گزارش|

ماهواره‌های نظامی سپاه را بیشتر بشناسید

برنامه فضایی سپاه که با پرتاب ماهواره‌های خانواده نور جهان را شگفت‌زده کرد، اکنون با یک مسیر تکاملی هوشمندانه در حال تبدیل شدن به یک منظومه ماهواره‌ای عملیاتی برای تغییر موازنه اطلاعاتی در منطقه است.

کد خبر: ۱۳۴۴۴۸۰

جمعه - ۱۲ دی ۱۴۰۴ / January 02, 2026

به گزارش خبرنگار حوزه امنیت دفاعی خبرگزاری دانشجو ؛ در عصر حاضر، فضا دیگر یک قلمرو صرفاً علمی و اکتشافی نیست، بلکه به سرعت به موضع برتر نهایی در معادلات نظامی و امنیتی جهان تبدیل شده است. کشوری که به فضا دسترسی مستقل و پایدار داشته باشد، از یک مزیت راهبردی تعیین‌کننده در حوزه‌های اطلاعات، ارتباطات، نظارت و بازدارندگی برخوردار است.

در این میان، جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه از طریق نیروی هوافضای سپاه پاسداران، طی سال‌های اخیر با رونمایی از یک برنامه فضایی نظامی بومی و رو به رشد، توجه جهانی را به خود جلب کرده است. این برنامه که با پرتاب غافلگیرکننده ماهواره نور-۱ در سال ۱۳۹۹ کلید خورد، مسیری از توسعه هوشمندانه، تکرارشونده و هدفمند را به نمایش می‌گذارد که از یک اثبات فناوری آغاز شده و به سمت ایجاد یک منظومه ماهواره‌ای عملیاتی در حرکت است. در ادامه به تشریح ماهواره های نظامی ایران می‌پردازیم:

الزام راهبردی و تولد یک دکترین فضایی، فراتر از یک قابلیت نظامی

تصمیم ایران برای توسعه یک برنامه فضایی نظامی مستقل، ریشه در یک درک عمیق راهبردی دارد. اسناد موجود نشان می‌دهند که این برنامه صرفاً یک قابلیت نظامی جدید نیست، بلکه اعلام حاکمیت فناورانه است. تجارب گذشته و اتکا به شرکای خارجی برای پرتاب‌های اولیه ماهواره‌ای، عدم اطمینان و غیرقابل اعتماد بودن این رویکرد را اثبات کرده بود.

فشارهای خارجی می‌توانست در هر لحظه دسترسی ایران به فضا را مسدود کند. از این رو، تصمیم محوری برای توسعه همزمان پرتابگرهای بومی (مانند قاصد و قائم) در کنار ماهواره‌ها، یک انتخاب کلیدی برای تضمین استقلال عمل و پایداری برنامه فضایی کشور بود.

این رویکرد، دکترین مقابله نامتقارن ایران را به سطح جدیدی ارتقا می‌دهد. در جهانی که قدرت‌های بزرگ از طریق شبکه‌های گسترده ماهواره‌ای، نظارت دائمی بر رقبای خود دارند، دستیابی به توانایی مشابه، حتی در مقیاسی کوچکتر، می‌تواند معادله بازدارندگی را به طور اساسی تغییر دهد.

یک ماهواره شناسایی که قادر باشد یک ناو هواپیمابر را در آب‌های آزاد ردیابی کند یا آسیب‌پذیری‌های پایگاه‌های دشمن در منطقه را شناسایی نماید، یک ابزار قدرتمند بازدارنده است. این توانایی، شکاف اطلاعاتی حیاتی را که برای دهه‌ها وجود داشت پر می‌کند؛ جایی که ایران و محور مقاومت تحت نظارت مداوم بودند اما توانایی محدودی برای اقدام متقابل داشتند. مجموعه ماهواره‌ های نور دقیقاً برای پر کردن همین شکاف طراحی شده است.

ماهواره‌بر قاصد، ستون فقرات مهندسی برنامه نظامی فضایی

هیچ ماهواره‌ای بدون یک پرتابگر قابل اعتماد به فضا نمی‌رسد. ماهواره‌بر قاصد که اولین بار در پرتاب نور-۱ به جهانیان معرفی شد، یک شگفتی مهندسی بومی و ستون فقرات برنامه فضایی نظامی سپاه محسوب می‌شود. این پرتابگر سه مرحله‌ای با سوخت ترکیبی، نمونه‌ای از بلوغ فناوری موشکی و فضایی ایران است.

مرحله اول: از یک موتور سوخت مایع بهره می‌برد که بر اساس موشک بالستیک قدر توسعه یافته است. استفاده از فناوری موشکی در این مرحله، ضریب اطمینان و قدرت اولیه لازم برای خروج از جو را فراهم می‌کند.

مراحل دوم و سوم: از موتورهای پیشرفته سوخت جامد استفاده می‌کنند. نکته کلیدی در اینجا، به‌کارگیری موتور سلمان با بدنه کامپوزیتی در مرحله دوم است. این یک جهش فناوری بزرگ محسوب می‌شود، زیرا بدنه‌های کامپوزیتی به طور قابل توجهی وزن را کاهش داده و در نتیجه عملکرد و راندمان پرتابگر را افزایش می‌دهند.قابلیت اطمینان قاصد با پرتاب‌های موفقیت‌آمیز و تکرارشونده نور-۱، نور-۲ و نور-۳ به اثبات رسیده است. این موفقیت‌ها نشان داد که سپاه توانایی تولید و عملیاتی کردن پرتاب‌های فضایی را به صورت مستقل کسب کرده و این برنامه دیگر یک پروژه آزمایشی نیست، بلکه یک خط تولید صنعتی و نظامی پایدار است.

تکامل هوشمندانه و تکرارشونده، از نور-۱ تا نور-۳

مسیر توسعه ماهواره‌های سری نور، یک فرآیند تکاملی، گام‌به‌گام و هوشمندانه را آشکار می‌سازد که در هر مرحله، قابلیت‌های جدیدی افزوده شده و فناوری‌ها به بلوغ رسیده‌اند.

۱. نور-۱، یک غافلگیری راهبردی (اردیبهشت ۱۳۹۹)

پرتاب موفقیت‌آمیز اولین ماهواره نظامی ایران، نور-۱، در ۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ یک نقطه عطف تاریخی بود. این ماهواره با جرم تقریبی ۱۷ کیلوگرم، توسط پرتابگر قاصد از پایگاه فضایی شاهرود به مدار ۴۲۵ کیلومتری زمین تزریق شد. این عملیات با چنان امنیت و حفاظتی انجام گرفت که ناظران بین‌المللی را کاملاً غافلگیر کرد. نور-۱ در وهله اول یک اثباتگر فناوری بود که ورود ایران به عرصه فضایی نظامی را تثبیت کرد و نشان داد که ایران توانایی طراحی، ساخت، پرتاب و قرار دادن یک ماهواره نظامی در مدار را به صورت کاملاً بومی داراست.

۲. نور-۲، گامی به سوی عملیاتی شدن (اسفند ۱۴۰۰)

حدود دو سال بعد، پرتاب نور-۲ نشان داد که موفقیت اول قابل تداوم است. این ماهواره با جرمی سنگین‌تر (حدود ۲۵ کیلوگرم) در مداری بالاتر به ارتفاع ۵۰۰ کیلومتری قرار گرفت. رسیدن به این مدار به معنای نیاز به انرژی و دقت بیشتر از سوی پرتابگر قاصد بود که قابلیت اطمینان آن را مجدداً تأیید کرد. اما مهم‌تر از آن، مأموریت نور-۲ بود.

این ماهواره یک ماهواره سنجشی، شناسایی و شنود سیگنال بود که برخلاف نسل قبلی خود، به یک دارایی عملیاتی تبدیل شد. نور-۲ تصاویر باکیفیتی از اهداف راهبردی، از جمله مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین، ارسال کرد و قابلیت‌های عملیاتی خود را به نمایش گذاشت. این پرتاب، اولین گام به سوی ساخت یک شبکه ماهواره‌ای کارآمد برای نظارت مستمر بود.

۳. نور-۳، بلوغ فناوری و قابلیت‌های پیشرفته (مهر ۱۴۰۲)

پرتاب نور-۳ در ۵ مهر ۱۴۰۲، مهم‌ترین جهش در این مسیر تکاملی بود. این ماهواره که در مدار ۴۵۰ کیلومتری قرار گرفت، با جرم حدود ۳۲ کیلوگرم، سنگین‌تر از دو نسل قبلی خود بود. مهم‌ترین ویژگی نور-۳، بهبود چشمگیر در دقت تفکیک تصویربرداری آن است که گفته می‌شود ۲.۵ برابر بهتر از نور-۲ است. این بهبود، توانایی ماهواره را از شناسایی تأسیسات بزرگ به پتانسیل شناسایی انواع خاصی از تجهیزات نظامی ارتقا می‌دهد. علاوه بر این، نور-۳ به زیرسیستم‌های پیشرفته‌تری مانند توانایی پایدارسازی خودکار در اولین مدار خود بدون نیاز به فرامین زمینی مجهز است. این گام مهم در خودمختاری ماهواره، پیچیدگی فزاینده در طراحی و ساخت ماهواره در ایران را به نمایش گذاشت و مسیر را برای ایجاد یک منظومه ماهواره‌ای کارآمد هموار ساخت.

عملیاتی‌سازی فضا، از دارایی راهبردی تا مزیت تاکتیکی

برنامه فضایی سپاه اکنون از فاز اثبات فناوری عبور کرده و وارد مرحله عملیاتی‌سازی شده است. منظومه ماهواره‌ای نور به عنوان یک ضریب افزایش قدرت نظامی عمل می‌کند و مزایای تاکتیکی ملموسی را برای نیروهای مسلح به ارمغان می‌آورد:

افزایش دقت نیروهای موشکی و پهپادی: با ارائه داده‌های دقیق هدف‌گیری، این ماهواره‌ها می‌توانند دقت سلاح‌های استراتژیک ایران را به شکل قابل توجهی افزایش دهند.

ارزیابی مستقل خسارت نبرد: پس از یک عملیات، سپاه دیگر نیازی به اتکا به اطلاعات شخص ثالث یا منابع باز برای تأیید موفقیت عملیات ندارد و می‌تواند به طور مستقل میزان خسارت وارده به دشمن را ارزیابی کند. این قابلیت در عملیات‌هایی مانند وعده صادق برای تأیید اصابت‌ها کاربرد داشته است.

جنگ الکترونیک و شنود سیگنال: ماهواره‌ها می‌توانند سیگنال‌های الکترونیکی دشمن، از جمله امواج راداری و مراکز ارتباطی را شناسایی و مکان‌یابی کنند. این داده‌ها برای عملیات جنگ الکترونیک و سرکوب پدافند هوایی دشمن پیش از یک حمله، بسیار ارزشمند است.

ارتباطات امن: منظومه ماهواره‌ای یک کانال ارتباطی امن فراهم می‌کند که پارازیت انداختن یا رهگیری آن برای دشمنان دشوارتر است.

ایجاد عدم قطعیت برای دشمن: دشمنان اکنون باید این فرض را در محاسبات خود لحاظ کنند که تحرکات و استقرارهایشان توسط سپاه از مدار زمین تحت نظارت قرار دارد.

برنامه ماهواره‌های نظامی ایران به رهبری نیروی هوافضای سپاه پاسداران، یک نمونه برجسته از توسعه بومی فناوری‌های پیشرفته در شرایط تحریم و فشار است. این برنامه با یک استراتژی هوشمندانه و تکرارشونده، از پرتاب غافلگیرکننده نور-۱ به عنوان یک اثباتگر فناوری، به نور-۳ با قابلیت‌های پیشرفته تصویربرداری و خودمختاری رسیده و در مسیر تشکیل یک منظومه ماهواره‌ای کامل قرار دارد.

این دستاوردها نه تنها حاکمیت فناورانه ایران را تثبیت کرده، بلکه با پر کردن شکاف اطلاعاتی و فراهم آوردن مزایای تاکتیکی متعدد، به یکی از ارکان کلیدی دکترین بازدارندگی نامتقارن جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. طلوع این قدرت فضایی جدید نشان می‌دهد که فضا به یک بعد انکارناپذیر در راهبرد دفاعی و امنیتی ایران تبدیل شده است.