رازی؛ کیمیاگری که خود، کیمیا است

بزرگترین پزشک دنیای اسلام و یکی از بزرگترین پزشکان تمام اعصار، استاد فلسفه و کاشف گوگرد و الکل زمانی کیمیا شد که همراه با کشف رازهای علمی گره از رازهای فلسفی نیز گشود و سخنانش در دین نیز سرآمد شد.

کد خبر: ۱۳۷۰۶۳

چهارشنبه - ۲۹ تير ۱۳۹۰ / July 20, 2011

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»؛ سخن از ابرمردی درمانگر، فيلسوف و نابغه علوم در سده چهارم هجری، ابوبکر محمد بن زکريای بن يحيی رازی است؛ دانشمندی که با وجود برتری در علم طب و شیمی زمانی به اوج رسید که در جاده فلسفه و دین هم قدم گذاشت.

رازی دانشمندی است که دانشمندان بزرگ دنیای علم در مورد او می گویند: وی با انکار خرافات و تفسير باطنی اشيا، جنبه های رمزی کيميا را نيز حذف کرد و از آن علمی بر جای گذاشت که تنها با خواص خارجی اشيا کار دارد و اين همان علم شيمی است.

رازی؛ از آغاز تا پرواز

محمد بن زکريای رازی که یکی از بزرگترین آزاداندیشان تمام دنیای اسلام است، در شهر ری از توابع شاهان سامانی بلخی در سنه 251 هـجری قمری به دنيا آمد.

بر اساس شنیده ها رازی در جوانی عود می‌نواخته و گاهی شعر می‌سروده‌ و بعدها به زرگری و سپس به کیمیاگری روی آورده است.

وی در سنین بالا علم طب را آموخت؛ البته بر اساس گفته ابوریحان بیرونی، رازی در ابتدا به کیمیا اشتغال داشته و پس از آن‌ که در این راه چشمش در اثر کار زیاد با مواد تند و تیزبو آسیب دید، برای درمان چشم به پزشکی روی آورد.

در کتاب‌های مورخان اسلامی آمده ‌است که رازی طب را در بیمارستان بغداد آموخته‌، در آن زمان بغداد مرکز بزرگ علمی دوران و جانشین دانشگاه جندی شاپور بود؛ رازی برای آموختن علم به بغداد سفر کرد و مدتی نامعلوم در آنجا اقامت گزید و به تحصیل علم پرداخت و سپس ریاست بیمارستان «معتضدی» را برعهده گرفت.

رازي پس از مرگ معتضد خلیفه عباسی، به ری بازگشت و عهده‌دار ریاست بیمارستان ری شد و تا پایان عمر در این شهر به درمان بیماران مشغول بود.

رازی در آخر عمرش نابینا شد که درباره علت نابینا شدن او روایت‌های مختلفی وجود دارد؛ بیرونی سبب کوری رازی را کار مداوم با مواد شیمیایی چون بخار جیوه می‌داند.

رازی در ۵ شعبان ۳۱۳ ه.ق. در ری وفات یافت و مکان اصلی آرامگاه رازی نامعلوم است.

حقیقت طلبی؛ ویژگی بارز اخلاقی رازی

زکريای رازی در ميان صدها دانشمند روزگار خويش سرآمد صراحت کلام و بيان به شمار می آمد، تفاوت بارز رازی با ديگران حقیقت طلبی و بیان حقیقت بود؛ زیرا ديگران برای روشن کردن و گفتن حقيقت تنها اشاره ای به حق كرده و آن اشاره را نيز در حاشيه مطرح می کنند، ولی رازی مانند شهابی بر حقيقت می تابيد و باطن حق را آشکار می کرد.

ویژگی های بارز دیگری نیز در اخلاق و روحیات رازی نمود داشت، وي مردی خوشخو و در تحصیل کوشا بود، به بیماران توجه خاصی داشت و تا زمان تشخیص بیماری دست از آن‌ها برنمی‌داشت و نسبت به فقرا و بینوایان بسیار رئوف بود.

رازی برخلاف بسیاری از پزشکان که بیشتر مایل به درمان پادشاهان و امرا و بزرگان بودند، با مردم عادی بیشتر سروکار داشته‌است.

ابن‌الندیم در کتاب «الفهرست» خود می‌گوید: رازی تفقد و مهربانی به همه کس، بویژه فقرا و بیماران داشت، از حالشان جویا مي شد و به عیادتشان می‌رفت و مقرری‌های کلانی برای آن‌ها مي گذاشت.

رازی در کتابی به نام «صفات بیمارستان» این عقیده را ابراز می‌دارد که هر کسي، لایق طبابت نیست و طبیب باید دارای صفات و مشخصه‌های ویژه‌ای باشد.

علم طب رازی ماندنی شد

رازی از زمره پزشکانی است که بعضی از عقاید وی در درمان طب امروزی نیز به ‌کار می‌رود، بخصوص در درمان بیماران با مایعات و غذا.

پزشکان و محققان از کتاب‌ها و رسالات رازی در سده‌های متمادی بهره برده‌اند و حتی ابن‌سینا، رازی را در طب بسیار عالی‌مقام می‌داند و شايد برای تالیف «قانون» از کتاب «حاوی» رازی استفاده فراوان کرده ‌است.

رازی نخستین کسی است که تشخیص تفکیکی بین آبله و سرخک را بیان داشته ‌است.

وی در کتاب آبله و سرخک خود به علت بروز آبله پرداخته و سبب انتقال آن را عامل مخمر از راه خون دانسته‌ است و ضمن معرفی آبله و سرخک به‌ عنوان بیماری‌های حاد، نشانه‌هایی از بی‌خطر یا کشنده بودن آن‌ها را بیان می‌دارد و برای مراقبت از بیمار مبتلا به این بیماری‌ها روش‌هایی را توصیه می‌کند؛ به طور مثال رازی به عنوان نخستین طبیب، استفاده از پنبه را در طب آورده و به منظور زخم نشدن بدن بیماران آبله‌ای از آن بهره می‌برده و بر مراقبت از چشم‌ها و پلک و گلو و بینی این بیماران توصیه فراوان کرده ‌است.

در کتاب آبله و سرخک رازی در مورد آبله و سرخک چه قبل از ظهور بیماری و چه بعد از آن و جلوگیری از عوارض بیماری به اندام‌های بدن تدابیری آورده شده‌ است.

همچنین وی درست در زمانی که تشریح جسد کاری ناپسند و خلاف آموزه‌های دینی قلمداد می شد، به تشریح بدن انسان پرداخته و در کتاب‌های خود از جمله کتاب «الکناش المنصوری» استخوان‌ها و عضلات، مغز، چشم، گوش، ریه، قلب، معده ، کیسه صفرای انسان و طرز قرار گرفتن ستون فقرات و سوراخ‌ها و زائده‌های آن و نخاع شوکی را شرح داده است.

گرچه رازی به عنوان پزشک مشهور است، اما بعضی از مورخان او را به نام «جراح» نیز می‌شناسند.

از مطالعه آثار وی چنین برمی‌آید که در جراحی صاحب‌نظر بوده؛‌ زیرا وی درباره «سنگ کلیه‌ها و مثانه» کتابی نگاشته و درآن تاکید کرده‌ است، در صورتی که درمان سنگ مثانه با راه‌های طبی مقدور نباشد، باید به عمل جراحی پرداخت و در این کتاب از اسبابی که با آن عمل سنگ مثانه را انجام می‌داده، نام می‌برد.

رازی نخستین طبیبی است که در عالم طب از سل مفصلی انگشتان صحبت کرده؛ وی در شکسته‌بندی و دررفتگی‌ها قدم‌هایی برداشته و آثاری از خود به جا گذاشته ‌است، همچنین رازي از نخستین افرادی است که بر نقش خوراک در تندرستی و درمان پافشاری بسیار دارد.

رازی کتابی به نام «منافع‌الاغذیه و مضارها» درباره خوراک دارد که یک دوره کامل بهداشت خوراک است و در آن از خواص گندم و سایر حبوبات و خواص و ضررهای انواع آب‌ها و شراب‌ها و مشروبات غیرالکلی و گوشت‌های تازه و خشک و ماهی‌ها و غیره سخن گفته ‌و فصلی در باب علل و اشتها و هضم غذا و ورزش و غذاهای گوارا و پرهیزهای غذایی و مسمومیت‌ها دارد.

رازی شیمی نوین را پایه گذاری کرد

رازی تحصیل شیمی را پیش از پزشکی شروع کرده و در آن آثاری چشمگیري از خود برجاي گذاشته ‌است.

عمده تاثیر رازی در شیمی طبقه‌بندی او از مواد است؛ او نخستین کسی بود که اجسام را به سه گروه جمادی، نباتی و حیوانی تقسیم کرد.

وی شیمی نوین را پایه‌گذاری کرده و در کتاب های خود در مورد خواص فلزات سخن گفته؛ علاوه بر این رازی کاشف الکل است و اسید سیتریک را برای نخستین بار از نارنج تهیه کرده است.

رازي از تاثیر محیط قلیایی بر کانه پیلیت، اسید سولفوریک فراهم کرد و با داشتن اسید سولفوریک، بدست آوردن دیگر اسیدها برایش آسان شد.

وی همچنین از تاثیر آب‌آهک بر نوشادور (کلرید آمونیوم)، اسید کلریدریک را نیز بدست آورد؛ رازي نخستین پزشکی است که داروهای سمی آلکالوئیدی را ساخت و از آن‌ها برای درمان بیمارانش بهره گرفت؛ وي با اثر دادن سرکه با مس، استات مس یا زنگار تهیه کرد که با آن‌ها زخم را شستشو می‌داد، رازي همچنين از سوزاندن زرنیخ، اکسید آرسنیک یا مرگ موش را فراهم کرد.

آثار ماندنی رازی؛ کیمیای دنیای علم

ابن‌الندیم در کتاب «الفهرست» خود تعداد آثار رازی را 167 و ابوریحان بیرونی فهرست کتب رازی را 184 عدد دانسته‌ است.

کتاب‌های رازی برحسب فهرست بیرونی بدین ترتیب تقسیم موضوعی می‌شود؛ ۵۶ کتاب در طب، ۳۳ کتاب در طبیعیات، ۷ کتاب در منطق، ۱۰ کتاب در ریاضیات و نجوم، ۷ کتاب در تفسیر و تلخیص و اختصار کتب فلسفی یا طبی دیگران، ۱۷ کتاب در علوم فلسفی و تخمینی، ۶ کتاب در مافوق الطبیعه، ۱۴ کتاب در الهیات، ۲۲ کتاب در کیمیا، ۲ کتاب در کفریات، ۱۰ کتاب در فنون مختلف که در مجموع بیش از 184 مجلد می‌شود؛ اين در حالي است كه ابن اصیبعه در «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» 238 کتاب از برای رازی برمی‌شمارد.

کتاب «الاسرار» رازی در واقع کتاب شيمی است که با مصطلحات کيميا بيان شده و در اين کتاب ذکر فرايند ها و آزمايش هايی از شيمی آمده که خود رازی آنها را انجام داده؛ می توان کوشش های او را با اشکال معادل آن اعمال، در شيمی جديد، همچون تقطير و تکليس و تبلور و غيره مطابق دانست.

الحاوی، الکناش المنصوری، المرشد، من لایحضره الطبیب، کتاب الجدری و الحصبه، دفع مضار الاغذیه، الابدال و کتب دیگری نیز از رازی به جا مانده است که تمامی این کتب کیمیای دنیای علم هستند.

گروهی او را شاگرد علی بن ربن طبری و ابوزید بلخی می‌دانند، اما عده‌ای دیگر بنا بر شواهد و دلایلی این موضوع را رد می‌کنند.

ناصرخسرو در زادالمسافرین از شخصی به نام ایرانشهری به‌عنوان «استاد و مقدم» محمد زکریا نام می‌برد، اما هیچ نشانی از این شخص بدست نیامده ‌است.

همچنین از یحیی بن عدی، ابوالقاسم مقانعی، ابن قارن رازی، ابوغانم طبیب، یوسف بن یعقوب، محمد بن یونس و ابوالحسن طبری به عنوان شاگردان رازی نام برده شده است.

دین، نقطه اوج کیمیاگري

رازی را می‌توان برجسته‌ترین چهره خردگرایی و تجربه‌گرایی در فرهنگ ایرانی و اسلامی نامید؛ وی در فلسفه به سقراط و افلاطون متمایل بود و تاثیراتی از افکار هندی و مانوی در فلسفه وی به چشم می‌خورد، با این وجود هرگز تسلیم افکار مشاهیر نمی‌شد، بلکه اطلاعاتی را که از پیشینیان بدست آورده بود مورد مشاهده و تجربه قرار می‌داد و سپس نظر و قضاوت خود را بیان می‌داشت و این را حق خود می‌دانست که نظرات دیگران را تغییر دهد و یا تکمیل کند.

رازی کتبی را نیز در مورد دین نگاشته است که از آن جمله می توان کتاب های «فی ان للانسان خالقا متقنا حکیما» که در آن ادعا می کند انسان قطعا خالق حکیمی داشته است و رساله «الی علی بن شهید البلخی فی تثبیت المعاد» که در نقد نظریه منکران معاد است، نام برد.

«فی ان النفس لیس بجسم» در مورد جدا بودن روح از جسم، «النقض علی الکیال فی الامامة»، «كتاب الامام و المأموم المحقین»، «فی آثار الامام الفاضل المعصوم»، «فی‌النبوات‌» و «فی حیل المتنبین» از جمله کتاب های دیگر رازی در مورد دین است.

رازی كه می گوید اگر همه می‌توانستند از استعدادهای خود درست بهره بگیرند، دنیا همان بهشت موعود می‌شد، خودش از استعدادهایش درست بهره گرفت و کیمیا شد.

به پاس زحمات فراوان رازی در داروسازی، روز پنجم شهریورماه (۲۷ اوت)، روز بزرگداشت زکریای رازی، شیمیدان بزرگ ایرانی و روز داروسازی نامگذاری شده است.