سیری در سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک از ایران دوره قاجار

ما برای آنکه ایران خانه شیران شود رنج دوران برده‌ایم / ایران در غل و زنجیر سلطنت

در روزگاری که ایران در گرداب استبداد، فقر و بی‌قانونی فرو رفته بود، سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک چون آینه‌ای روشن، چهره تلخ جامعه قاجاری را بی‌پرده نشان داد؛ سفری از بیداری یک فرد به بیداری یک ملت، و آغاز اندیشه‌ای که بعدها در نهضت مشروطه شکوفا شد.

کد خبر: ۱۳۹۷۹۵۸

يکشنبه - ۰۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ / April 26, 2026

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری داشنجو، سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک اثر زین‌العابدین مراغه‌ای، یکی از مهم‌ترین نوشته‌های اجتماعی ـ سیاسی اواخر دوران قاجار است. این کتاب، که در قالب رمانِ سفرنامه‌گونه نوشته شده، برای نخستین‌بار مشکلات اساسی جامعه ایران را نه فقط به‌صورت انتقادی، بلکه با زبانی ساده، شیرین و قابل‌فهم برای مردم عادی بازگو کرد. شخصیت اصلی کتاب، «ابراهیم‌بیک»، ایرانی مهاجری است که پس از سال‌ها زندگی در مصر به ایران بازمی‌گردد و در جریان سفرش، شاهد مفاسد، عقب‌ماندگی‌ها و نابسامانی‌های عمیق کشور می‌شود.

این کتاب نقش بسیار مهمی در بیداری فکری و سیاسی مردم و نهضت مشروطه‌خواهی داشت. انتشار آن در استانبول و قاچاق نسخه‌ها به داخل ایران، باعث شد بسیاری از مردم برای نخستین‌بار با نقدهای تند و روشنگرانه‌ای نسبت به حکومت قاجار، نظام اداری فاسد، نبود قانون، بی‌سوادی گسترده و ظلم مأموران حکومتی روبه‌رو شوند. بسیاری از پژوهشگران، سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک را یکی از آثار تأثیرگذار در شکل‌گیری نهضت مشروطه‌خواهی می‌دانند؛ زیرا خوانندگان را به ضرورت «قانون»، «عدالتخانه»، «آموزش»، «صنعت» و «اصلاح ساختار قدرت» آگاه کرد.

ناظم الاسلام کرمانی در « تاریخ بیداری ایرانیان » اذعان می کند که در انجمنهای مخفی آزادیخواه پیش از مشروطه، « سیاحت‌نامه ابراهیم بیک » را می خواندند. وی از جلسه ای می گوید که بخش خطاب به وزیر داخله را می خواسته بخواند. از هراس بابی خوانده شدن اهالی آن مجلس می گوید و اینکه حتی این جواب را هم در صورت گرفتاری و ایراد ضاله بودن کتاب از سوی ملاها حاضر کرده بودیم که بگوییم «ما برای اینکه ردّی بر آن بنویسیم و بعض مطالب آن را نقض کنیم آن را می خواندیم» (کرمانی،1391: 165)

اشارات کتاب به وضعیت ناهنجار و نابسامان ایران در دوران قاجار

زین‌العابدین مراغه‌ای در این کتاب، با ذکر صحنه‌های واقعی و روایت‌های عینی، نشان می‌دهد که چگونه نبود حکومت قانون و سلطه استبداد، جامعه را به سمت فقر، فساد و فروپاشی اخلاقی و مدیریتی کشانده است. برخی از مهم‌ترین نکات کتاب در نقد وضعیت ایران عبارت‌اند از:

فساد گسترده مأموران و حکام

در سراسر کتاب، ابراهیم‌بیک با مأموران دولتی‌ای روبه‌رو می‌شود که رشوه‌خواری، ظلم، باج‌گیری و سوءاستفاده از قدرت در رفتارشان عادی است.
مراغه‌ای بارها تأکید می‌کند که این فساد ناشی از نبود قانون و نبود نظارت است.

عقب‌ماندگی علمی و فرهنگی

نویسنده از بی‌سوادی عمومی، نبود مدارس نوین، و بی‌تفاوتی دولت نسبت به آموزش انتقاد می‌کند. او بارها مصر را مثال می‌زند تا نشان دهد ایران در مقایسه با جهان اسلام چقدر از قافله تمدن عقب مانده است.

ویرانی و بی‌سامانی شهرها

ابراهیم‌بیک هنگام ورود به شهرها با خیابان‌های خراب، پل‌های فرسوده، خانه‌های ویران و بی‌نظمی کامل در امور عمومی روبه‌رو می‌شود. این بخش‌ها از کتاب تصویری زنده از فقر ساختاری ایران در اواخر قاجار ارائه می‌دهد.

نبود امنیت اجتماعی

مراغه‌ای صریحاً می‌نویسد که مردم در ایران نه امنیت جان دارند و نه امنیت مال. راهزنی گسترده، غارت اموال مسافران، و ناتوانی حکومت در برقراری امنیت، از معضلات اصلی روایت است.

ظلم به مردم و بی‌عدالتی ساختاری

در چندین بخش کتاب، ابراهیم‌بیک شاهد کتک‌زدن مردم توسط مأموران، مصادره اموال بی‌گناهان، و تحقیر اقشار ضعیف است. او این وضعیت را نتیجه «استبداد شاهان» و «چپاول دربار» معرفی می‌کند.

فقر شدید مردم و فشارهای اقتصادی

مراغه‌ای از گرانی، مالیات‌های ظالمانه، کمبود نان، بی‌کاری، و درماندگی مردم صحنه‌های روشنی ترسیم می‌کند. بخش‌های مربوط به دهقانان و پیشه‌وران نمونه‌های مهمی از رنج طبقات پایین جامعه است.

نقد ساختار سلطنت

نویسنده آشکارا سلطنت را منبع اصلی عقب‌ماندگی می‌داند. او در روایت‌های متعدد نشان می‌دهد که:

- شاه بی‌خبر از وضعیت مردم است
- اطراف شاه را چاپلوسان و فرصت‌طلبان گرفته‌اند
- هزینه‌های دربار بی‌حساب و کتاب است
- هیچ نهادی برای پاسخ‌گویی و نظارت وجود ندارد

مراغه‌ای با زبان ادبی اما تند، استبداد را ریشه تمام نابسامانی‌ها معرفی می‌کند.

سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیک نه تنها یک روایت داستانی، بلکه سندی تاریخی از وضعیت بحرانی ایران در اواخر قاجار است. اهمیت این کتاب در آن است که پیش از وقوع انقلاب مشروطه، با زبانی ساده و قابل‌فهم به مردم نشان داد که چرا «اصلاح»، «قانون»، «عدالتخانه»، «مدرسه» و «مشارکت مردم» برای نجات ایران ضروری است. به همین دلیل است که این اثر یکی از پایه‌های فکری و فرهنگی نهضت مشروطه به شمار می‌آید.