نویسنده مجموعه «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» نوشت؛

نمایشگاه مجازی کتاب و فرهنگی که در بحران همادامه دارد

برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران نشان می‌دهد که هنوز کتاب خوانده می‌شود، ناشر امید به فروش دارد و کودکان برای تهیه قصه هیجان دارند. همین حرکت ساده اما پر معنا می‌تواند الگویی برای دیگر رویدادهای فرهنگی در شرایط بحران باشد.

کد خبر: ۱۳۹۹۹۵۳

شنبه - ۱۲ ارديبهشت ۱۴۰۵ / May 02, 2026

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، محمد نیک‌بخت؛ تاریخنگار و صاحب مجموعه چند جلدی «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» طی یادداشتی به بحث درباره ضرورت‌های نمایشگاه مجازی کتاب تهران پرداخته است. این یادداشت را در ادامه بخوانید:

ایران بعد از روزها جنگ تمام عیار، اکنون در شرایط آتش‌بس ناپایدار قرار دارد. مردم هنوز نگران حملات جدید هستند. در این فضا برخی ممکن است برگزاری نمایشگاه کتاب را کم‌اهمیت یا غیرضروری بدانند. اما تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد که ایرانیان در سخت‌ترین شرایط جنگی، مناسک فرهنگی خود را تعطیل نکرده‌اند. برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در شرایط کنونی، ادامه همان سنت تاریخی است.

پیشینه تاریخی تداوم فرهنگ در بحران

تاریخ ایران نمونه‌های زیادی از پایداری فرهنگی در دل جنگ دارد. در دوره حمله مغول با وجود کشتارهای گسترده، دانشمندانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی به تدریس و تألیف ادامه دادند. اگرچه خواجه نصیر در دوره‌ای زندگی می‌کرد که مغولان تا حدودی ساکن شده بودند، اما فعالیت علمی او در شرایطی انجام می‌شد که بسیاری از شهرهای ایران ویران شده بود.

در دوره قاجار و جنگ‌های ایران و روس، با وجود شکست‌های سنگین، مراسم عاشورا و دیگر آیین‌های مذهبی و ملی هرسال برگزار می‌شد.

نزدیک‌تر به زمان حال، در جنگ ایران و عراق این پایداری فرهنگی روشن‌تر دیده می‌شود. در سال‌هایی که شهرها بمباران می‌شد، جلسات شعر و ادب در جبهه‌ها و شهرها برپا بود. نمایشگاه کتاب تهران با وجود سقوط موشک در برخی مناطق، تعطیل نشد. ناشران در همان شرایط، کتاب منتشر می‌کردند. آماری که از آن سال‌ها باقی مانده نشان می‌دهد که تعداد کتاب‌های منتشرشده قابل توجه بود. مردم نیز با وجود خطر بمباران، از نمایشگاه کتاب بازدید می‌کردند. این رفتار نشان می‌داد که مردم، توقف فعالیت‌های فرهنگی را نوعی تسلیم در برابر دشمن می‌دانستند.

اکنون آتش‌بس فعلی شکننده و ناپایدار است و مردم هنوز در ترس از حملات جدید به سر می‌برند، اما با نمایشگاه مجازی کتاب تهران، مردم در تهران و هر شهر و روستای دیگری می‌توانند با اینترنت، کتاب‌های تازه منتشر شده را ببینند و خرید کنند. به این ترتیب، فرهنگ بدون ایجاد بار اضافی بر شرایط امنیتی ادامه پیدا می‌کند.

شکی نیست که جنگ روان مردم را فرسوده می‌کند. روزهای متمادی در معرض بمباران شدید بودن، شنیدن خبر شهادت نزدیکان و هم‌وطنان و دیدن حجم تخریب، فشار روحی سنگینی به مردم وارد کرده است. حالا جامعه به بازسازی روانی نیاز دارد. یکی از در دسترس‌ترین ابزارها برای این کار، کتاب است.

کتاب به مردم کمک می‌کند تا مدتی از فضای اخبار استرس‌زا خارج شوند. کتاب رویدادهای جنگ را تحلیل و به درک بهتر آنها کمک می‌کند. کتاب به کودکان توضیح می‌دهد که چرا روزهای جنگ را در شرایط خاص زندگی کرده‌اند. کتاب نشان می‌دهد که زندگی بعد از جنگ هم ادامه دارد و ارزش برنامه‌ریزی برای آن وجود دارد.

نمایشگاه مجازی کتاب تهران می‌تواند این نیاز را به راحتی پوشش دهد. خانواده‌ای که روزهای زیادی را در شرایط جنگی زندگی کرده، می‌تواند با چند کلیک برای فرزندش کتاب قصه بخرد. دانشجویی که دانشگاهش آسیب دیده، می‌تواند کتاب درسی خود را تهیه کند. ناشران هم بدون نیاز به حمل کتاب به سالن‌های بزرگ نمایشگاهی، فروش خود را حفظ کرده و چرخه نشر را زنده نگه می‌دارند.

مقابله با روایت دروغین دشمن

در هر جنگی، بمباران خبری و تحریف حقیقت، هم پای بمباران فیزیکی اهمیت دارد. دشمن تلاش می‌کند تصویری از ایران بسازد که در آن مردم ناامید و چشم‌انتظار تسلیم هستند. برگزاری منظم رویدادهای فرهنگی، این روایت را نشانه می‌گیرد. وقتی صدها ناشر ثبت‌نام می‌کنند، هزاران کتاب فروخته می‌شود و میلیون‌ها بازدید از صفحات نمایشگاه انجام می‌گیرد، این آمارها بهتر از هر بیانیه سیاسی نشان می‌دهد که جامعه ایران زنده و پویاست.

یقبنا در این نمایشگاه کتاب‌هایی هم عرضه می‌شود که روایت‌های ایران را ارائه می‌دهند. خاطرات بزرگان فرهنگ ایران، تحلیل‌های سیاسی از دلایل و پیامدهای مواجهه با ایران و منابع تاریخ شفاهی، آثاری ازین دست هستند. وقتی مردم این کتاب‌ها را می‌خرند و می‌خوانند، در واقع در ساختن روایت خودشان از ایران مشارکت می‌کنند. این کار یک اقدام فرهنگی و همزمان یک اقدام هوشمندانه در برابر جنگ رسانه‌ای دشمن است.

تاریخ نشان داده که ایرانیان در خون‌بارترین روزهای خود نیز کتاب و فرهنگ را کنار نگذاشته‌اند. آتش‌بس ناپایدار نمی‌تواند این تداوم را متوقف کند. نمایشگاه مجازی کتاب تهران، تلفیقی از آن سنت تاریخی و امکانات امروز است. این نمایشگاه بدون نیاز به ترافیک و تجمع فیزیکی و بدون نگرانی از بمباران سالن‌های نمایشگاهی، کتاب را به دست مردم می‌رساند.

این نمایشگاه نشان می‌دهد که هنوز کتاب خوانده می‌شود، ناشر امید به فروش دارد و کودکان برای تهیه قصه هیجان دارند. همین حرکت ساده اما پر معنا می‌تواند الگویی برای دیگر رویدادهای فرهنگی در شرایط بحران باشد. آتش‌بس ممکن است بشکند، اما کتاب ماندگار است.