شرایط قانونی برای دریافت نفقه چگونه است؟

نفقه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی زن در نظام حقوقی و فقهی ایران است، حقی که قانون آن را بر عهده مرد گذاشته و برای مطالبه‌اش راهکارهای قضایی مشخصی تعیین کرده است با این حال دریافت این حق وابسته به شرایط و ضوابطی است که هم در قانون مدنی و هم در فتوای مراجع تقلید به‌طور دقیق بیان شده و آگاهی از آن‌ها می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در احقاق حق ایفا کند.

کد خبر: ۱۳۶۹۶۱۱

شنبه - ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ / February 14, 2026

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، ساسان سوری، نفقه به معنای تأمین نیاز‌های زندگی است و در قوانین ایران یکی از حقوق اساسی زن در عقد نکاح به حساب می‌آید، طبق ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی ایران، در عقد دائم، مرد ملزم به پرداخت نفقه به همسر خود است.

نفقه شامل تمامی نیاز‌های ضروری زندگی مثل مسکن، خوراک، پوشاک، درمان و سایر نیاز‌های ضروری است که باید توسط شوهر تأمین شود، این تکلیف قانونی برای شوهر به‌طور مشخص در نظر گرفته شده و زن برای دریافت نفقه باید شرایطی را رعایت کند.

شرایط عمومی دریافت نفقه

یکی از مهم‌ترین شرایط برای دریافت نفقه، وجود عقد نکاح صحیح است، بدون عقد نکاح صحیح، حق دریافت نفقه برای زن وجود ندارد، مرد ملزم به پرداخت نفقه به همسر خود است تا زمانی که زندگی مشترک ادامه دارد.

به عبارت دیگر، زن باید در زندگی مشترک با شوهر خود باشد تا از نفقه بهره‌مند شود، همچنین، اگر زن بدون دلیل موجه از خانه شوهر خارج شود، حق دریافت نفقه از او ساقط خواهد شد، از سوی دیگر اگر شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند، زن می‌تواند از طریق دادگاه این مسئله را پیگیری کند و نفقه خود را مطالبه کند.

شرایط خاص دریافت نفقه برای زن

در شرایط خاص نیز زن می‌تواند درخواست نفقه کند، یکی از این شرایط، زندگی در منزل مشترک است اگر زن به هر دلیلی از خانه شوهر خارج شود، به‌جز در موارد خاص مثل خشونت یا سایر مشکلات قانونی، حق دریافت نفقه را از دست خواهد داد.

اگر شوهر از پرداخت نفقه امتناع کند، زن می‌تواند از طریق مراجع قانونی و دادگاه، نفقه خود را مطالبه کند. این موارد معمولاً زمانی رخ می‌دهند که شوهر توانایی مالی دارد، اما از پرداخت نفقه خودداری می‌کند، در این صورت، طبق ماده ۱۱۰۴ قانون مدنی، دادگاه می‌تواند حکم به پرداخت نفقه صادر کند.

همچنین، در صورتی که زن از انجام وظایف زناشویی خود امتناع کند، ممکن است شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند، اما در فقه اسلامی و قانون ایران، اگر زن دلایل موجه برای عدم تمکین داشته باشد، همچنان حق دریافت نفقه از شوهر را دارد به عنوان مثال، در صورتی که زن به دلیل بیماری، فقر یا سایر شرایط خاص نتواند وظایف زناشویی خود را انجام دهد، شوهر نمی‌تواند از پرداخت نفقه به او امتناع کند.

اگر زن طلاق بگیرد یا عقد نکاح فسخ شود، شرایط نفقه برای او تغییر خواهد کرد، در صورتی که طلاق به‌دلیل سوء رفتار شوهر باشد، زن همچنان حق دریافت نفقه برای دوران بعد از طلاق خواهد داشت، این نکته در قانون ایران نیز به‌طور واضح آمده است که نفقه زن بعد از طلاق به‌ویژه در مواردی که طلاق به‌دلیل بدرفتاری شوهر باشد، می‌تواند ادامه یابد.

قوانین و مواد قانونی مرتبط با نفقه

در قانون مدنی ایران، مواد مختلفی به موضوع نفقه اشاره دارند که مهم‌ترین آنها ماده ۱۱۰۲ است، این ماده بیان می‌کند که مرد ملزم به پرداخت نفقه به همسر خود است و باید تمامی نیاز‌های زندگی او را تأمین کند، ماده ۱۱۰۳ نیز می‌گوید که نفقه باید متناسب با وضعیت مالی مرد باشد.

به عبارت دیگر، میزان نفقه بستگی به توان مالی شوهر دارد و نمی‌توان مبلغی بیش از توانایی مالی مرد را برای نفقه در نظر گرفت، همچنین، در ماده ۱۱۰۴ قانون مدنی، آمده است که اگر مرد از پرداخت نفقه امتناع کند، زن می‌تواند از طریق دادگاه این مسئله را پیگیری کند.

نظرات مراجع تقلید در مورد نفقه

مراجع تقلید در فقه اسلامی، نظر متفاوتی در مورد نفقه دارند، در برخی از فتوا، مراجع معتقدند که در صورت عدم تمکین از سوی زن، مرد می‌تواند از پرداخت نفقه خودداری کند، اما در فتوای دیگر، گفته شده که حتی در صورت عدم تمکین، اگر زن دلایل موجه برای عدم تمکین داشته باشد، همچنان حق دریافت نفقه را خواهد داشت.

به‌طور کلی، مراجع تقلید تأکید دارند که نفقه یکی از حقوق زن در عقد نکاح است و مرد باید آن را پرداخت کند، حتی اگر زن به دلایلی از انجام وظایف زناشویی خود امتناع کند.

آیت‌الله مکارم شیرازی در این زمینه بیان کرده‌اند که نفقه حق زن است و مرد باید آن را پرداخت کند، حتی اگر زن به هر دلیلی از انجام وظایف زناشویی خود امتناع کند، مگر اینکه امتناع از سوی زن به دلیل معقول و موجهی باشد، مقام معظم رهبری نیز در این مورد تأکید دارند که مرد باید به‌طور منظم نفقه را به همسر خود پرداخت کند و در صورتی که از این وظیفه خودداری کند، زن می‌تواند از طریق قانونی آن را مطالبه کند.

در مجموع، نفقه یکی از حقوق اساسی زن در زندگی زناشویی است که بر اساس قوانین و اصول اسلامی به مرد تکلیف شده است، زن برای دریافت نفقه باید در زندگی مشترک با شوهر باشد و در صورت امتناع شوهر از پرداخت نفقه، می‌تواند از طریق دادگاه آن را مطالبه کند.

همچنین، نظرات فقهی مراجع تقلید تأکید دارد که نفقه حق زن است و در شرایط خاص مانند عدم تمکین یا امتناع از پرداخت نفقه، حقوق زن باید رعایت شود در این زمینه، زن می‌تواند با پیگیری قانونی، حق خود را از شوهر مطالبه کند و در صورت لزوم، از دادگاه کمک بگیرد.