بازنمایی یک دهه وضعیت دانشجویان دکتری در آموزش عالی ایران

گروه پژوهش‌های آماری مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در گزارشی تحلیلی با تکیه بر داده‌های آماری، تصویری از تحولات کمّی، ترکیب رشته‌ای، جنسیتی و نهادی، روندهای ۱۰ ساله وضعیت دانشجویان دوره دکتری تخصصی کشور را مورد بررسی قرار داد.

کد خبر: ۱۳۶۶۵۵۵

شنبه - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴ / February 07, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانجشجو به نقل از روابط عمومی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، در این گزارش آمده است: دوره دکتری (Ph.D.)، به عنوان عالی‌ترین مقطع آموزش دانشگاهی در ابعاد مختلف از اهمیت سیاستگذاری ویژه‌ای برخوردار است. آثار آشکار و نقش بی‌بدیل دوره دکتری در نگارش رساله‌های پژوهشی، تولید داده، خلق آگاهی و دانش جدید و تربیت پژوهشگران متخصص در حوزه‌های مختلف دانش است.

بدیهی است که ارزش و اهمیت دوره دکتری در جهان معاصر به این دلیل نیست که بالاترین مقطع تحصیلات عالی است؛ بلکه یک نهاد ساختاریافته آموزشی برای کشف و پرورش استعداد‌های علمی و آماده‌سازی نیروی انسانی متخصص برای حل مسائل پیچیده و مبهم در حوزه‌های مختلف اجتماعی و نیز کمک به توسعه ملی و پیشر فت ملت‌ها به شمارمی‌آید.

از منظر سیاستگذاری آموزشی، داده علمی و گزارش‌های آماری نقش اجتناب‌ناپذیری در سیاستگذاری‌های اجتماعی، علمی و اقتصادی و نیز اتخاذ تصمیمات مدیریتی و اجرایی درست دارند. به عبارتی، جایی که داده معتبر و نظام آماری دقیق و روشمند وجود دارد، احتمال خطای تصمیم‌گیری و انحراف سیاستگذاری پایین است.

چه بسا، زبان و منطق آمار از جنس زبان و منطق واقعیت و بیان حقیقت است و شاخص‌های آماری دقیق و صحیح، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی به دولت و حاکمیت را افزایش می‌دهد. این امر بیانگر این نکته بسیار مهم سیاستی است که برای فهم درست مسائل اجتماعی و علمی پیچیده و ضرورت اتخاذ تصمیمات عقلانی و جامع و یکپارچه در «نظام آماری» آگاهانه و نیز سیاستگذاری‌های مبتنی بر شواهد علمی نیازمند داده‌های آماری معتبر و از همه مهم‌تر با علم به «بازنمایی وضعیت دانشجویان دکتری در آموزش عالی ایران» حوزه آموزش عالی کشور هستیم.

بنابراین، گزارش آماری اهمیت مفروضه‌های پیشگفته تهیه شده است تا این گزارش مُعین سیاستگذاران اجتماعی (بطور عام) و سیاستگذاران آموزش عالی (بطور خاص) باشد.

در یک نگاه کلی، این گزارش نشان‌دهنده ثبات کمّی رشد جمعیت دانشجویی دوره دکتری در بازه ۱۰ ساله اخیر، رشد نسبی در علوم انسانی و هنر، کاهش تعداد دانشجویان در علوم پایه و تمرکز جغرافیایی بیشتر در تهران (توزیع نامتقارن استانی) است. این الگو‌ها نیازمند اصلاح برنامه و سیاست‌گذاری هدفمند به ویژه در زمینه پرورش «پژوهشگر توانمند»» ایجاد تنوع در جذب دانشجویان بین‌المللی» و «ایجاد تعادل رشته‌ای» است.

افزون‌بر نکات فوق، این گزارش بیانگر افزایش سهم زنان در دوره‌های دکتری، تمرکز در عرضه آموزش‌عالی مقطع دکتری در شهر‌های بزرگ، الگوی تمایز جنسیتی افقی (سهم بیشتر زنان در علوم انسانی و اجتماعی و سهم بیشتر مردان در دوره‌های فنی و مهندسی) است. باوجود این، برخی ویژگی‌های دوره دکتری تخصصی آموزش‌عالی ایران مغایر با روند‌های جهانی است: به عنوان نمونه، سهم کمتر تعداد دانشجویان مقطع دکتری تخصصی از کل دانشجویان، بویژه در مقایسه با کشور‌های OECD قابل ملاحظه است.

همچنین سهم عمده علوم انسانی و اجتماعی دانشجویان دکتری تخصصی از کل دانشجویان مقطع دکتری ۴۳ درصد است؛ در حالی که در کشور‌های پیشرفته، STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) بیش از ۶۰ درصد دکتری‌ها را پوشش می‌دهد.

این امر بیانگر این نکته است که در اقتصاد این کشور‌های توسعه‌یافته سهم R&D در تولید ناخالص داخلی اهمیت حیاتی دارد. به‌عبارتی، خلأ تحقیق و توسعه (R&D) در جامعه ایران محسوس است. از همه مهمتر، سهم دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در دوره دکتری تخصصی ایران حدود ۶.۵ درصد از کل دانشجویان است، در حالیکه میانگین این نسبت در کشور‌های عضو OECD حدود ۲۵ درصد است.

ثبات نسبی جمعیت دانشجویان دکتری طی سال‌های اخیر

بررسی وضعیت کلی دانشجویان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال اخیر نشان می‌دهد که اگر چه جمعیت دانشجویان دکتری تخصصی فراز و نشیب‌هایی را تجربه کرده است، با این وجود روند کلی تعداد دانشجویان دکتری تخصصی، طی سال‌های اخیر (به ویژه از سال ۱۳۹۵ به بعد) تا حدود زیادی، روندی یکنواخت داشته و بطور تقریبی بین حدود ۱۴۰ هزار نفر تا ۱۵۰ هزار نفر ثابت مانده است و روند افزایشی معنی داری را تجربه نکرده است.

با این حال طی سه سال اول بازه ۱۰ ساله، یعنی بین سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ یک روند افزایشی یا به عبارت بهتر یک روند جهشی را تجربه کرده است که البته مقطعی بوده و طی سال‌های پس از آن، روند تا حدودی متعادل و یکنواخت پیش رفته است.

سهم ۴۳ درصدی علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری در سال ۱۴۰۴-۱۴۰۳

بنا بر این گزارش سهم گروه علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ حدود ۴۳ درصد است که بیشترین سهم از کل دانشجویان را به خود اختصاص داده است.

این در حالی است که دانشجویان دوره دکتری در گروه هنر تنها حدود ۷.۲ درصد کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی را به خود اختصاص داده است.

سهم ۴۴ درصدی وزارت علوم از دانشجویان دکتری تخصصی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳

در نمودار زیر سهم هر کدام از زیرنظام‌های اصلی آموزش عالی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی آمده است. همانطور که مشخص است، سهم وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از کل دانشجویان دکتری تخصصی، بیش از سایر زیرنظام‌های آموزش عالی است. در مقابل، موسسات آموزش عالی غیر انتفاعی، سهم بسیار ناچیزی از مجموع دانشجویان دکتری را به خود اختصاص داده‌اند.

همچنین ۶۲ درصد دانشجویان دوره دکتری تخصصی در بخش دولتی مشغول به تحصیل بوده و مابقی (۳۸ درصد) در بخش غیر دولتی (آزاد و غیرانتفاعی) تحصیل می‌کنند.

شیب ملایم افزایش دانشجویان زن دکتری تخصصی در آموزش عالی ایران

از تعداد کل دانشجویان دکتری تخصصی (یعنی ۱۴۹۶۴۸ نفر) در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ تعداد ۶۹۱۶۳ نفر، یعنی حدود ۴۶ درصد آنها را دانشجویان زن تشکیل می‌دهد.

از لحاظ تغییرات بلند مدت سهم زنان در دوره‌های دکتری تخصصی، در نمودار زیر روند تغییرات «سهم دانشجویان زن از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی» طی بازه ۱۰ ساله اخیر آمده است.

همانطور که ملاحظه می‌شود، سهم زنان از کل دانشجویان دکتری تخصصی کشور، طی ده سال اخیر افزایش حدود ۴ درصد را تجربه کرده و از ۴۲ درصد در سال ۹۵-۱۳۹۴ به بیش از ۴۶ درصد در ۱۴۰۴-۱۴۰۳ رسیده است.

وضعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ و روند ۱۰ ساله (۱۴۰۲-۱۳۹۳)

در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ تعداد کل دانش‌آموختگان دوره دکتری تخصصی در آموزش عالی ایران، ۱۱۶۹۴ نفر بود که ۳ درصد از کل دانش‌آموختگان کشور در آن سال را تشکیل می‌دهد. (تعداد کل دانش‌آموختگان کشور در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲، تعداد ۴۵۵۳۳۵ نفر بودند).

همچنین از این تعداد دانش آموخته دکتری تخصصی، ۵۴۶۹ نفر، یعنی حدود ۴۷ درصد آنها را دانشجویان زن تشکیل می‌دهد. از طرفی، درصد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی بخش دولتی از کل دانشجویان دکتری تخصصی، حدود ۸۱ درصد بود ۹۵۲۶ نفر).

بررسی توزیع جمعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۲ کل کشور به تفکیک گروه‌های عمده تحصیلی (نمودار زیر)، نشان داد که از کل جمعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، بیشترین سهم مربوط به گروه علوم انسانی با ۲۹ درصد است.

همچنین فقط حدود ۱ درصد از دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در گروه هنر فارغ‌التحصیل شدند.

بررسی وضعیت کلی دانش‌آموختگان دکتری تخصصی طی ۱۰ سال اخیر (نمودار زیر) نشان می‌دهد با وجود فراز و نشیب‌ها، روند کلیِ تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، افزایشی بوده است.

افزایش قابل ملاحظه جمعیت دانشجویان بین المللی در آموزش عالی ایران

بنابراین گزارش؛ روند ۱۰ ساله تغییرات جمعیت دانشجویان بین المللی شاغل به تحصیل در مقطع دکتری تخصصی در دانشگاه‌های کشور در نمودار زیر آمده است. همانطور که در نمودار مذکور مشخص است، افزایش قابل ملاحظه‌ای در جمعیت دانشجویان بین المللی در آموزش عالی ایران را طی ۱۰ سال بوجود آمده است.