تبيين مفهوم و نقش حيا - بخش دوم

خروج از دایره تکلیف و مسئولیت در اثر بي‌حيايي

ارتباط تنگاتنگی میان ایمان و حیا وجود دارد و اگر انسان بخواهد به برترین فضیلت‌های انسانی دست یابد باید به حیا و ثمره آن يعني عفت توجه ویژه‌ای داشته باشد؛ زیرا بدون آن از دایره انسانیت خارج شده و هر مسئولیت و تکلیفی از وی برداشته می‌شود.

کد خبر: ۱۳۵۸۵۶

سه‌شنبه - ۲۱ تير ۱۳۹۰ / July 12, 2011

گروه دين  و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛  در مورد حيا تعاريف مختلف با حد و مرزهاي متفاوت ارائه شده است كه بدون در نظر داشتن همه اين موارد در كنار يكديگر و فقط با توجه به يك تعريف، نمي‌توان به معناي كامل آن دست يافت، بنابراين در مطلب زير تعريف‌هاي گوناگون به همراه منظر نگاه هر يك را ارائه مي‌دهيم.

در يك نوع تقسيم‌بندي كه بر اساس مرتبه و مقام انسانيت انجام مي‌گيرد، حيا پنج نوع است.

از امام صادق (ع) در انواع حيا نقل شده که حيا پنج نوع است؛ حيا از گناه، حيا از کوتاهي كردن، حيا از روي کرامت و ارجمندي، حيا از روي حب و دوستي و حيا از جهت هيبت و عظمت و براي هر کدام از اينها اهلي است و براي اهل هر کدام، مرتبت جداگانه‌اي وجود دارد.

هر چه شخصيت انسان رشد يابد، حياي او نيز از درجه بالاتري برخوردار مي‌شود

اين تقسيم‌بندي به اعتبار مقام و رتبه انسان هاست؛ يعني هر چه شخصيت انسان رشد يابد، حياي او نيز از درجه بالاتري برخوردار مي‌شود؛ چه بسا انسان هايي که از اعمال قبيح عرفي و يا اعمال مکروه باکي ندارند، ولي آنجا که پاي گناه به ميان آيد، از انجام آن شرمنده مي‌شوند و آن را ترک مي‌كنند.

وقتي شخصيت انسان کمي رشد كند، از اعمال قبيحي که جزاي اخروي نيز ندارد، روي برمي‌گرداند، بنابراين حيا با رشد شخصيت و توسعه روحي در انسان موجب مي‌شود كه آدمي در کردار خويش، نکته سنج شود تا جايي ‌که غفلت از محبوب خويش را نيز برنمي‌تابد و بر درگاه دوست اظهار شرمساري و خاکساري مي كند.

انواع حيا به دليل اختلاف در منشا حياست؛ حيا معلول عواملي است که اختلاف اين عوامل، باعث انقسام و اختلاف حيا شده است.

افراط در حيا مايه ضعف و زبوني آن است

از رسول خدا (ص) نقل شده كه حيا بر دو وجه است، يكي از وجوه ضعف و ناتواني است و وجه ديگر آن توانايي، اسلام و ايمان است؛ اميرالمؤمنين (ع) نيز در اين رابطه فرموده‌اند كه براي هر چيزي آفتي است و آفت حيا ضعف و ناتواني است.

با وجود آن که حيا از محسنات اخلاقي است، افراط در آن، و استعمال نادرست آن و به كارگيري شرم و خجالت به جاي حياي واقعي مايه ضعف و زبوني مي‌شود و صاحب اين‌گونه حيا را از فعاليت هاي صحيح اجتماعي بازمي‌دارد و او را دچار عقب‌نشيني و گوشه‌گيري مي‌كند؛ البته بايد دقت كرد كه اين رفتار ديگر حيا نيست و شرم است، در حالي كه حيا مقوله‌اي ايماني است و مختص انسان دين‌دار و مؤمن است.

حياي پسنديده ناشي از عقل سالم و شرع است

در يك تقسيم‌بندي ديگر حيا به دو نوع حياي عقل و حياي حمق تقسيم مي‌شود.

پيامبر (ص) حيا را به دو گونه مي‌دانند؛ يكي حياس عقل است و ديگري حياس حمق كه حياس عقل همان علم و دانش است و حياس حمق همان جهل و ناداني است.

علامه مجلسي نيز معتقد است حيا به دو نوع ممدوح و مذموم تقسيم مي‌شود؛ حياي پسنديده ناشي از عقل است، يعني گرفتگي نفس از چيزي حاصل مي‌گردد که عقل سالم و يا شرع به زشتي آن چيز حکم مي‌كند؛ مثل حيا از گناهان و مکروهات.

حياي مذموم از حماقت نشأت گرفته است؛ به اين صورت که عوام آن را زشت مي‌شمارند، در حالي که قبح واقعي نداشته و از نظر عقل سالم و يا شرع به صراحت قبيح شمرده نمي‌شود؛ مثل خجالت کشيدن از سوال علمي و يا شرم داشتن از انجام عبادات شرعي.

عفت ثمره حيا

همان گونه که دامنه حیا و شرم گسترده است و امور بسیاری فراتر از مسائل جنسی را دربرمی‌گیرد، عفت نیز که نتیجه و ثمره حیا می باشد، گستره وسیعی را شامل می‌شود.

پس عفت دارای دامنه وسیع معنایی است و شامل امور بسیاری می‌شود که عفت در امور جنسی و مالی بخشی از گستره معنایی و مصداقی آن است؛ از این رو در برخی از روایات، عفت «افضل العباده» شمرده شده که بر همین معنای وسیع دلالت می‌کند؛ هر چند که بیشتر مردم با دو مصداق اصلی عفت یعنی مالی و جنسی درگیر هستند. «اصول کافی، ج۲، ص۹۷»

انسان بی حیا و بی شرم از دایره تکلیف و ایمان و مسئولیت بیرون است

ارتباط تنگاتنگی میان ایمان و حیا و عفت وجود دارد و اگر انسان بخواهد به برترین فضیلت‌های انسانی دست یابد باید به شرم و حیا توجه ویژه‌ای داشته باشد؛ زیرا بدون آن از دایره انسانیت خارج شده و در مقام پست‌تر از چارپایان سقوط می‌کند و هر مسئولیت و تکلیفی از وی برداشته می‌شود.

انساني كه مقيد به حيا نيست می‌تواند هر کاری را انجام دهد بدون آن که خود را مسئول بشمارد؛ در این حالت گفته می شود که خداوند او را به حال خود واگذاشته و رها کرده است، هر چند که تبعات و پیامدهای این واگذاری از سوی خداوند را در دنیا و آخرت به شکل عذاب های مختلف خواهد دید.

به هر حال انسان بی حیا و بی شرم از دایره تکلیف و ایمان و مسئولیت بیرون است و هیچ خیری به خودش و دیگران از جانب وی نمی‌رسد و چیزی جز شر و بدی و عذاب ندارد.

عفت و پاك‏دامنى منشأ هر خيرى است

امام علي(ع) در مورد عفت و پاك‏دامنى مي‏فرمايند: «عفت و پاك‏دامنى منشأ هر خيرى است.» به همين منظور، در تمام اديان و مذاهب آسماني، «اَلعفة رَأسُ كُلِّ خَيْر» قوانين گوناگونى براي حفظ و بقاى عفت و حياى عمومى وضع شده‏اند، كه «حجاب» و پوشش زن از جمله آن‏هاست.

امیر مؤمنان علی(ع) می فرماید: «غایه الحیاء ان یستحيی الرجل من نفسه»؛ آخرین درجه حیا آن است که انسان از خودش حیا کند؛ چنين حیایی بیانگر ایمان قوی در انسان است؛ چون حياي شخص از خودش، نمی‌تواند چیزی جز ثمره ایمان واقعی باشد. «غرر الحکم، ص ۵۰۴»

/انتهاي پيام/