گزارش|

سرنوشت آزمون جامع دکتری چه خواهد شد؟/ جایگزین‌های نخبه‌محور در راه است

در پی گمانه زنی‌های گسترده مبنی بر حذف کامل آزمون جامع دکتری، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری اعلام کرد که این آزمون به طور کامل حذف نخواهد شد، بلکه سازوکار‌های جایگزینی برای دانشجویان ممتاز و نخبه در نظر گرفته شده است.

کد خبر: ۱۳۵۱۷۱۱

جمعه - ۱۲ دی ۱۴۰۴ / January 02, 2026

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو- یکی از مهم‌ترین بحث‌های محوری در فضای آموزش عالی کشور در ماه‌های اخیر، سرنوشت آزمون جامع دکتری بود؛ آزمونی که معیار اصلی سنجش دانش تخصصی دانشجویان در مقطع دکتری پیش از ورود به مرحله دفاع از رساله تلقی می‌شد. این آزمون همواره منتقدان و موافقانی داشته است. در حالی که برخی خواهان حذف آن به دلیل فشار‌های زمانی و تکراری بودن سنجش‌ها بودند، برخی دیگر بر نقش آن در تضمین کیفیت دانش‌آموختگان تأکید داشتند. آخرین اظهارات رسمی مقامات وزارت علوم، فاز جدیدی از تغییرات ساختاری در دوره دکتری را نمایان می‌سازد.

آزمون جامع دکتری به طور کامل حذف نخواهد شد

سیمایی صراف وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در گفت‌و‌گو با خبر گزاری دانشجو درباره آزمون جامع دکتری گفت: «تغییرات به گونه‌ای خواهد بود که مسیر فارغ‌التحصیل شدن برای دانشجویان ممتاز تسهیل شود.»

همچنین وزیر علوم صراحتاً تأکید کرد: «آزمون جامع به طور کامل حذف نمی‌شود، اما جایگزین‌هایی برای آن پیش‌بینی شده است.»

این جایگزین‌ها شامل مواردی است که عمدتاً بر سوابق تحصیلی و پژوهشی دانشجو متمرکز هستند:دانشجویانی که معدل بالای ۱۸دارند این گروه از دانشجویان که عملکرد تحصیلی چشمگیری داشته‌اند، احتمالاً از مسیر سنتی آزمون جامع معاف شده و با شرایطی خاص می‌توانند وارد مرحله بعدی شوند.

همچنین تمرکز بر دستاورد‌های پژوهشی و مقالات منتشر شده، می‌تواند به عنوان یک شاخص قوی‌تر از آزمون کتبی قلمداد شود.

این رویکرد نشان می‌دهد که هدف، حذف معیار سنجش نیست، بلکه ارتقای اعتبار سنجش و در نظر گرفتن استحقاق دانشجویان برتر است.

تحول ساختاری که کاهش طول دوره دکتری رقم می‌زند

مهم‌ترین تحول ساختاری که همزمان با این تصمیمات در حال پیگیری است، فشرده‌سازی دوره دکتری است. طبق اظهارات صورت گرفته، تلاش بر این است که طول دوره دکتری تخصصی از چهار سال به سه سال کاهش یابد. این هدف از طریق دو مکانیزم اصلی دنبال می‌شود:

کاهش واحد‌های نظری: تعداد واحد‌های گذرانده شده در دوره دکتری مورد بازبینی قرار گرفته و میزان آنها کاهش خواهد یافت.

تسریع در پایان‌نامه: با کاهش واحد‌های نظری، دانشجویان فرصت بیشتری پیدا می‌کنند تا زمان بیشتری را صرف کار پژوهشی و تدوین پایان‌نامه کنند و طبق برنامه، ترم سوم باید فرآیند نگارش پایان‌نامه را تکمیل کنند.

این تغییرات با هدف افزایش سرعت جذب فارغ‌التحصیلان دکتری در بازار کار تخصصی و پژوهشی کشور صورت می‌گیرد.

دو لبه شمشیر اصلاحات دکتری

این روند اصلاحی، اگرچه در نگاه اول حرکتی مثبت به سوی به‌روزرسانی نظام آموزشی و کاهش زمان انباشت دانشجو در دوره دکتری به شمار می‌رود، اما باید از دو منظر مورد ارزیابی قرار گیرد:

مورد اول اینکه اتکا به معدل و سوابق پژوهشی برای دانشجویان ممتاز، یک رویکرد مدرن است. این کار انگیزه دانشجویان را برای کسب نمرات بالا و تولید مقاله در سال‌های اولیه دکتری به شدت افزایش می‌دهد و تمرکز را از «قبولی در یک آزمون نهایی» به «تولید علم مستمر» معطوف می‌کند؛ و مورد بعدی که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد کاهش طول دوره دکتری است: کاهش طول دوره دکتری فاصله بین کسب مدرک و ورود به عرصه عمل را کم می‌کند و می‌تواند مانع از آن شود که دانشجویان دکتری به عنوان یک سرمایه انسانی در انتظار، در سیستم باقی بمانند.

اما باید به لبه دیگر شمیشیر نیز دقت کرد و چالش‌های این طرح را نادیده نگرفت.

بزرگترین چالش در این مسیر، اطمینان از این است که فشرده‌سازی دوره (از ۴ به ۳ سال) و کاهش واحدها، منجر به سطحی‌نگری در یادگیری مبانی و نادیده گرفتن عمق مباحث نظری نشود. آزمون جامع، هرچند گاهی اوقات صرفاً یک مانع اداری تلقی می‌شد، اما دانشجویان را مجبور به مرور جامع و تثبیت دانش خود می‌کرد.

همچنین موفقیت این طرح به شدت وابسته به توانایی دانشگاه‌ها در اجرای دقیق و منصفانه سیستم ارزیابی جایگزین است. اگر نظارت اساتید مشاور ضعیف باشد، این جایگزین‌ها می‌توانند به سادگی به مسیری برای عبور آسان‌تر دانشجویان کم‌کار تبدیل شوند.

در مجموع، حرکت به سمت تسهیل مسیر نخبگان و کوتاه‌تر کردن دوره دکتری یک ضرورت است، اما این اصلاحات تنها زمانی موفق خواهند بود که در کنار آن، نظارت کیفی اساتید و ساختار‌های ارزیابی پایان‌نامه تقویت شده و استاندارد‌ها کاهش نیابد.

تغییرات در آزمون جامع دکتری و کاهش طول دوره، بخشی از یک بازنگری کلی در نظام تحصیلات تکمیلی است که هدف آن همسو کردن آموزش عالی با نیاز‌های پژوهشی و تخصصی کشور است. در حالی که نگرانی‌هایی در خصوص کیفیت سنجش وجود دارد، تمرکز بر معیار‌هایی مانند معدل و فعالیت‌های پژوهشی می‌تواند سنجشی عادلانه‌تر و کاربردی‌تر را برای دانشجویان دکتری رقم بزند. انتظار می‌رود جزئیات دقیق‌تر شیوه‌نامه‌های جایگزین آزمون جامع و نحوه اجرای دوره سه ساله دکتری به زودی توسط وزارت علوم ابلاغ شود.