گزارش|

جزئیاتی از پرتاب «جام‌جم-۱» به آسمان/ دست بلند ایران در فضای ۳۶ هزار کیلومتری

ماهواره مخابراتی «جام‌جم-۱» به‌عنوان نخستین ماهواره زمین‌آهنگ ایران، با بهره‌گیری از موشک پروتون-ام از پایگاه فضایی بایکونور با موفقیت پرتاب شد و در مسیر استقرار مداری قرار گرفت؛ رخدادی راهبردی که چشم‌انداز تازه‌ای برای توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و تقویت حضور کشور در فناوری‌های پیشرفته فضایی ترسیم می‌کند.

کد خبر: ۱۳۶۹۵۲۶

دوشنبه - ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ / February 16, 2026

به گزارش گروه دانشگاه و فناوری خبرگزاری دانشجو- سعید جلیلی: جام جم یا جام جهان‌نما (که به نام جام گیتی‌نما، جام کی‌خسرو، جام جهان‌آرا، جام جهان‌بین، و جام عالم‌بین نیز شناخته شده است) جامی اسرارآمیز در فرهنگ و تاریخ اسطوره‌ای ایران است که همهٔ جهان در آن دیده می‌شده است.

حالا در گامی بلند در عرصه اقتدار فضایی، ماهواره مخابراتی «جام جم-۱»، نخستین ماهواره زمین‌آهنگ متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، با موفقیتی چشمگیر راهی آسمان شد. این دستاورد راهبردی با اتکا به توان فنی و همکاری‌های فضایی، توسط موشک قدرتمند پروتون-ام از پایگاه فضایی بایکونور پرتاب و در مسیر استقرار در مدار زمین قرار گرفت؛ رخدادی که افق‌های تازه‌ای را در توسعه زیرساخت‌های ارتباطی کشور گشود.

تحلیل فنی مأموریت و سناریوی تزریق مداری

بررسی‌های فنی نشان می‌دهد موشک پروتون-ام پیش‌تر نیز ماهواره روسی Electro-L را طی مأموریتی حدود شش ساعته مستقیماً در مدار زمین‌آهنگ قرار داده بود. با این حال، با توجه به وزن تقریبی دو تُنی ماهواره جام جم-۱ و محدودیت‌های ظرفیت تزریق مستقیم این حامل فضایی، به نظر می‌رسد در این مأموریت راهبردی، از شیوه‌ای تدریجی و هوشمندانه برای انتقال ماهواره استفاده شده باشد.

بر اساس این سناریوی محتمل، ماهواره ابتدا در مدار انتقالی قرار گرفته و سپس با بهره‌گیری از سامانه‌های پیشران کم‌توان اما پایدار، مرحله به مرحله ارتفاع خود را افزایش می‌دهد تا در نهایت به مدار دایروی زمین‌آهنگ دست یابد. اعلام فاصله زمانی سه هفته‌ای تا تثبیت موقعیت مداری، مؤید همین راهبرد فنی است؛ راهبردی که هرچند زمان بیشتری می‌طلبد، اما با کاهش مصرف سوخت و فشار بر سامانه‌های پیشران، می‌تواند عمر عملیاتی ماهواره را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.

این موفقیت، نمادی از اراده ملی برای حضور مؤثر در عرصه فناوری‌های پیشرفته فضایی و گامی استوار در مسیر استقلال ارتباطی و رسانه‌ای کشور محسوب می‌شود.

غول افسانه‌ای آسمان؛ قدرت‌نمایی موشک Proton-M

موشک Proton-M که جام جم را با خود به فضا برد، یکی از قدرتمندترین و باسابقه‌ترین حامل‌های فضایی روسیه است که ریشه‌های آن به دوران اتحاد شوروی بازمی‌گردد و سال‌ها ستون فقرات پرتاب‌های سنگین این کشور به شمار می‌رفت؛ این غول سه‌مرحله‌ای که توسط مرکز فضایی Khrunichev State Research and Production Space Center ساخته شده، با بهره‌گیری از سوخت‌های مایع پرانرژی قادر است ماهواره‌های چندتنی را به مدارهای بالا، به‌ویژه مدار انتقالی زمین‌ثابت، منتقل کند و در بسیاری از مأموریت‌ها با مرحله بالایی «Breeze-M» دقت و توان بیشتری پیدا می‌کند.

پروتون-ام طی دهه‌ها صدها پرتاب انجام داده و نقش مهمی در استقرار ماهواره‌های مخابراتی، علمی و حتی ماژول‌هایی از ایستگاه فضایی داشته است، اما با ظهور نسل جدید موشک‌های روسی مانند Angara به‌تدریج جای خود را به سامانه‌های مدرن‌تر و کم‌خطرتر از نظر زیست‌محیطی می‌دهد، هرچند نامش همچنان به‌عنوان یکی از نمادهای قدرت فضایی روسیه در تاریخ فضا ثبت شده است.

رسیدن به مدار زمین آهنگ نقطه عطفی در تاریخ بشر بود که با پرتاب Sputnik 1 روسی توسط Soviet Space Program آغاز شد و با سفر Yuri Gagarin به فضا تثبیت شد؛ این دستاورد نه‌تنها عصر فضا را آغاز کرد، بلکه زمینه‌ساز پیشرفت‌های بزرگ در ارتباطات ماهواره‌ای، پیش‌بینی هواشناسی، سیستم‌های موقعیت‌یابی و پژوهش‌های علمی شد و راه را برای مأموریت‌های عمیق‌تر فضایی توسط سازمان‌هایی مانند NASA هموار کرد. و حالا جام جم نیز در این مدار قرار دارد.

{$sepehr_media_3324534_600_400}

● جزئیاتی درباره جام‌جم-۱

• در آوریل سال ۲۰۲۱ قرارداد ساخت و پرتاب این ماهواره مابین کشورمان (سازمان صداوسیما) و روسیه (شرکت ISS Reshetnev) امضا شد.

• این ماهواره در مدار ژئوسنکرون (زمین‌آهنگ) در طول جغرافیایی ۳۴ درجه شرقی قرار خواهد گرفت. طبق سایت اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، این موقعیت (با نام IRN-30B-34E) برای این ماهواره ایران و با کد IRAN-DBS6-34 رزرو شده است.

• باس یا همان سازه و پلتفرم کلی ماهواره جام‌جم-۱ بر اساس باس Ekspress-1000N برگرفته شده؛ در ماهواره جام‌جم-۱، از تعداد نامشخصی ترانسپوندر استفاده شده که در باندهای Ka و Ku و S فعالیت می‌کنند.

• جرم کلی ماهواره جام‌جم-۱ به ۲۳۰۰ کیلوگرم می‌رسد. توان مصرفی این ماهواره چیزی حدود ۶۷۰۰ وات است. عمر کاری جام‌جم-۱ حدود ۱۵ سال عنوان شده که امکان افزایش آن به ۱۷ سال نیز وجود دارد. مکان استفاده نظامی از ماهواره جام‌جم-۱ به‌واسطه ماموریت ذاتیِ آن (که در حوزه ارتباطاتی و مخابراتی است) وجود دارد، اما به‌دلیل شاخص‌بودن و شناخته‌شدن این ماهواره، احتمال چنین کاربردی کم است.

اهمیت پرتاب و استقرار ماهواره «جام جم-۱» را می‌توان در چند بُعد راهبردی، فناوری و رسانه‌ای بررسی کرد:

ماهواره زمین‌آهنگ این امکان را فراهم می‌کند که سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران بتواند پوشش پخش رادیویی و تلویزیونی خود را در گستره‌ای وسیع‌تر و با کیفیت پایدارتر انجام دهد. قرار گرفتن ماهواره در مدار زمین‌آهنگ باعث می‌شود ماهواره همواره بر فراز یک نقطه مشخص از زمین باقی بماند؛ موضوعی که برای پخش مداوم و بدون قطعی شبکه‌های رسانه‌ای بسیار حیاتی است.

استقلال فناوری و راهبرد فضایی

داشتن ماهواره مخابراتی اختصاصی، وابستگی کشور به ماهواره‌های خارجی را کاهش می‌دهد. این مسئله در شرایط رقابت‌های سیاسی و محدودیت‌های بین‌المللی اهمیت زیادی دارد، زیرا کنترل زیرساخت‌های ارتباطی یکی از ارکان امنیت ملی محسوب می‌شود.

اهمیت علمی و صنعتی این پرتاب

اجرای چنین پروژه‌ای موجب توسعه دانش فضایی، پیشرفت صنایع مرتبط با ماهواره، سامانه‌های کنترل مداری و فناوری‌های پیشران می‌شود. این دستاوردها می‌تواند زمینه‌ساز پروژه‌های فضایی پیشرفته‌تر در آینده باشد.

ماهواره‌های مخابراتی تنها برای پخش رسانه‌ای نیستند؛ بلکه در ارائه خدمات اینترنت، ارتباطات اضطراری، آموزش از راه دور و مدیریت بحران نیز کاربرد دارند. این خدمات می‌توانند نقش مهمی در توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و کاهش شکاف ارتباطی در مناطق دورافتاده ایفا کنند.