قدیمی‌ترین اثر درباره جهاد در تاریخ شیعه :

پس از هزار سال بازسازی شد

«کتاب الجهاد» اثر محمدبن‌حسن صفار قمی، از نخستین آثار مکتوب شیعه امامیه در موضوع جهاد، پس از حدود ۱۰ قرن با بازسازی متن و ترجمه فارسی احادیث در موسسه چاپ و نشر بین‌الملل منتشر شد.

کد خبر: ۱۳۶۶۴۳۴

شنبه - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ / February 07, 2026

به گزارش گروه فرهنگ خبرگزاری دانشجو، «کتاب الجهاد» صفار قمی که نگارش آن به بازه زمانی امامت امام حسن عسکری(ع) تا اوایل دوران غیبت صغری نسبت داده می‌شود، قدیمی‌ترین اثر شناخته‌شده با عنوان «جهاد» در تاریخ تشیع امامی به شمار می‌رود. این اثر پیش از تألیف کتاب «الکافی» شیخ کلینی(ره) نوشته شده و از آغازگران ادبیات جهاد در سنت حدیثی شیعه محسوب می‌شود.

از این کتاب، نسخه مستقلی در دست نیست و متن آن در طول قرون متمادی از میان رفته بود. با این حال، نقل‌های گسترده و دقیق شیخ طوسی(ره) از این اثر در کتاب «تهذیب الاحکام» امکان بازسازی کامل متن «کتاب الجهاد» صفار قمی را فراهم کرده است. پس از شیخ طوسی، نقل مستقیمی از این کتاب در منابع بعدی گزارش نشده و انتشار حاضر، نخستین ارائه کامل از این اثر پس از گذشت نزدیک به هزار سال است.

این کتاب با تحقیق و گردآوری حمیدرضا میررکنی منتشر شده است. وی علاوه بر تجمیع و بازسازی متن کتاب بر اساس منابع معتبر حدیثی، تمامی احادیث را به زبان فارسی ترجمه کرده و برای تسهیل فهم مطالب، توضیحات و حاشیه‌هایی در تبیین مفاهیم و زمینه‌های روایی احادیث به اثر افزوده است.

«کتاب الجهاد» صفار قمی با تکیه بر احادیث معصومان(ع)، ابعاد مختلف مفهوم جهاد را در بر می‌گیرد؛ از تبیین ماهیت و منطق جهاد گرفته تا مراتب باطنی آن و نیز آداب و احکام مرتبط. در بخش‌هایی از این اثر، مضامینی مطرح می‌شود که فراتر از تلقی‌های رایج فقهی، واجد دلالت‌های فلسفی، اخلاقی و معنوی درباره جهاد و نسبت آن با حیات انسانی است.

انتشار این کتاب، امکان بازخوانی یکی از متون بنیادین تشیع امامی در موضوع جهاد را فراهم کرده و می‌تواند به گشودن افق‌های تازه‌ای در فهم تاریخی، روایی و مفهومی این مقوله در سنت اسلامی کمک کند.

بخش‌هایی از این کتاب و حواشی محقق آن را مرور می‌کنیم:

حدیث۳ : عن النبی(ص): إِنَّ سِیَاحَةَ أُمَّتِی الْغَزْوُ وَ الْجِهَادُ؛ سیاحت و زنده کردن دل در عرف امت محمد(ص) یافتن همین حیات حقیقی است؛ و آن در جنگ و جهاد است که کشف و یافت می‌شود. کینونت آدمی بر جهاد و استقامت مداوم بنا شده است. استقامت، وصف راه آدمی است؛ چنانکه به صراحت در عبارت «صراط مستقیم» می‌بینیم. طور راه رفتن انسان، استقامت است و این اساس زندگی انسان است. چنین نیست که ما در روزهایی مشغول استقامت و جهاد و احقاق حق باشیم، و در روزهایی هم مشغول سیاحت بشویم تا کمی هم «زندگی» بکنیم. زندگی آدمی عبارت است از احقاق مدام حق؛ هر چیزی جز احقاق حقّ، پراکنده خیالی و تشتت و در یک کلام زندگی نکردن است؛«و ما بعد الحقّ الا الضّلال»؛ بعد از حق و بیرون از احقاق حق. اتفاقا زیستن در چنین جهد و تلاشی است که آدمی را از تنگنای نیستی و عدم به افق بلند و وسیع و پهناور وجود و زندگی رها می‌کند؛ «ان الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا». از این رو است که فرمود: «سیاحت امت من جنگ و جهاد است». زندگی یک مسلمانِ اسیر ملال ایام نیست که بخواهد معنای بودنش را جایی در بیرون زندگی روزمره‌اش، جایی در سیاحت و سفر بجوید. بلکه زندگی او هم جد و جهد و جهاد است... .