مادر ترجمه‌ها دوباره خوانده شد/ ریشه‌های ترجمه قرآن روشن شد

«قرآن فارسی کهن» نوشته سید محمد عمادی حائری، کتابی است درباره اولین ترجمه‌های قرآن به فارسی، و با این که حجم کمی دارد در شناخت تاریخ ترجمه این متن مقدس الهی و روند آن بسیار روشنگر است.

کد خبر: ۱۳۷۳۶۸۷

يکشنبه - ۰۳ اسفند ۱۴۰۴ / February 22, 2026

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، آذرتاش آذرنوش، استاد زبان و ادبیات عرب درباره‌اش نوشته است: «من این کتاب را مانند یک رمان روان تا آخر خواندم و کوتاه‌نویسی و مجمل‌نویسی مؤلف را کاری مدرن می‌دانم. مؤلف توانسته با ظرافت‌های خاص خود ثابت کند کتاب‌های مشابه ترجمه تفسیر طبری، در واقع اقتباسی از این اثر هستند و بیش از آنچه فکر می‌کنیم تقلیدی از ترجمه رسمی محسوب می‌شوند.» کتاب قرآن فارسی کهن، نوشته سید محمد عمادی حائری کتابی است درباره اولین ترجمه‌های قرآن به فارسی، و با این که حجم کمی دارد در شناخت تاریخ ترجمه این متن مقدس الهی و روند آن بسیار روشنگر است.

ترجمه‌های قرآنی بخشی مهم از متون فارسی به‌شمار می‌آیند که هم در تاریخ زبان فارسی و هم در تاریخ متون دینی جایگاهی ویژه دارند. «ترجمه تفسیر طبری» از کهن‌ترین آثار فارسی نو است که با خط فارسی ـ عربی نوشته شده و ترجمه آیات قرآن در ضمن آن، نخستین ترجمه فارسی قرآن (متعلق به قرن چهارم) محسوب می‌شود.

این ترجمه که با پشتوانه فتوای فقیهان ماوراءالنهر پدید آمد، سال‌ها به عنوان برگردانی معتبر و معیار شناخته می‌شد و دست‌کم تا دو قرن بعد، مبنای ترجمه‌ها و تحریر‌های دیگر قرآن به فارسی قرار گرفت. رساله حاضر به شناخت، تحلیل و نقد این ترجمه کهن و پنج تحریر قدیم و جدید آن می‌پردازد و از این رهگذر به حوزه‌هایی، چون تاریخ ادبیات فارسی، تاریخ زبان فارسی، دستور تاریخی، زبان‌شناسی، سبک‌شناسی، متن‌شناسی، تصحیح متون و نیز بخشی از تاریخ و علوم قرآن وارد می‌شود.

پشت جلد این کتاب می‌خوانیم:

«بنابر برخی نقل‌ها سلمان فارسی صحابی بزرگ پیامبر (ص) نخستین کسی بود که بخش‌هایی از قرآن را به فارسی برگرداند. این گزارش‌ها صرف نظر از صحت و سقم آن، نشان از علاقه دیرینه ایرانیان مسلمان به آگاهی از مفاهیم قرآنی دارد. اما نخستین بار در قرن چهارم هجری است که از ترجمه کامل قرآن به فارسی سخن به میان می‌آید. ترجمه‌ای که به دستور امیر سامانی، منصور بن نوح (حکـ: ٣٥٠ - ٣٦٦ ق) و با پشتوانه فتوای فقهای ما وراء النهر صورت انجام پذیرفت. این ترجمه کهن فارسی نه تنها اولین ترجمه سراسری قرآن به فارسی بود بلکه به عنوان ترجمه معیار قرآن جایگاهی یافت که می‌توان از آن به قرآن فارسی تعبیر کرد. بدین گونه بود که این ترجمه از زمان پیدایش تا دو - سه قرن بعد، مادر ترجمه‌های فارسی قرآن گردید.

تعیین نخستین ترجمه قرآن و تحلیل و نقد افزون بر شش تحریر قدیم و جدید کهن‌ترین ترجمه قرآن به فارسی موضوع کتاب پیش روست. مؤلف برای پژوهش خود ترجمه سوره یوسف را برگزیده و بدین منظور ویراستی تازه از شش تحریر (متعلق به قرون چهارم تا ششم ترجمه سوره یوسف از قرآن فارسی کهن عرضه کرده است. وی در طی این اثر، مسائل عمده متن شناسی را به بحث می‌گذارد و از آموزه‌های تازه‌ای در تصحیح متون سخن به میان می‌آورد.»

کتاب قرآن فارسی کهن در هفت بخش سامان یافته است. پنج بخش نخست به بررسی زبان فارسی نو و نسبت آن با اسلام، زمینه فرهنگی کهن‌ترین ترجمه فارسی قرآن، جایگاه ترجمه رسمی قرآن نزد ایرانیان مسلمان، ترسیم جغرافیای متون قرآنی فارسی و نیز مطالعه سبک‌شناختی شش ترجمه کهن (به‌عنوان تحریر‌هایی از قدیم‌ترین ترجمه فارسی قرآن) اختصاص دارد و در ضمن، مسائل مهم متن‌شناسی مانند تحریر‌های گوناگون یک متن، تاریخ‌گذاری، گونه‌های زبانی و شیوه‌های نگارش را با تکیه بر سوره یوسف بررسی می‌کند.

بخش ششم بر پایه یافته‌های پژوهش، آموزه‌ها و راهکار‌های تازه‌ای در تصحیح متون ارائه می‌دهد و بخش هفتم متن ویرایش‌شده سوره یوسف را بر اساس همان شش ترجمه عرضه می‌کند که مبنای تحلیل‌های پیشین بوده است. افزون بر این، کتاب شامل کتاب‌شناسی جامعی از متون چاپی قرآنی فارسی تا نیمه قرن هفتم (هم‌زمان با حمله مغول) و نیز مقاله‌ای دانشنامه‌ای درباره مبانی نظری تصحیح متون ـ با تأکید بر متون فارسی ـ است که برای فهم بهتر مباحث رساله سودمند خواهد بود.

کتاب قرآن فارسی کهن، به قلم سید محمد عمادی حائری پژوهشگر دین‌پژوهی و زبان و ادبیات فارسی و عضو هیئت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، نخستین بار در سال ۱۳۸۶ در ۲۲۶ صفحه توسط موسسه میراث مکتوب منتشر و تا کنون سه بار تجدید چاپ شده است.