واکنش هنرمندان به بحران‌های اجتماعی؛ میان همدردی، سکوت و پرسش از مسئولیت اجتماعی

هنرمندان به دلیل جایگاهی که در میان مخاطبان دارند، بخشی از سرمایه نمادین جامعه محسوب می‌شوند و همین جایگاه سبب می‌شود که نوع واکنش یا حتی سکوت آن‌ها در برابر بحران‌ها با دقت بیشتری از سوی مردم دنبال شود.

کد خبر: ۱۳۹۸۴۹۷

سه‌شنبه - ۰۸ ارديبهشت ۱۴۰۵ / April 28, 2026

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو؛ در روزهایی که فضای عمومی جامعه تحت تأثیر اخبار تلخ و حوادث انسانی قرار دارد، واکنش چهره‌های هنری و فرهنگی همواره به یکی از موضوعات مورد توجه افکار عمومی تبدیل می‌شود. هنرمندان به دلیل جایگاهی که در میان مخاطبان دارند، نه‌تنها تولیدکنندگان آثار فرهنگی بلکه بخشی از سرمایه نمادین جامعه محسوب می‌شوند و همین جایگاه سبب می‌شود که نوع واکنش یا حتی سکوت آن‌ها در برابر بحران‌ها با دقت بیشتری از سوی مردم دنبال شود.

در هفته‌های اخیر نیز برخی حوادث تلخ، از جمله جان‌باختن شماری از دانش‌آموزان در میناب و فضای ملتهب ناشی از شرایط منطقه‌ای، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که هنرمندان در چنین بزنگاه‌هایی چه نقشی باید ایفا کنند و آیا انتظار افکار عمومی از آن‌ها بیش از اندازه است یا این انتظار ریشه در نقش اجتماعی و فرهنگی این چهره‌ها دارد.

در همین زمینه، انتشار یک پیام تسلیت از سوی حامد بهداد، بازیگر سینما، در صفحه شخصی‌اش در شبکه‌های اجتماعی توجه کاربران را جلب کرد. او در ابتدا در پیامی به مناسبت سال نو از مادران داغدار یاد کرد. با این حال، بخشی از مخاطبان در فضای مجازی این پرسش را مطرح کردند که چرا در آن پیام اشاره‌ای به حادثه میناب نشده است. ساعاتی بعد، این بازیگر در پیام دیگری با اشاره به جان‌باختن دانش‌آموزان میناب از مادران آن‌ها نیز یاد کرد و نوشت که داغ فرزندان تفاوتی ندارد و رنج از دست دادن عزیزان برای هر خانواده‌ای سنگین است.

این اتفاق به سرعت به بحثی گسترده‌تر درباره نحوه واکنش جامعه هنری به حوادث اجتماعی تبدیل شد. مرور واکنش‌های منتشرشده از سوی هنرمندان در این دوره نشان می‌دهد که پاسخ‌ها طیفی متنوع از موضع‌گیری‌ها را در بر می‌گیرد؛ از پیام‌های همدلانه و احساسی گرفته تا مواضع هویتی، حضورهای میدانی یا حتی سکوت کامل.

بخش قابل توجهی از هنرمندان تلاش کردند در پیام‌های خود بیشتر بر جنبه انسانی ماجرا تأکید کنند. در این پیام‌ها معمولا از اندوه خانواده‌ها، آسیب‌پذیری کودکان و نگرانی از آینده سخن گفته می‌شود. چنین واکنش‌هایی نشان می‌دهد که بسیاری از هنرمندان ترجیح می‌دهند در موقعیت‌های بحرانی نقش آرام‌کننده عاطفی جامعه را ایفا کنند و با زبان همدلی با مخاطبان سخن بگویند.

در کنار این دسته، برخی چهره‌های فرهنگی تلاش کردند واکنش خود را در قالب مفاهیم هویتی و ملی بیان کنند. در این پیام‌ها بر واژه‌هایی چون «وطن»، «ایران»، «خانه مشترک» یا «سرزمین مادری» تأکید شده و نوعی همبستگی نمادین با جامعه شکل گرفته است. چنین رویکردی بیشتر به دنبال تقویت حس تعلق و وحدت اجتماعی است.

گروه دیگری از هنرمندان نیز واکنش خود را تنها به فضای مجازی محدود نکردند و در قالب حضور در فعالیت‌های اجتماعی یا پویش‌های مردمی مشارکت کردند. حضور در مناطق آسیب‌دیده، مشارکت در برنامه‌های کمک‌رسانی یا همراهی با فعالیت‌های خیریه از جمله اقداماتی بود که برخی چهره‌ها در این مدت انجام دادند. این رویکرد را می‌توان نمونه‌ای از تبدیل شهرت هنری به ظرفیت اجتماعی دانست؛ جایی که هنرمند از جایگاه عمومی خود برای کمک به جامعه استفاده می‌کند.

با این حال، در کنار همه این واکنش‌ها، موضوع دیگری نیز توجه بخشی از مخاطبان را جلب کرده است: سکوت یا واکنش‌های حداقلی برخی چهره‌های شناخته‌شده. در فضای شبکه‌های اجتماعی بارها این پرسش مطرح شده که آیا سکوت در برابر حوادث اجتماعی یک انتخاب حرفه‌ای است یا نوعی فاصله گرفتن از مسئولیت اجتماعی.

برخی کارشناسان حوزه فرهنگ معتقدند هنرمندان، همانند هر شهروند دیگری، حق دارند درباره موضوعات مختلف تصمیم بگیرند که چه زمانی و چگونه واکنش نشان دهند. از این منظر، سکوت لزوما به معنای بی‌تفاوتی نیست و ممکن است دلایل شخصی، حرفه‌ای یا حتی نگرانی از سوءبرداشت‌ها در آن نقش داشته باشد.

در مقابل، دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که بر مسئولیت اجتماعی چهره‌های عمومی تأکید می‌کند. بر اساس این نگاه، هنرمندان به دلیل تأثیرگذاری بر افکار عمومی و برخورداری از مخاطبان گسترده، ناگزیر در موقعیتی قرار می‌گیرند که رفتار و گفتار آن‌ها از سوی جامعه به عنوان نوعی الگو دیده می‌شود. به همین دلیل، سکوت طولانی یا واکنش‌های بسیار محتاطانه گاهی می‌تواند باعث شکل‌گیری پرسش‌هایی در میان مخاطبان شود.
در واقع، آنچه در این میان اهمیت دارد، نه صرفاً یک پیام یا یک پست در شبکه‌های اجتماعی، بلکه نحوه تعریف رابطه میان هنرمند و جامعه است. در بسیاری از کشورها نیز این بحث همواره مطرح بوده که آیا هنرمند باید تنها به تولید اثر هنری بپردازد یا انتظار می‌رود در بزنگاه‌های اجتماعی نیز صدای جامعه باشد.

در ایران نیز جامعه هنری طی سال‌های اخیر بارها با چنین پرسش‌هایی مواجه شده است. گسترش شبکه‌های اجتماعی و افزایش ارتباط مستقیم میان هنرمندان و مخاطبان باعث شده است که فاصله میان این دو گروه کمتر شود. در چنین فضایی، مخاطبان نه‌تنها آثار هنری بلکه مواضع و واکنش‌های شخصی هنرمندان را نیز دنبال می‌کنند.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که جامعه هنری نیز مانند هر بخش دیگری از جامعه، یکدست و هم‌نظر نیست. تفاوت دیدگاه‌ها، تجربه‌های شخصی و شیوه‌های بیان باعث می‌شود واکنش‌ها نیز متنوع باشد. برخی ترجیح می‌دهند با زبان شعر، تصویر یا موسیقی سخن بگویند، برخی با پیام‌های صریح و برخی نیز با سکوت.

شاید مهم‌ترین نکته در این میان، حفظ گفت‌وگو و پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده باشد. تجربه نشان داده است که بحران‌های اجتماعی زمانی بهتر مدیریت می‌شوند که گروه‌های مختلف جامعه بتوانند در فضایی گفت‌وگومحور و بدون برچسب‌زنی با یکدیگر تعامل کنند.

با این حال، آنچه روشن است این است که جامعه همچنان از چهره‌های فرهنگی و هنری انتظار دارد در لحظات دشوار، نسبت خود را با رنج و دغدغه‌های مردم نشان دهند؛ خواه از طریق اثر هنری، خواه با حضور اجتماعی یا حتی با کلمات کوتاهی که بتواند همدلی و همراهی را منتقل کند.

در نهایت، بحث درباره نقش هنرمندان در بحران‌های اجتماعی همچنان موضوعی باز است؛ موضوعی که هر بار با وقوع رویدادهای تازه دوباره مطرح می‌شود. شاید پاسخ قطعی برای این پرسش وجود نداشته باشد، اما روشن است که رابطه میان هنر، جامعه و مسئولیت اجتماعی هنرمندان همچنان یکی از مهم‌ترین مباحث فضای فرهنگی کشور باقی خواهد ماند.