گزارش|

«مکران» در برابر هفت خوان توسعه ایران / دروازه اقیانوس چه گونه می تواند ایران را نجات دهد؟

امروز داستان مکران بی‌شباهت با رستم نیست ایران بار دیگر در شرایطی دشوار قرار گرفته و مورد هجوم دشمنان است. در این شرایط مکران می‌تواند کلیدی برای پیشرفت و قدرت‌گیری این کشور در روزگار بی‌ثبات پیش‌روی دنیا باشد. مصائب پیشرفت این منطقه نیز کمی از هفت خوان رستم ندارد.

کد خبر: ۱۳۴۰۰۴۳

دوشنبه - ۱۷ آذر ۱۴۰۴ / December 08, 2025

به گزارش گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، در ادبیات و اسطوره‌شناسی ایران، شاید شناخته‌شده‌ترین نام مرتبط با پهلوانی به اسم رستم باشد؛ فردی که برای نجات ایران از سیستان برمی‌خیزد و در این مسیر، با عبور از خوان‌های دشوار و مصائب گوناگون، ایران را از شر دیوان نجات می‌دهد و در نتیجه امنیت و آبادانی را به مردم این سرزمین باز می‌گرداند. امروز داستان مکران نیز بی‌شباهت با این اسطوره نیست. ایران بار دیگر در شرایطی دشوار قرار گرفته و مورد هجوم دشمنان است. در این شرایط مکران می‌تواند کلیدی برای پیشرفت و قدرت‌گیری این کشور در روزگار بی‌ثبات پیش‌روی دنیا باشد. مصائب پیشرفت این منطقه نیز کم‌تر از هفت خوان رستم نیست و با گذشت سال‌ها از تلاش برای احیای این سرزمین، هنوز با آنچه باید باشد فاصله‌ی معنا‌داری وجود دارد و انگار رستم هنوز در خوان اول گیر کرده است.

دروازه اقیانوس در عصر تمدن های دریایی

از اوایل قرن نهم هجری شمسی (قرن شانزدهم میلادی)، شاهد ظهور قدرت‌های جدید در عرصه جهانی بوده‌ایم. کشور‌هایی که پیش از این همواره در حاشیه تحولات و مناسبات جهانی قرار داشتند، با آغاز دوران استعمار و کشف سرزمین‌های نو، به قدرت‌های جهانی تبدیل شدند و مرکز ثقل تحولات دنیا را از دست قدرت‌های سنتی دنیا که بیشتر در خشکی بودند ربودند. این تغییرات عظیم، همه در حول محوری به نام «دریا» ممکن شد. با شروع این دوره، رقابت بر سر تاج و تخت کشوری که دو سوم مساحت کره زمین را شامل می‌شود آغاز شد و از آن زمان تاکنون، هر کشوری که توانسته پادشاهی را در دریا به دست آورد، به‌طور ناگزیر قدرت جهانی را از آن خود کرده است و اقتصاد دنیا را می‌چرخاند. کشور ما نیز یکی از همین قدرت‌های سنتی خشکی بوده است که با وجود دسترسی به آب‌های آزاد جنوبی نتوانسته از این ظرفیت استفاده کند و همواره مورد حجوم این قدرت‌های دریایی قرار گرفته است؛ اهمیت مکران در عصر تمدن‌های دریایی از همینجا آغاز می‌شود.

کار، کار انگلیسی هاست

بریتانیا، به عنوان بزرگ‌ترین قدرت دریایی در دوران استعمار، در آن زمان همواره دغدغه حفظ مهم‌ترین دارایی خود، یعنی هندوستان را داشته است. این قدرت دریایی منطقه جنوب غرب آسیا را به‌عنوان سدی در برابر رقبای خود می‌دید و تلاش می‌کرد تا با مهار یا ارتباط برقرار کردن با کشور‌های این منطقه، مانع از دسترسی قدرت‌های خشکی‌محور در اروپا از جمله روسیه و فرانسه به هندوستان شود. اما یکی از بدترین و پنهانی‌ترین سیاست‌هایی که بریتانیا برای رسیدن به این هدف در ایران، به‌ویژه در منطقه جنوب‌شرق آن و به‌خصوص مکران، به اجرا گذاشت، سیاست زمین سوخته بود. لندن با حمایت از امام مسقط و برخی رؤسای قبایل محلی، در پی جداسازی تدریجی بنادر چابهار و گوادر از ایران بود و حتی در مکاتبات رسمی خود، به‌طور عامدانه مالکیت تاریخی ایران بر این مناطق را نادیده می‌گرفت. دخالت مستقیم بریتانیا در تعیین مرزها، تلاش برای ایجاد امارت کلات و نقش‌آفرینی در تقسیم سیستان و بلوچستان از مهم‌ترین جلوه‌های این رویکرد استعماری به شمار می‌رود.

به‌ موجب این سیاست، بریتانیا سعی می‌کرد تا پیشرفت این منطقه را متوقف کند و مانع ایجاد زیرساخت‌های لازم برای حرکت نیرو‌های رقیب در این منطقه شود. این سیاست، به‌ویژه در جنوب شرق ایران، اثری ماندگار از خود به جای گذاشت و می‌توان ریشه این که چرا ایران در دوران طلایی قدرت‌گیری تمدن‌های دریایی نتوانست نیروی دریایی و زیرساخت‌های قدرتمندی برای پیشرفت در دریا بسازد، را در همین جا پیدا کرد. اثرات این سیاست هنوز هم در مناطق جنوبی ایران، به‌ویژه در جنوب شرق کشور، و منطقه مکران قابل مشاهده است.

مکران دقیقا کجاست و چه گونه می تواند ایران را نجات دهد؟

منطقه مکران به طور سنتی، گستره وسیعی از منطقه جنوب شرق ایران را شامل می‌شود؛ به طوری که می توان بخش های زیادی از سیستان و بلوچستان، هرمزگان و حتی جنوب کرمان را جزو آن دانست اما سواحل مکران به سواحل جنوب شرقی ایران اطلاق می‌شود که مطابق با کرانه ایران در دریای عمان است. این محدوده جغرافیایی از سیریک در جنوب میناب آغاز شده و تا مرز ایران و پاکستان در خلیج گواتر ادامه می‌یابد. این منطقه شامل شهرستان‌های ساحلی در دو استان مهم سیستان و بلوچستان (دشتیاری، چابهار، کنارک و زرآباد) و هرمزگان (جاسک و سیریک) است.
{$sepehr_key_5980}
وسعت نوار ساحلی مکران بیش از ۶۰۰ کیلومتر طول دارد. مساحت شش شهرستان ساحلی منطقه مکران (شامل دشتیاری، چابهار، کنارک، زرآباد، جاسک و سیریک) حدود ۳۲ هزار کیلومتر مربع است. این وسعت تقریباً سه برابر کشور قطر و حدود نه برابر مساحت امارت دبی است. منطقه آزاد چابهار نیز به تنهایی ۱۴,۰۰۰ هکتار مساحت دارد. سواحل مکران به‌دلیل موقعیت استراتژیک در دهانه دریای عمان و خلیج فارس، یک موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک بی‌نظیر برای ایران فراهم می‌آورد.

یکی از طرح‌های انتقال پایانه صادرات نفت ایران به خارج خلیج فارس خط لوله گوره به جاسک بود که در ۳۱ تیر ۱۴۰۰ به نتیجه رسید. این پروژه با تکمیل ساخت پایانه صادرات نفت در جاسک می‌تواند بخش قابل توجه‌ای از نفت ایران را به خارج تنگه هرمز هدایت کند.

مکران چه مزیتی نسبت به خلیج فارس دارد؟

مهم‌ترین مزیت مکران نسبت به خلیج فارس، استقلال نسبی ایران از تنگه هرمز و کاهش آسیب‌پذیری در شرایط بحرانی است. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و نخستین بندر خارج از تنگه هرمز است که می‌تواند راهی جایگزین برای ترانزیت دریایی کشور فراهم کند. اهمیت این موضوع به شدت در جنگ ۸ ساله ایران و عراق و تا حدودی در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل مشهود بود.

همچنین گستره عملیاتی دریای عمان و اقیانوس هند امکان قدرت‌نمایی فرامنطقه‌ای و توسعه توان دریایی ایران را بدون محدودیت‌های خلیج فارس فراهم می‌سازد. گسترش پایگاه‌های دریایی و هوایی ایران در شرق تنگه هرمز، توان عملیاتی و نظارتی کشور را در دریای عمان، دریای عرب و بخش شمالی اقیانوس هند را افزایش می دهد و نقش مهمی در کنترل تحرکات دشمن و تقویت عمق دفاعی ایران دارد.

چهار راه جهانی به نام مکران

یکی از مزیت های اقتصادی و امنیتی ایران از دیرباز حضور داشتن در مسیر راه های ارتباطی دنیا بوده است مزیتی که درصورت استفاده توانسته موجب شکوفایی اقتصاد و برقراری امنیت در این سرزمین شود اما همانطور که گفته شد با ظهور قدرت های دریایی و تغییر مسیر های تجارت جهانی این ظرفیت رو به افول رفت و پس از آن ایران وارد دوره بی ثباتی و دشوار تاریخ شد.

منطقه مکران از جهت ظرفیت کریدوری به مصابه یک گنج عظیم برای ایران است که می تواند جایگاه ایران در تجارت و راه های ارتباطی دنیا را احیا کند. این منطقه از موقعیت ویژه‌ای برای ترانزیت کالا و انرژی برخوردار است. تقریبا نزدیک ترین مسیر برای ارتباط آسیای مرکزی و برخی کشور های منطقه قفقاز که هیچ راهی به دریا های آزاد ندارند از مکران می گذرد. و سایر کشور های اطراف این مناطق و منطقه اروپای شرقی و شمالی نیز با وجود دسترسی به دریا برای رسیدن به آب های آزاد باید از تنگه های زیادی بگذرند و بخش های طولانی از خشکی را دور بزنند تا به آب های گرم جنوبی برسند. منطقه مکران می تواند یکی از بهترین گزینه ها برای کاهش این مسیر و هزینه هایش باشد.
{$sepehr_key_5982}
از طرفی دو کشور هند و چین با دارا بودن بیشترین جمعیت دنیا برای صادرات کالاهایشان و وارد کردن انرژی و مواد اولیه مورد نیازشان به شدت دنبال استفاده از ظرفیت این منطقه هستند. هند با استفاده از این منطقه می تواند به افغانستان و کشور های آسیای میانه و اروپای شرقی و غربی از طریق خاک ایران و چند کشور دیگر دسترسی پیدا کند. به همین علت در دهه ۹۰ شمسی اقدام به سرمایه گذاری در چابهار کرد.

چین هم که با افزایش تهدید ها در تنگه مالاگا به دنبال دور زدن شبه قاره هند است با سرمایه گذاری در بندر گواتر پاکستان در ۹۰ کیلومتری بندر چابهار در حال احداث یک کریدور بزرگ در این منطقه است که در صورت افزایش تعاملات بین ایران ، چین و پاکستان مکران نیز می تواند در این کریدور نقش پیدا کند و ایران را از راه زمینی به چین متصل نماید. همچنین پیوند خوردن ظرفیت‌های اقتصادی و ترانزیتی مکران با اقتصادهایی مانند چین و هند می‌تواند زمینه‌ساز امنیت پایدار و افزایش وزن ژئوپلیتیکی ایران شود.
{$sepehr_key_5983}

کارخانه فولاد مکران که هم‌اکنون با ۹۵ درصد پیشرفت فیزیکی در حال تکمیل است، ظرفیت تولید ۱۵ میلیون تن فولاد در سال را خواهد داشت. همچنین ظرفیت تولید ۲ میلیون تن آلومینیوم و ۵۰۰ هزار تن مس نیز در این منطقه پیش‌بینی شده است.

هر آنچه که صنعت می خواهد در مکران هست

مشکلات زیست محیطی از جمله آلودگی هوا و کمبود آب سالهاست که ترمز توسعه صنایع بزرگ در ایران را کشیده است و بسیاری از نقاط آن دیگر توانایی بارگزاری صنعتی بیشتر را ندارد. مکران اما به عنوان سرزمینی بکر برای توسعه صنعتی ایران شناخته می شود. این سرزمین به دلیل قرار گیری در کنار آب های آزاد بهترین محل برای توسعه صنایع آب‌ بر مثل فولاد و آلومینیوم است و تامین مواد اولیه این صنایع ازطریق دریا سهل و ارزان است. تامین برق این صنایع نیز به دلیل وجود آب، چالش های خشک شدن منابع آب زیر زمینی که در بخش هایی از کشور در کنار نیروگاه ها شاهد آن هستیم را ندارد و حتی می تواند به محلی برای توسعه نیروگاه های هسته ای همانطور که در بوشهر شاهد آن هستیم تبدیل شود.

پتروشیمی نگین مکران، با ۱۸ واحد در مساحتی حدود ۱۲۰۰ هکتار، سومین قطب پتروشیمی کشور بعد از ماهشهر و عسلویه خواهد بود. حجم کل سرمایه‌گذاری در این شهرک ۱۵ میلیارد دلار بوده و هدف‌گذاری تولید سالانه ۸ میلیون تن محصولات پتروشیمی است.

با انتقال نفت از خلیج فارس به این منطقه، ظرفیت‌های توسعه پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌ها در آن فعال می‌شود و می‌تواند بارگزاری صنایع پتروشیمی و پالایشگاهی ایران در خلیج فارس را کاهش دهد و از جهت امنیتی ظرفیت‌های پاسخ به نیاز‌های پتروپالایشگاهی کشور را تنوع بخشد موضوعی که در زمان جنگ ۱۲ روزه اهمیت آن بیش از پیش برای ایران روشن شد و در زیر ساخت هایی که دوطرف جنگ نسبت به طرف مقابل در آن از تنوع بیشتری برخوردار بودند این موضوع یک مزیت تلقی می‌شد.

حل بخشی از دغدغه کمبود آب با بهره گیری درست از مکران

پروژه‌های شیرین‌سازی آب از دریای عمان به عنوان یک پیش‌شرط اساسی برای فعال‌سازی کامل این منطقه در حال اجرا هستند و برنامه جامع توسعه مکران تأمین ۳ میلیون متر مکعب آب شرب، کشاورزی و صنعتی را پیش‌بینی کرده است.

با ادامه پیدا کردن روند تغییرات اقلیمی و کاهش بارش ها، کمبود آب به یکی از دغدغه‌های اصلی ایران تبدیل شده و نبود بارش قابل توجه در پاییز امسال و کاهش بی سابقه سد‌ها این نگرانی را بیش از پیش برای ایران تداعی کرده است. بعضی از صنایع بزرگ با صرف هزینه‌های هنگفت تلاش کرده‌اند تا اب خلیج فارس را به بخش مرکزی سرزمین ایران انتقال دهند. امری که علاوه بر هزینه‌های زیاد نمی‌تواند نیاز ایران را به طور کامل تامین کند. منطقه مکران به دلیل دسترسی به دریا می‌تواند به محلی برای انتقال بخشی از جمعیت، صنایع و حتی کشاورزی که نیاز مبرم به آب دارند تبدیل شود و همزمان نیروی انسانی و زیرساخت‌های مورد نیاز طرح‌های توسعه مکران را تامین کند. البته این موضوع نیازمند در نظر گرفتن دغدغه‌های جمعیت بومی این منطقه است و باید استفاده از جمعیت بومی برای توسعه و پیشرفت منطقه در اولویت قرار گیرد.
{$sepehr_key_6057}

بهشت شیلات و میوه‌های گرمسیری ایران

منطقه مکران از مهم‌ترین قطب‌های شیلاتی ایران به شمار می‌روند و ۷۰ درصد صید صنعتی و تجاری کشور در این منطقه انجام می‌شود. آب‌وهوای مناسب و نزدیکی به خط استوا، مکران را به «بهشت آبزی‌پروری ایران» تبدیل کرده و طبق برنامه پنج‌ساله توسعه، ظرفیت تولید محصولات شیلاتی در آن تا یک میلیون تن در سال برآورد شده بود. پرورش میگو در هشت ماه از سال، اشتغال‌زایی برای ۲۵ هزار صیاد و ظرفیت توسعه زیرساخت‌هایی همچون پرورش ماهی در قفس، از مؤلفه‌های شاخص این حوزه است.

مکران به واسطه شرایط اقلیمی ویژه، یکی از مستعدترین مناطق کشور برای کشت محصولات گرمسیری محسوب می‌شود و امکان تولید انواع میوه‌های مشابه شبه‌قاره هند را دارد. هم‌اکنون محصولاتی مانند موز، خرما و انبه در بیش از هفت هزار هکتار از اراضی این منطقه کشت می‌شود و این ظرفیت با سرمایه‌گذاری مناسب قابل افزایش است.

با گسترش سطح زیر کشت، تنها محصول موز می‌تواند در کوتاه‌مدت به ۱۲ هزار هکتار برسد و نیاز کشور به واردات این میوه را به طور کامل برطرف کند؛ اقدامی که سالانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار صرفه‌جویی ارزی به همراه خواهد داشت. این ترکیب کم‌نظیر از ظرفیت‌های شیلاتی و کشاورزی، مکران را به یکی از مناطق راهبردی برای توسعه پایدار و امنیت غذایی کشور تبدیل کرده است.
{$sepehr_key_5986}

ایران زیباست، مکران زیباتر

سواحل مکران به‌ویژه چابهار از مهم‌ترین مناطق مستعد توسعه گردشگری در ایران به شمار می‌روند. آب‌وهوای همیشه بهاری، تنها بندر اقیانوسی کشور، خلیج چابهار به‌ عنوان یکی از بزرگ‌ترین خلیج های تماما ایرانی، صخره‌های کم‌نظیر ساحلی، گل‌فشان‌های فعال با نمونه‌های نادر جهانی و تالاب لیپار با زیست‌بوم منحصربه‌فرد، این منطقه خورهایی چند برابر دبی و عمان دارد که می تواند به بستری برای توسعه گردشگری همانند این کشور ها تبدیل شود. همه‌ی اینها  مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی منحصر به فرد را شکل داده‌اند که می تواند این منطقه را به یکی کانون های توسعه گردشگری تبدیل کند.

چابهار علاوه بر جاذبه‌های طبیعی، دارای پیشینه تاریخی غنی است. منطقه مکران در دوره مادها و هخامنشیان بخشی مهم از ایالات شرقی به شمار می‌رفته و شهر تاریخی تیس یکی از بنادر قدیمی و اثرگذار این ناحیه بوده است. تنوع فرهنگی، قدمت تمدنی و موقعیت تاریخی، این منطقه را به مقصدی جذاب برای گردشگری فرهنگی و مطالعه تاریخ شرق ایران تبدیل کرده است. توسعه گردشگری روستایی و طبیعت گردی یکی از بهترین راه های رشد اقتصادی مردم بومی این منطقه نیز می باشد و می تواند آنها را در روند توسعه مکران سهیم کند.
{$sepehr_key_5987}

همۀ موارد یاد شده تنها بخشی از ظرفیت‌های این سرزمین برای به حرکت درآوردن موتور پیشرفت ایران است؛ ظرفیت‌هایی که بیشتر ناظر بر دغدغه‌های امروز کشور مطرح شد. با این حال، همین مؤلفه‌ها می‌توانند امنیت و اقتصاد ایران را تأمین کرده و جایگاه کشور را در نظم جدید جهانی که این دو عامل از ارکان بنیادین آن به شمار می‌روند برجسته سازد.