سایه بحران تنگه هرمز بر بازار انرژی؛ برنامه باکو برای ترانزیت خزر

تحلیلگر آذربایجانی پیامد‌های بحران هرمز و تکاپوی آسیای مرکزی برای توسعه ترانزیت انرژی خزر را بررسی کرد.

کد خبر: ۱۳۹۷۸۰۷

يکشنبه - ۰۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ / April 26, 2026

به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، تداوم تنش‌ها در منطقه خلیج فارس و تنگه راهبردی هرمز، پیامد‌های عمیقی بر امنیت و ثبات بازار جهانی انرژی به همراه داشته است. در شرایطی که غرب با بحران‌های ناشی از سیاست‌های مداخله‌جویانه خود دست‌وپنجه نرم می‌کند، تکاپوی کشور‌های منطقه برای یافتن مسیر‌های جایگزین و تضمین جریان انتقال انرژی شدت گرفته است.

در همین راستا، «خزر آخوندوف»، تحلیلگر مسائل اقتصادی، در یادداشتی به بررسی ابعاد و دستاورد‌های دومین «مجمع تجارت و لجستیک نفت خزر و آسیای مرکزی» که اخیراً در باکو برگزار شد، پرداخته است.

این نشست تخصصی با حضور نمایندگان شرکت‌های مطرح منطقه‌ای و بین‌المللی از جمله شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان (سوکار)، پتروناس مالزی، کازمونای‌گاز قزاقستان، راه‌آهن پاکستان و ترمینال دریای سیاه گرجستان برگزار شد و به کانون رایزنی‌ها برای ارتقای ظرفیت بنادر خزر و شبکه‌های ریلی، جهت انتقال حجم فزاینده نفت خام و فرآورده‌های نفتی تبدیل شد.

بررسی استاندارد‌های بین‌المللی و الزامات زیست‌محیطی برای تضمین رقابت‌پذیری بلندمدت، از دیگر محور‌های کلیدی این اجلاس برای استقلال اقتصادی منطقه بود.

شوک به بازار انرژی و واقعیت‌های تنگه هرمز

در این گزارش با اشاره به شرایط ملتهب کنونی، تاکید شده که تامین امنیت انرژی به دغدغه اصلی دولت‌ها تبدیل شده و جایگاه بازیگران مستقل منطقه‌ای نظیر کشور‌های حوزه خزر بیش از پیش برجسته شده است.

تقی تقی‌زاده، مدیر بازرگانی شرکت «سوکار تریدینگ» (بخش تجاری شرکت ملی نفت جمهوری آذربایجان)، در مجمع باکو با اشاره به چرخه بحران‌های پیاپی از جمله همه‌گیری کرونا، جنگ اوکراین و اکنون مسئله تنگه هرمز، تصریح کرد: «بسته شدن تنگه هرمز سال‌ها تنها به عنوان یک سناریوی تئوری در کتاب‌ها و تحقیقات بررسی می‌شد، اما امروز بیش از یک ماه است که این سناریو به یک واقعیت میدانی تبدیل شده است.»

بر اساس آمار ارائه شده در این نشست، در پی ایجاد محدودیت‌ها در تنگه هرمز، اقتصاد جهانی تاکنون بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون بشکه نفت را از دست داده و هم‌اکنون با کمبود عرضه روزانه ۱۳ تا ۱۵ میلیون بشکه از مبدأ خاورمیانه مواجه است. با وجود شعار‌های پرزرق‌وبرق کشور‌های غربی مبنی بر گذار به انرژی‌های سبز، اقتصاد جهانی و صنایع پیشرفته همچنان به شدت به سوخت‌های فسیلی وابسته‌اند و نوسانات هرمز، لرزه بر اندام اقتصاد کلان غرب انداخته است.

افول جذابیت اروپا و چرخش راهبردی به سمت آسیا

یکی از نکات قابل توجه در یادداشت آخوندوف، همسویی با واقعیت‌های جدید ژئوپلیتیک و افول تدریجی بازار‌های غربی است.

شهریار عمر، مدیرعامل «موسسه نفت پاکستان»، در این نشست تاکید کرد که بازار‌های سنتی غرب از جمله اروپا، در بلندمدت به دلیل تغییرات جمعیتی و سیاست‌های تحمیلی کاهش مصرف سوخت فسیلی، اهمیت استراتژیک خود را از دست خواهند داد. در مقابل، طی یک دهه آینده، ظرفیت‌های انرژی آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان باید به سمت جنوب هدایت شود؛ جایی که بازاری به شدت تشنه انرژی با جمعیتی بالغ بر دو میلیارد نفر و توسعه اقتصادی پایدار قرار دارد.

وی با تاکید بر جایگاه استراتژیک پاکستان به عنوان یک کریدور ترانزیتی کلیدی به سوی دریای عرب، لزوم سرمایه‌گذاری فوری در زیرساخت‌های این مسیر جنوبی را یادآور شد؛ رویکردی که نشان‌دهنده تمایل فزاینده کشور‌های منطقه به همگرایی‌های شرقی و خروج از زیر سایه هژمونی غرب است.

گرفتاری در جنگ اوکراین و احیای ترانزیت فراخزری

ادامه جنگ در اوکراین، مسیر‌های سنتی انتقال انرژی از روسیه به اروپا را به شدت مختل کرده است.

آخوندوف در گزارش خود می‌نویسد که قزاقستان سال‌هاست با اختلالات مکرر در خط لوله کنسرسیوم خزر (CPC) و پایانه نووروسیسک دست‌به‌گریبان است.

اصیل‌بک جاکیف، رئیس شورای نفت و گاز قزاقستان، معتقد است محدودیت‌های مسیر شمالی ممکن است ۵ تا ۱۰ سال آینده ادامه یابد. در این شرایط، «کریدور میانی» و ترانزیت از طریق دریای خزر و جمهوری آذربایجان اهمیتی حیاتی یافته است.

کوانش مسکین‌بایف، معاون مدیرعامل شرکت «کازمونای‌گاز کاشاگان» نیز با تایید این موضوع خاطرنشان کرد که چالش‌های سیاسی پیرامون خط لوله «دروژبا»، تنوع‌بخشی به صادرات را محدود کرده است. با وجود آنکه هزینه ترانزیت از کریدور میانی بیشتر است، اما کیفیت بالاتر نفت مخلوط صادراتی از مسیر باکو (BTC) نسبت به نفت مسیر شمالی، این هزینه‌های مازاد را کاملاً جبران می‌کند.

قزاقستان از سال ۲۰۲۳ انتقال نفت خود را از مسیر خط لوله باکو-تفلیس-جیحان آغاز کرده و قصد دارد حجم ۱.۵ میلیون تنی سال گذشته را تا سال ۲۰۲۷ به طرز چشمگیری افزایش دهد؛ هرچند این مسیر برای ارتقای ظرفیت ۵ میلیون تنی خود نیازمند توسعه ناوگان نفت‌کش‌ها و بنادر است.

توسعه زیرساخت‌ها و عبور منطقه از خام‌فروشی

توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی در جمهوری آذربایجان، نظیر بنادر آلات و دوبندی و همچنین پایانه نفتی کولوی در گرجستان، تنها بخشی از این راهبرد کلان است.

اسماعیل کریم‌اف، مدیرعامل «ترمینال دریای سیاه گرجستان» از اجرای پروژه ساخت چهار مخزن جدید با ظرفیت ۲۰ هزار متر مکعب در پایانه نفتی کولوی خبر داد که با سرمایه‌گذاری ۲۵ میلیون دلاری دولتی در حال انجام است.

فراتر از بحث ترانزیت، کشور‌های منطقه خزر دریافته‌اند که استقلال اقتصادی در گرو عبور از خام‌فروشی است. قزاقستان قصد دارد در پنج سال آینده حدود ۱۵ میلیارد دلار در بخش پالایش و پتروشیمی (از جمله تولید پلی‌اتیلن و بوتادی‌ان) سرمایه‌گذاری کند.

جمهوری آذربایجان نیز برنامه‌های گسترده‌ای برای تولید کود‌های نیتروژنی و هیدروژن سبز در دستور کار دارد. در همین رابطه، مولود چتین‌کایا، مشاور شرکت «سوکار ترکیه»، با اشاره به افول صنعتی اروپا تاکید کرد: «افزایش قیمت انرژی، تولیدکنندگان اروپایی محصولات نفتی را به شدت تضعیف کرده و رقابت‌پذیری آنها را در برابر آسیا و چین از بین برده است.»

این تغییر مدل به سمت پتروشیمی مستقیم از نفت خام، نشان می‌دهد که ائتلاف منطقه‌ای باکو و آنکارا در تلاش است تا با عبور از وابستگی به غرب، به قطب جدید پتروشیمی در نظم نوین جهانی تبدیل شود.