گزارش| بخش اول

تنگه هرمز؛ اهرم خاموشی که می‌تواند جهان فناوری را فلج کند

در حالی که جهان هنوز تنگه هرمز را تنها یک گذرگاه نفتی می‌داند، گزارش‌های تازه از زنجیره تأمین جهانی نشان می‌دهد این شاهراه استراتژیک می‌تواند در صورت هرگونه تنش یا انسداد، نه‌فقط بازار انرژی بلکه ستون فقرات صنعت فناوری، از تولید تراشه‌های پیشرفته تا زیرساخت‌های هوش مصنوعی را با بحران جدی مواجه کند؛ بحرانی که برخی کارشناسان آن را «آسیب‌پذیرترین نقطه پنهان اقتصاد دیجیتال جهان» توصیف می‌کنند.

کد خبر: ۱۳۹۵۷۸۳

سه‌شنبه - ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ / April 21, 2026

به گزارش خبرنگار دانشگاه و فناوری خبرگزاری دانشجو، تنگه هرمز حالا القاب جدید گرفته است؛ از شریان نفتی تا گلوگاه فناوری جهانی! تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان میان خلیج فارس و دریای عمان است که همواره به‌عنوان شاه‌راه انتقال نفت شناخته می‌شد، اما گزارش‌های جدید نشان می‌دهد نقش این گذرگاه بسیار فراتر از انرژی رفته و اکنون به یکی از نقاط حساس زنجیره تأمین فناوری جهانی تبدیل شده است.

بر اساس تحلیل‌های منتشرشده از سوی مؤسسات پژوهشی مانند GlobalData و گزارش‌های تحلیلی رسانه‌هایی چون Reuters و Bloomberg، هرگونه اختلال در مسیر عبور از تنگه هرمز- Strait of Hormuz می‌تواند نه‌تنها بازار انرژی، بلکه تولید جهانی نیمه‌هادی‌ها، مراکز داده و حتی توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی را تحت تأثیر قرار دهد.

هلیوم؛ عنصر حیاتی و کمتر دیده‌شده در قلب صنعت تراشه

برخلاف تصور عمومی، بحران‌های احتمالی در تنگه هرمز تنها محدود به نفت نیست. یکی از مهم‌ترین ابعاد پنهان این گذرگاه، نقش آن در تأمین گازهای صنعتی به‌ویژه «هلیوم» است.

هلیوم در فرآیندهای حساس تولید تراشه، خنک‌سازی تجهیزات پیشرفته و تست نشت در خطوط تولید نیمه‌هادی‌ها استفاده می‌شود. طبق گزارش GlobalData، بخش قابل‌توجهی از تولید و صادرات این گاز در منطقه خلیج فارس، به‌ویژه در کشور Qatar متمرکز است. این تمرکز جغرافیایی باعث شده هرگونه اختلال در عبور و مرور از تنگه هرمز، مستقیماً عرضه جهانی هلیوم را تهدید کند.

کارشناسان صنعت نیمه‌هادی هشدار می‌دهند که این وضعیت می‌تواند به افزایش قیمت تراشه‌ها و اختلال در تولید حافظه‌های DRAM و NAND منجر شود؛ محصولاتی که توسط شرکت‌هایی مانند Samsung Electronics و SK hynix تولید می‌شوند.

اثر دومینویی بر هوش مصنوعی و مراکز داده

در دهه اخیر، رشد سریع هوش مصنوعی باعث افزایش بی‌سابقه تقاضا برای تراشه‌های پیشرفته و زیرساخت‌های پردازشی شده است. شرکت‌هایی نظیر NVIDIA، Microsoft و Amazon میلیاردها دلار در توسعه مراکز داده و مدل‌های هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

اما این زیرساخت‌ها به‌شدت به زنجیره تأمین سخت‌افزار وابسته‌اند. اختلال در تأمین هلیوم و افزایش هزینه حمل‌ونقل انرژی، می‌تواند موجب تأخیر در راه‌اندازی مراکز داده، افزایش هزینه پردازش ابری و حتی توقف پروژه‌های کلان هوش مصنوعی شود.

برخی گزارش‌های مالی نیز نشان می‌دهد بخشی از پروژه‌های توسعه دیتاسنتر در آمریکا و اروپا با تأخیر مواجه شده‌اند که یکی از دلایل آن افزایش نااطمینانی در زنجیره تأمین جهانی عنوان شده است.

بررسی‌های نهادهای بین‌المللی مانند IEA و تحلیلگران صنعت فناوری نشان می‌دهد که زنجیره تأمین دیجیتال امروز بیش از هر زمان دیگری متمرکز و آسیب‌پذیر شده است.

تمرکز تولید تراشه در شرق آسیا، وابستگی به مواد اولیه خاص در خاورمیانه و وابستگی انرژی به مسیرهای محدود دریایی، ساختاری ایجاد کرده که در برابر بحران‌های ژئوپلیتیکی بسیار حساس است. در این میان، تنگه هرمز به‌عنوان یک نقطه گلوگاهی، نقش کلیدی در اتصال انرژی، مواد اولیه و لجستیک جهانی ایفا می‌کند.

کارشناسان معتقدند در صورت بروز اختلال در این مسیر راهبردی، چند پیامد عمده قابل انتظار است:

افزایش قیمت جهانی تراشه‌ها و تجهیزات الکترونیکی

اختلال در تولید سرورهای هوش مصنوعی

افزایش هزینه خدمات ابری و پردازش داده

تأخیر در توسعه پروژه‌های AI در کشورهای خلیج فارس و جهان

فشار مضاعف بر بازار انرژی و حمل‌ونقل جهانی

این عوامل می‌توانند به‌صورت دومینویی کل اکوسیستم اقتصاد دیجیتال را تحت تأثیر قرار دهند.

بازآرایی زنجیره تأمین؛ واکنش غول‌های فناوری

در واکنش به این ریسک‌ها، شرکت‌های بزرگ فناوری جهان در حال بازطراحی زنجیره تأمین خود هستند. این اقدامات شامل:

تنوع‌بخشی به منابع تأمین مواد اولیه

سرمایه‌گذاری در بازیافت گازهای صنعتی مانند هلیوم

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که این تغییرات ساختاری نیازمند زمان و سرمایه‌گذاری سنگین است و در کوتاه‌مدت نمی‌تواند ریسک‌های موجود را به‌طور کامل کاهش دهد.

تحولات اخیر نشان می‌دهد نقش تنگه هرمز از یک گذرگاه صرف انرژی فراتر رفته و به یک نقطه کلیدی در معماری اقتصاد دیجیتال جهانی تبدیل شده است.

در شرایطی که جهان به‌سمت اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی و داده حرکت می‌کند، هرگونه اختلال در مسیرهای تأمین مواد اولیه و انرژی، می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار نفت داشته باشد.

در این چارچوب، Strait of Hormuz نه‌تنها یک مسیر ژئوپلیتیکی، بلکه یک گره حیاتی در آینده فناوری جهانی محسوب می‌شود؛ گره‌ای که مدیریت یا اختلال در آن، می‌تواند مسیر رقابت فناوری در دهه‌های آینده را تعیین کند.