از کتاب همرزمان حسین؛

دو فصل مبارزه در سیره صادق‌آل‌محمد (ع) / تحلیل بیانات رهبر انقلاب از صراحت اموی تا تقیّه عباسی

حیات ۳۴ ساله امام صادق‌(ع) صحنه تقابل هوشمندانه ایشان با دو حکومت اموی و عباسی بود؛ تقابلی که از صراحت آشکار تا تقیه عمیق امتداد داشت. این گزارش، ابعاد این دو راهبرد را بر پایه بخشی از کتاب گویای «همرزمان حسین(ع)» واکاوی می‌کند.

کد خبر: ۱۳۹۳۱۳۴

سه‌شنبه - ۲۵ فروردين ۱۴۰۵ / April 14, 2026

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، حیات ۳۴ ساله امامت حضرت صادق (علیه‌السلام) در میانه دو سلسله اموی و عباسی، تصویری از یک مبارزه هوشمندانه و مستمر است. در مجموعه سخنرانی‌های «همرزمان حسین (ع)» امام شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با تشریح دو دوره مجزای مبارزاتی آن حضرت، از «صراحت علنی» در برابر حکومت پوسیده اموی و «تقیّه و سازماندهی عمیق» در برابر حکومت تازه‌نفس عباسی پرده برمی‌دارند. این مرور رسانه‌ای، ابعاد گوناگون این دو راهبرد را بر اساس بخشی از این کتاب گویا مورد واکاوی قرار می‌دهد.

بخش اول: دوره نخست؛ فریادهای صریح در دوران امویان

در تحلیل ارائه‌شده در کتاب «همرزمان حسین (ع)» که حاوی متن پیاده‌شده سخنرانی‌های امام شهید حضرت آیت‌الله خامنه‌ای است، دوره اول زندگی مبارزاتی امام صادق (ع) که هم‌عصر با حکومت بنی‌امیه بود، با صراحت و شدت عمل همراه است. ایشان دلیل این صراحت را پوسیدگی بنیان‌های حکومت اموی و ناتوانی آن در کنترل همه‌جانبه جامعه عنوان می‌کنند.

بر اساس این روایت تاریخی که در سخنرانی به آن اشاره شده، امام صادق (ع) در مراسم حج و در میان انبوه جمعیت مسلمانان، دست به اقدام سیاسی بی‌نظیری زدند که در آن زمان به‌منزله یک سخنرانی حاد و اعلام موضع علنی بود.

بازخوانی متن کتاب «همرزمان حسین (ع)»:
«امام صادق (علیه‌السلام) در زمان بنی‌امیه به حج آمد و در میان انبوه جمعیت... فریادش را در مردم بلند کرد ـ مثل کسی که دارد شعار می‌دهد، یا میتینگ می‌دهد و یک سخنرانی حادی می‌کند ـ و گفت: ای مردم! بدانید که بعد از پیغمبر، جانشین به‌حق خلافت و مسند حکومت، پدر ما علی‌بن‌ابی‌طالب بود...»

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در این جلسه از سخنرانی تأکید می‌کنند که بیان چنین مطالبی در آن برهه، نفی مستقیم مشروعیت معاویه، یزید و مروان بود و اهمیتی معادل یک «میتینگ سیاسی» در رژیم‌های سرکوبگر امروزی داشت. امام صادق (ع) این مطلب را بارها و به سمت چپ و راست جمعیت تکرار کردند تا پیام به گوش همگان برسد.

بخش دوم: خارج‌سازی مهره‌ها از درون دستگاه اموی

در کنار مبارزات علنی، سخنران در ادامه به بخشی از تلاش‌های تشکیلاتی امام در این دوره اشاره می‌کنند که نوعی «عملیات روانی و خروج نیرو» از بدنه حکومت اموی بود. ایشان ماجرای شخصی به نام صدیق علی‌بن‌ابی‌حمزه را روایت می‌کنند که از مهره‌های دستگاه اموی بود و برای توبه نزد امام صادق (ع) آمد.

واکنش امام به یک کارگزار پشیمان اموی از زبان سخنران:
«فرمود: تو خیال نکن که تاکنون نقش غلطت... ناچیز بوده؛ نه همین شماها هستید که بنی‌امیه را سروسامان می‌دهید؛ همین شمایید که نفت به چراغ بنی‌امیه می‌کنید. اگر بنی‌امیه پیدا نمی‌کردند مردمی را که مسائل مالی‌شان را تنظیم کنند... از کجا می‌توانستند بر ملتی حکومت کنند و حق ما را غصب کنند؟»

امام در ادامه مسیر توبه را سخت اما روشن معرفی کردند: بازگرداندن تمام اموال و امتیازاتی که از طریق حکومت ظلم به‌دست آمده بود. این داستان که در این مجموعه سخنرانی بازگو شده، نشان‌دهنده رویکرد تهاجمی و بدون تعارف امام در قبال کارگزاران فاسد اموی است.

بخش سوم: دوره دوم؛ رویارویی با رقبای دیروز

با سقوط بنی‌امیه و روی کار آمدن بنی‌عباس، نوع مبارزه امام صادق (ع) به‌کلی دگرگون می‌شود. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در ادامه بیانات خود به وضوح علت این تغییر تاکتیک را تشریح می‌کنند: عباسیان، برخلاف امویان، حکومتی تازه‌نفس، انقلابی‌نما و مهم‌تر از همه آشنا با ریزه‌کاری‌های تشکیلات شیعه بودند.

متن کتاب فاش می‌کند که شخص منصور دوانیقی پیش از خلافت، از هم‌نشینان و حتی کمک‌گیرندگان مالی از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) در مبارزه با امویان بود. این آشنایی قدیمی باعث شد عباسیان پس از قبضه قدرت، تمام تحرکات شیعیان را زیر نظر بگیرند.

علت تغییر استراتژی از زبان سخنران:
«حکومت بنی‌عباس اوّلاً تازه‌نفس است؛ ثانیاً چون اول کارش است، بر اوضاع کاملاً ناظر و مراقب است؛ ثالثاً شیعه را می‌شناسد، امام صادق را می‌شناسد، اطرافی‌هایش را می‌شناسد... اینجاست که مسئله تقیّه پیش می‌آید.»

بخش چهارم: سازماندهی در پوشش تقیّه

با وجود فشارهای طاقت‌فرسای منصور، مبارزه امام تعطیل نشد، بلکه از «میدان» به «خانه‌ها و حلقه‌های درس خصوصی» منتقل شد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در این فراز از سخنرانی تأکید می‌کنند که برای امام صادق (ع)، منصور دوانیقی با هشام اموی هیچ تفاوتی نداشت؛ هر دو غاصب بودند. از این رو امام بنا کردند در پوشش تقیّه، تشکیلات شیعه را منظم‌تر کنند و در عین سرگرم نگه‌داشتن خلیفه عباسی، راه علمی و سیاسی خود را ادامه دهند.

جمع‌بندی:

این فراز از مجموعه سخنرانی‌های «همرزمان حسین (ع)» نشان می‌دهد که سیره مبارزاتی امام ششم شیعیان، انعطاف‌ناپذیر در اصول و هوشمندانه در روش‌ها بوده است. از فریاد رسای بر بام مکه گرفته تا سکوت سازماندهی‌شده در کوچه‌های مدینه؛ همه و همه در راستای حفظ اسلام ناب و تشکیلات شیعه بود. چنان‌که در این بیانات آمده، فصل زندگی امام صادق (ع) به‌خودی‌خود یک فصل مشروع و مبسوط در تاریخ مبارزات سیاسی اسلام است.