رئیس شورای تحول علوم انسانی:

ضروری است به مفهوم دو فضایی شدن زندگی بشر توجه کنیم

سید سعیدرضا عاملی رئیس شورای تحول علوم انسانی، با انتقاد از فاصله گرفتن علم از مسیر حکمی و جامع‌نگر، خواستار بازتعریف نظام تعلیم و تربیت کشور در مواجهه با دنیای دیجیتال شد.

کد خبر: ۱۳۶۸۳۸۹

سه‌شنبه - ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ / February 10, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو،  جلسه کارگروه علوم تربیتی شورای تحول و ارتقای علوم انسانی به ریاست سید سعیدرضا عاملی  رئیس شورای تحول علوم انسانی برگزار شد.

در ابتدای این جلسه، عاملی با تبریک ایام‌الله دهه فجر انقلاب اسلامی، اظهار داشت: ۴۷ سال از پیروزی انقلاب اسلامی می‌گذرد؛ انقلابی که از بدو شکل‌گیری، در تقابل با نظام سلطه جهانی قرار داشته و در این مسیر، فراز و نشیب‌ها و تنش‌های متعددی را تجربه کرده است. با وجود این چالش‌ها، جمهوری اسلامی ایران توانسته است دستاوردهای قابل‌توجهی در عرصه‌های علم، فناوری و پیشرفت همه‌جانبه کشور به ثبت برساند. یکی از ویژگی‌های برجسته مردان الهی، ثبات قدم در مسیر الهی است و امید داریم با حفظ این ثبات، زمینه استقرار هرچه کامل‌تر جامعه اسلامی فراهم شود و این پرچم در نهایت به دست حضرت ولی‌عصر(عج) سپرده شود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در ادامه، با قدردانی از پذیرش مسئولیت کارگروه علوم تربیتی از سوی ایراندخت فیاض، تصریح کرد: انتظار می‌رود با تسریع در فعالیت‌های کارگروه، چه در حوزه بازنگری رشته‌های موجود و چه در زمینه طراحی و تأسیس رشته‌های جدید، این تأخیرها جبران شود.

وی با تشکر از زحمات جمیله علم‌الهدی به عنوان رئیس پیشین کارگروه علوم تربیتی گفت: خوشبختانه خانم فیاض از نیروهای باسابقه این حوزه به شمار می‌روند و سابقه مسئولیت و فعالیت در دبیرخانه شورا را در کارنامه دارند که این تجربه، سرمایه‌ای مهم برای هدایت و راهبری کارگروه علوم تربیتی محسوب می‌شود.

عاملی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر جایگاه محوری تعلیم و تربیت در نظام آموزشی کشور، خاطرنشان کرد: تعلیم و تربیت در همه سطوح نظام آموزشی، از آموزش و پرورش تا آموزش عالی، نقشی بنیادین و تعیین‌کننده دارد. حتی در آموزش و تدریس رشته‌هایی نظیر فیزیک، ریاضیات و سایر علوم پایه نیز، وجود یک نظام تربیتی منسجم و هدفمند امری اجتناب‌ناپذیر است. اگر توسعه علم را در چارچوب نظام معلمی و تربیت نیروی انسانی دنبال می‌کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که علم در جهان معاصر، در بسیاری موارد از مسیر حکمی و جامع‌نگر خود فاصله گرفته و بازاندیشی در نسبت علم و تربیت، ضرورتی راهبردی به شمار می‌رود.

وی با هشدار نسبت به انحراف علم از مسیر اخلاقی و ارزشی، افزود: شواهد و واقعیت‌های جهان معاصر نشان می‌دهد هرگاه علم از چارچوب اخلاق و ارزش‌های انسانی فاصله بگیرد، تفاوتی میان انواع علوم باقی نمی‌ماند؛ چنین علمی نه‌تنها در خدمت تعالی جامعه قرار نخواهد گرفت، بلکه می‌تواند به ابزاری برای انحراف و آسیب‌های گسترده تبدیل شود. همان دانشی که توانایی تولید و مهار انرژی اتمی را دارد، در صورت خروج از مسیر صحیح، می‌تواند ظرفیت‌هایی را پدید آورد که به شکل‌گیری سازوکارها و الگوریتم‌های مولد انحرافات اجتماعی منجر می‌شود.

چالش شبکه‌های اجتماعی و گسست ارتباطی نسل‌ها

عاملی با اشاره به چالش‌های نوپدید تربیت در عصر دیجیتال، تصریح کرد: در گذشته، مدرسه به‌عنوان رکن اصلی تعلیم و تربیت شناخته می‌شد، اما امروز با شرایطی مواجه هستیم که حتی یک کودک خردسال، در برابر تلاش والدین برای محدودسازی استفاده کوتاه‌مدت از تلفن همراه، واکنش نشان می‌دهد و بر استمرار مواجهه با محتوای دیجیتال اصرار دارد. از این منظر، می‌توان گفت تعلیم و تربیت در برخی عرصه‌ها با رقیبی جدی و اثرگذار مواجه شده است.

وی در ادامه افزود: این رقبای دیجیتال به‌صورت هدفمند و مبتنی بر شناخت دقیق از سازوکار ذهن انسان طراحی شده‌اند. طراحان این فضاها، شبکه عصبی و الگوهای شناختی ذهن را به‌خوبی می‌شناسند و بر همان مبنا، کارکردهای مورد نظر خود را در آن پیاده‌سازی می‌کنند. پیامد این فرایند، شکل‌گیری نسلی با مختصات متفاوت است؛ نسلی که در بسیاری از موارد، نه نسل‌های پیشین قادر به فهم کامل آن هستند و نه این نسل، ارتباط مؤثری با چارچوب‌های ذهنی و ارتباطی نسل‌های قبل برقرار می‌کند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تأکید کرد: امروز موتور اصلی ارتباطات در نقطه‌ای قرار گرفته است که گاه خودِ ارتباط‌گر در وضعیت انکار قرار می‌گیرد؛ چشم می‌بیند و ذهن فعال است، اما ارتباط واقعی و عمیق شکل نمی‌گیرد و نوعی گسست ارتباطی در ساحت فهم و ادراک متقابل پدید می‌آید.

رئیس شورا با تأکید بر چالش‌های ارتباطی در جامعه گفت: واقعیت این است که در برخی عرصه‌های اجتماعی با قطع ارتباط مواجه شده‌ایم؛ بسیاری از والدین قادر به برقراری ارتباط مؤثر با فرزندان خود نیستند و در نتیجه نمی‌توانند آنان را در مسیری هدایت کنند که در برابر جریان‌های مخرب یا موانع اجتماعی مقاومت کنند.

ضرورت نوآوری در رشته‌های تربیتی و سه رویکرد شورا

وی با اشاره به پیشنهاد رئیس کارگروه برای تأسیس رشته‌های آموزشی جدید، اظهار داشت: انتظار می‌رود این رشته‌ها نه‌تنها به تعمیق حوزه تعلیم و تربیت کمک کنند، بلکه نگاهی جامع و کلان به فرآیند تربیت داشته باشند. سال‌هاست که مفهوم یادگیری وارد عرصه آموزش شده و بخش مجازی آن، که برنامه‌ریزی‌شده‌تر و مبتنی بر استانداردهای دقیق‌تری است، فضایی جدید برای تعلیم و تربیت فراهم کرده است. امروز هر فردی که اراده کند، می‌تواند مسیر یادگیری اخلاقی و تربیتی خود را خارج از کلاس درس شکل دهد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی بر ضرورت نوسازی مستمر رشته‌ها تأکید کرد و افزود: هیجانات اجتماعی، فرهنگ و زمینه‌های اجتماعی، قلمروهایی هستند که نقش تعیین‌کننده‌ای در تربیت دارند؛ اما متأسفانه گاهی توجه صرف به کتاب و دانش‌آموز یا دانشجو محدود می‌شود. برخی معلمان سرفصل های درسی را برای سال اول طراحی می‌کنند که با انگیزه و ابتکار همراه است، اما سی سال بعد هنوز همان سرفصل ها را تکرار می‌کنند و همین تکرار مکررات، زمینه رکود تعلیم و تربیت را فراهم می‌کند. بنابراین، نوآوری و بازنگری مستمر در رشته‌ها و برنامه‌های تربیتی امروز یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

عاملی، سه رویکرد اصلی شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در حوزه تربیت را یادآور شد: بروز علم، به‌ویژه در حوزه تعلیم و تربیت باید برآمده از اندیشه اسلامی باشد تا بتواند به تربیتی مثبت، روبه‌رشد و تکامل‌یافته منجر شود. علم باید با اقتضائات، نیازها و واقعیت‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشور هم‌خوانی داشته باشد. برنامه‌های آموزشی باید با نیازهای بازار کار هم‌راستا باشند و فارغ‌التحصیلان را برای ورود موفق به جامعه آماده کنند.

چالش اشتغال فارغ‌التحصیلان و ضرورت بازنگری ساختاری

رئیس شورا با اشاره به چالش اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم انسانی اظهار داشت: در زمینه اشتغال با مشکلات جدی مواجهیم. در تجربه خود به‌عنوان عضو سابق کمیته اجرایی جذب دانشگاه‌های غیردولتی، مشاهده کردم که دانشگاه های برتر، فارغ‌التحصیلانی تربیت کرده‌اند که بازار کار پاسخگوی آنان نیست. این وضعیت پیش‌تر نیز مورد توجه سازمان امور استخدامی قرار گرفته و بررسی آن خواسته شده بود.

عاملی تأکید کرد: راه‌حل این چالش‌ها در بازنگری بنیادین نظام تربیتی، هم‌افزایی علم و اخلاق، و طراحی رشته‌هایی است که هم پاسخگوی نیازهای جامعه باشند و هم ریشه در اندیشه اسلامی داشته باشند. چنین رویکردی می‌تواند نسل آینده را برای ایفای نقش در ساختن جامعه‌ای اسلامی، پیشرو و بالنده آماده سازد.

وی به یکی از بحران‌های ساختاری نظام آموزش عالی کشور اشاره کرد و گفت: بر اساس آمار موجود، در آزمون‌های استخدامی کشور، ۷۲ درصد از رشته‌های علوم انسانی فاقد کد رشته شغلی هستند؛ به عبارت دیگر، تنها ۲۸ درصد از فارغ‌التحصیلان این حوزه در نظام آزمون‌های رسمی استخدامی پوشش داده می‌شوند. این در حالی است که بخش عمده شاغلان حوزه علوم انسانی در بخش دولتی فعالیت می‌کنند، اما ظرفیت استخدامی دولت تنها برای همان ۲۸ درصد از رشته‌ها تعریف شده است.

مشکل مشابه در سایر رشته‌ها و ضرورت بازنگری در امتداد شغلی

عاملی افزود: این چالش محدود به علوم انسانی نیست؛ در حوزه علوم تجربی نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و تنها ۴۸ درصد از رشته‌ها دارای امتداد شغلی مناسب هستند. این آمار نشان می‌دهد که توجه به امتداد شغلی رشته‌ها از اهمیت حیاتی برخوردار است. لازم است رشته‌هایی طراحی شود که پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه باشند. البته پذیرفته است که ۲۰ تا ۳۰ درصد از افراد ممکن است صرفاً به دلیل علاقه یا رشد علمی شخصی وارد یک رشته شوند، اما این نباید به بهانه‌ای برای بی‌توجهی به اشتغال‌پذیری ۷۰ تا ۸۰ درصد باقی‌مانده تبدیل شود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در این حوزه تصریح کرد: شورا طی سال‌های اخیر، مطالعات گسترده‌ای درباره اشتغال، شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهش‌های کاربردی انجام داده است. مأموریت اصلی این شرکت‌ها ایجاد پیوندی عملی بین رشته‌های دانشگاهی، جامعه و اقتصاد کشور است. خوشبختانه تاکنون برای نزدیک به ۳ هزار شرکت دانش‌بنیان در حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی، بسته‌های کاری و کارکردی تعریف شده که می‌توانند زمینه‌ساز اشتغال هدفمند فارغ‌التحصیلان شوند.

وی تأکید کرد: ظرفیت استفاده از این شرکت‌های دانش‌بنیان در اکثر رشته‌های علوم انسانی وجود دارد، اما نیازمند بررسی دقیق چند گزاره کلیدی هستیم. امتداد شغلی و اقتصاد رشته‌ها از جمله دغدغه‌های جدی و مستمر شورای تحول علوم انسانی بوده و هست.

پیوند کارآمدی رشته‌ها با اسلامی‌سازی علم

نکته کلیدی که عاملی در این بخش مطرح کرد، ارتباط مستقیم کارآمدی رشته‌ها با موفقیت در اسلامی‌سازی آن‌ها بود.

وی تصریح کرد: اگر بتوانیم کارآمدی مطلوب رشته‌ها را دنبال کنیم، اسلامی‌سازی آن‌ها نیز به موفقیت خواهد رسید. یک کشور اسلامی تنها زمانی می‌تواند علم را به‌طور واقعی اسلامی کند که در عین حال آن علم، کارآمد، عملیاتی و پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. مسیر کارآمدی باید واقع‌گرایانه و مبتنی بر ظرفیت‌های واقعی جامعه تعریف شود تا دستاوردهای تربیتی و علمی به نتیجه ملموس برسد.

عاملی افزود: واقعیت این است که علوم انسانی و علوم اجتماعی کشور، ظرفیت‌های قابل‌توجهی ایجاد کرده‌اند، اما این ظرفیت‌ها توقعات جامعه را بالا برده و در عین حال نگاه غیرواقع‌بینانه‌ای به توانمندی فارغ‌التحصیلان شکل گرفته است. بسیاری از دستگاه‌های دولتی و مسئولان کشور از این ظرفیت‌ها آگاهی ندارند و نمی‌دانند چگونه از آن‌ها بهره‌برداری کنند. دانشگاه‌ها در این شرایط به‌نوعی درخواست کمک می‌کنند. رئیس جمهور چندین بار به دانشگاه های کشور و افراد دارای نظر تخصصی اعلام کرده است که اگر ایده، برنامه یا راهکاری برای پیشرفت و حل مسائل کشور دارید، حتماً به ما اطلاع دهید تا بتوانیم از ظرفیت‌ها استفاده کنیم.

وی به چالش‌های کلان کشور اشاره کرد و گفت: نگاه به نهادهای کلیدی مانند مجلس شورای اسلامی و قوه قضائیه که با میلیون‌ها پرونده قضایی مواجه است و نیازمند راه‌حل‌های نوین و علمی است، این امر نشان می‌دهد بخش عمده مشکلات جمهوری اسلامی در حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی قرار دارد. این حوزه‌ها فرصت اصلاح مدیریت منابع، بررسی علل کاهش سرمایه اجتماعی، و ارائه راهکارهای علمی برای مشکلات اقتصادی کشور که به دلایل مختلف مانند تحریم یا عدم تخصصی عمل کردن در وضعیت مطلوب قرار ندارند را فراهم می‌کنند. مردم از وضعیت موجود ناراضی هستند و تنها اقدامات بنیادین و تحول‌آفرین می‌تواند شرایط کشور را بهبود بخشند. تمامی این مسائل در قلمرو علوم انسانی و علوم اجتماعی قرار دارند؛ حوزه‌ای که مستقیماً به انسان و نیازهای او مربوط است.

ضرورت توجه به فضای دوم و فناوری‌های نوین

عاملی بر اهمیت توجه به تحولات فناورانه و ورود جدی علوم انسانی به عرصه فناوری‌های نوین تأکید ویژه‌ای داشت و گفت: ضروری است به مفهوم دو فضایی شدن زندگی بشر توجه کنیم. فضای دوم یعنی فضای مجازی، امروزه بخش بزرگی از زندگی ما را در بر گرفته و نمی‌توانیم در هیچ یک از رشته‌هایمان این موضوع را نادیده بگیریم؛ بی‌توجهی به بستر فضای مجازی، هوش مصنوعی، متاورس و واقعیت گسترده ما را از پاسخگویی علمی و تربیتی عقب خواهد انداخت.

وی با ابراز نگرانی نسبت به عقب‌ماندگی آموزشی کشور در این حوزه‌ها افزود: تحولات عمیقی که فناوری‌های نوین از جمله فناوری نو و سایر فناوری‌های پیشرفته در زندگی و فرایندهای اجتماعی ایجاد کرده‌اند، نیازمند پاسخ‌های علمی و تربیتی است. متأسفانه هنوز حتی یک رشته کارشناسی ارشد تخصصی در حوزه فضای مجازی در کشور تعریف نشده است، در حالی که این فضا می‌تواند به‌عنوان یک رشته مهم و کارآمد در تعلیم و تربیت نقش‌آفرین باشد.

عاملی در ادامه تأکید کرد: از دوستان تقاضا دارم قلمروهای جدیدی برای تحصیلات تکمیلی کارشناسی ارشد و دکتری در حوزه‌های نوین فناوری تعریف کنند تا برنامه‌های آموزشی کارآمد در دانشگاه‌ها اجرایی شود. تجربه نشان داده است که موفقیت زمانی حاصل می‌شود که تقاضا از درون دانشگاه بیرون آمده و با نیازهای واقعی جامعه تلاقی کند؛ نه اینکه صرفاً منتظر درخواست‌های محیط بیرون باشیم. باید خود فعال باشیم، تعامل پویا با محیط دانشگاه و جامعه داشته باشیم و نیازهای واقعی جامعه را به برنامه‌های آموزشی تبدیل کنیم.

وی سخنان خود را با ابراز امیدواری به اثرگذاری علوم انسانی به پایان برد و گفت: من همواره باور داشته‌ام و امیدوارم که علوم انسانی بتواند اثرگذار باشد. اگر خود به این اثرگذاری ایمان داشته باشیم و برنامه‌ای دقیق و واقع‌گرایانه تدوین کنیم، قطعاً می‌توانیم در حل چالش‌های کلان کشور تأثیرگذاری جدی داشته باشیم.