مانند ماده تاریک.

خواص اکسیون‌ها آنها را به نامزد ایده‌آل ماده تاریک تبدیل می‌کند. از نظر تئوری، این ذرات می‌توانند اثرات گرانشی ماده تاریک را ایجاد کنند و همزمان به دلیل تعامل بسیار ضعیف با دیگر ذرات، برای آشکارسازی مستقیم چالش‌برانگیز باشند. این ویژگی‌ها باعث شده است که پروژه‌های متعددی در سطح جهان به دنبال پیدا کردن آنها باشند.

تلاش‌های بین‌المللی برای کشف اکسیون‌ها

شناسایی اکسیون‌ها یک چالش فنی عظیم است، زیرا تعامل آنها با نور و ماده بسیار ضعیف است. با این حال، دانشمندان از چندین روش برای جستجوی آنها استفاده می‌کنند.

شتاب‌دهنده‌ها و آزمایش‌های برخورد ذرات: پروژه‌هایی مانند LHC و آشکارساز ATLAS تلاش می‌کنند تا در برخورد‌های پرانرژی ذرات، نشانه‌هایی از اکسیون‌ها و شبه‌اکسیون‌ها پیدا کنند. این آزمایش‌ها امکان شناسایی ذرات سبک و بی‌بار را فراهم می‌کنند.

آشکارساز‌های زیرزمینی: برخی آزمایش‌ها در تونل‌ها و معادن عمیق زمین انجام می‌شود تا نویز‌های پس‌زمینه ناشی از تابش کیهانی کاهش یابد. این آشکارساز‌ها برای یافتن سیگنال‌های ضعیف اکسیون‌ها طراحی شده‌اند.

کاوش‌های نجومی؛ از آنجایی که اکسیون‌ها می‌توانند در کهکشان‌ها و خوشه‌های کهکشانی وجود داشته باشند، اثرات گرانشی و تابشی احتمالی آنها بر نور و ماده اطراف می‌تواند نشانه‌ای از حضورشان باشد.

این تلاش‌ها ترکیبی از فیزیک نظری، شبیه‌سازی‌های کامپیوتری و داده‌های نجومی است و هر سال با پیشرفت فناوری، شانس کشف اکسیون‌ها افزایش می‌یابد.

نقش ماده تاریک و اکسیون‌ها در شکل‌گیری جهان

وجود ماده تاریک، از جمله اکسیون‌ها، برای توضیح بسیاری از پدیده‌های کیهانی ضروری است. بدون ماده تاریک، کهکشان‌ها نمی‌توانستند با سرعت و ساختار فعلی شکل بگیرند و ستاره‌ها از کهکشان‌ها جدا می‌شدند. شبیه‌سازی‌های کامپیوتری نشان می‌دهند که حضور یک ماده غیرمرئی با توزیع گسترده، می‌تواند شکل‌گیری ساختار‌های بزرگ‌مقیاس جهان را به دقت توضیح دهد.

اگر اکسیون‌ها واقعاً ماده تاریک را تشکیل دهند، این بدان معناست که بیشتر کیهان از ذراتی سبک، نامرئی و مرموز ساخته شده است که به طور مستقیم قابل مشاهده نیستند، اما اثرات آنها همه جا دیده می‌شود.

چالش‌های پیش رو

با وجود جذابیت نظری اکسیون‌ها، کشف مستقیم آنها هنوز محقق نشده است. چالش اصلی، ضعف تعامل آنها با نور و ماده است که آشکارسازی را بسیار دشوار می‌کند. علاوه بر این، جرم بسیار کم اکسیون‌ها و پراکندگی احتمالی آنها در سراسر جهان، کار پژوهشگران را پیچیده‌تر می‌کند.

با این حال، فناوری‌های نوین در آشکارسازی ذرات سبک و تحلیل داده‌های نجومی، امید‌ها برای کشف این ذرات را افزایش داده است. پروژه‌های بین‌المللی و همکاری‌های چندملیتی در این زمینه ادامه دارد و هر سال اطلاعات جدیدی به جمع‌بندی نظریه‌ها اضافه می‌شود.

اهمیت حل معمای ماده تاریک

حل معمای ماده تاریک و شناسایی ذراتی مانند اکسیون‌ها تنها یک پیشرفت علمی نیست؛ بلکه کلید درک بنیادی جهان است. این کشف می‌تواند پرسش‌های اساسی درباره منشأ جهان، توزیع ماده و نیرو‌های بنیادین را پاسخ دهد و افق‌های تازه‌ای در فیزیک و کیهان‌شناسی باز کند.

برای دانشمندان و پژوهشگران، اکسیون‌ها نماد چالش و فرصت هستند؛ چالش از آن جهت که آشکارسازی آنها بسیار سخت است و فرصت از آن جهت که حل این معما می‌تواند دروازه‌ای به فیزیک فراتر از مدل استاندارد باز کند.

ماده تاریک هنوز یک راز بزرگ کیهان است، و اکسیون‌ها بهترین نامزد برای توضیح آن محسوب می‌شوند. این ذرات سبک، بی‌بار و تقریبا نامرئی می‌توانند اثرات گرانشی ماده تاریک را ایجاد کنند و حضورشان در کهکشان‌ها و جهان توضیح‌دهنده بسیاری از پدیده‌های کیهانی باشد.

تلاش‌های پژوهشی در شتاب‌دهنده‌ها، آشکارساز‌های زیرزمینی و مطالعات نجومی ادامه دارد و امید است روزی پرده از راز ماده تاریک برداشته شود. آن روز، فیزیکدانان جهان را از دید جدیدی خواهند دید؛ جهانی که بخش عمده‌ای از آن تا امروز پنهان مانده است.

ماده تاریک، به عنوان یکی از اسرار بزرگ کیهان، نه تنها یک موضوع علمی، بلکه نماد کنجکاوی و جستجوی انسان برای فهم جهان اطرافش است؛ جستجویی که شاید روزی پاسخ‌های شگفت‌انگیزی به ما بدهد.