نتیجه تحقیقات دانشگاه شهید چمران اهواز:

استحصال آب حلقه مفقوده مدیریت بارش‌ها در اقلیم خشک ایران / باید از نزولات آسمانی استفاده بهینه شود

تغییرات اقلیمی و بحران کم‌آبی، مدیریت منابع آب را به دغدغه اصلی جهان تبدیل کرده است؛ اما در خوزستان، بارش‌ها به‌جای فرصت، اغلب به سیلاب و هدررفت آب می‌انجامند.

کد خبر: ۱۳۶۷۶۵۵

دوشنبه - ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ / February 09, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو به نقل از دانشگاه شهید چمران اهواز، الگوی بارش در استان خوزستان عمدتاً تک‌رخدادی، با حجم بالا و در مدت‌زمانی کوتاه است. این توزیع نامناسب زمانی و مکانی سبب شده تا بارش‌های پاییزی و زمستانی به‌جای آنکه ذخیره شوند، به یک بحران مدیریت شهری تبدیل گردند که نمونه‌های عینی آن در کلانشهر اهواز کاملاً مشهود است. این هدررفت منابع در شرایطی رخ می‌دهد که کشور با تنش آبی جدی روبروست و ایران همچنان در دوره خشکسالی به سر می‌برد.

یکی از راهکار‌های علمی و آزموده شده در جهان برای پیشگیری از هدررفت و مدیریت آب‌های سطحی، دانش استحصال آب (Water Harvesting) است که تمرکز آن بر جمع‌آوری هدفمند نزولات جوی است.

عطاالله خادم‌الرسول، استاد علوم و مهندسی خاک دانشگاه شهید چمران اهواز، با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران می‌گوید: با توجه به قرارگیری کشورمان در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، موضوع استحصال و جمع‌آوری آب اهمیتی حیاتی دارد و بر همین اساس، ضرورت استفاده بهینه از نزولات آسمانی دوچندان می‌شود.

خادم الرسول با تأکید بر لزوم اجرای طرح‌های استحصال آب در سه سطح حوضه‌های آبریز بالادست، پایین‌دست و محیط‌های شهری، افزود: متأسفانه به دلیل فقدان زیرساخت‌های لازم برای جمع‌آوری آب باران، نه‌تنها بهره‌برداری بهینه‌ای از بارش‌ها صورت نمی‌گیرد، بلکه این نزولات تبدیل به سیلاب و هرزآب شده و خطراتی همچون فرسایش خاک را تشدید می‌کنند.

وی با اشاره به تجربیات موفق جهانی خاطرنشان کرد که روش‌های متعددی برای پیاده‌سازی این دانش در حوضه‌های بالادستی وجود دارد. خادم‌الرسول مهم‌ترین تکنیک‌های استحصال آب را شامل ذخیره آب با ایجاد حفره‌ها و چاله‌ها،لیچینگ‌بسین (حوضچه‌های نگهداری و جمع‌آوری آب‌های سطحی) و روش تورکینست دانست.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز همچنین به تکنیک‌های شهری اشاره کرد و گفت: در بسیاری از کشور‌های توسعه‌یافته، جمع‌آوری آب باران از سطح پشت‌بام‌ها یک روش مرسوم است. در این شیوه، آب جمع‌آوری شده از ناودان‌ها وارد مخازن شده و بسته به کیفیت آن، در مصارفی نظیر شرب، کشاورزی و یا دامداری مورد استفاده قرار می‌گیرد. هدف نهایی تمام این روش‌ها، مدیریت پایدار آب و جلوگیری از تبدیل شدن باران به هرزآبِ مخرب است.

خادم‌الرسول با بیان اینکه نهاد‌هایی مانند منابع طبیعی و آبخیزداری با مبانی علمی این کار آشنایی کامل دارند، از وجود برخی کوتاهی‌ها در مقام اجرا و عملیاتی‌سازی گلایه کرد و یادآور شد:خاک به مثابه یک ظرف آب است و ضروری است شیوه‌های مختلف استحصال آب برای پر کردن این ظرف اجرایی شوند.

وی همچنین بر ضرورت تفکیک وظایف و زیرساخت‌ها در محیط‌های شهری تأکید کرد و گفت: برای استفاده بهینه از بارش‌ها در شهرها، باید میان سیستم دفع فاضلاب و سیستم جمع‌آوری آب‌های سطحی تفاوت قائل شد. مدیریت آب‌های سطحی در بالادست بر عهده آبخیزداری و وزارت جهاد کشاورزی است، اما در بخش شهری و پایین‌دست، شهرداری‌ها متولی امر هستند. شهرداری‌ها باید با احداث کانال‌ها و جوی‌های سطحی مجزا از فاضلاب، روان‌آب‌ها را جمع‌آوری و به سمت رودخانه‌ها پمپاژ کنند.

در پایان خادم‌الرسول با اشاره به خشکسالی‌های اخیر و اهمیت حیاتی حفظ رطوبت در خاک، راهکاری بیولوژیک را نیز پیشنهاد داد و گفت: از آنجا که خاک بزرگ‌ترین مخزن نگهداری آب است، افزودن مواد آلی پوسیده (بقایای گیاهی و حیوانی تجزیه‌شده) می‌تواند ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی خاک را بهبود بخشیده و ضریب جذب آب را به طرز چشمگیری افزایش دهد.