از سوی محققان دانشگاه تهران انجام شد:

شناسایی پیش‌نشانگر‌های زمین‌لرزه با داده‌های ماهواره‌ای و هوش مصنوعی

پژوهشگران دانشگاه تهران در پژوهشی نوآورانه توانستند با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و هوش مصنوعی پیش‌نشانگر‌های زمین‌لرزه را شناسایی کنند.

کد خبر: ۱۴۰۱۴۰۴

چهارشنبه - ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ / May 06, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو،به نقل از دانشگاه تهران، پژوهشگران مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران با همکاری پژوهشگران INGV ایتالیا، با انجام مجموعه‌ای از پژوهش‌های نوین در حوزه پیش‌نشانگر‌های زمین‌لرزه، به بررسی امکان شناسایی نشانگر‌های فیزیکی پیش از وقوع زمین لرزه‌های بزرگ با استفاده از داده‌های سنجش از دور، ماهواره‌ای و الگوریتم‌های هوش مصنوعی پرداختند که نتایج این پژوهش‌ها نشان می‌دهد، ظرفیت بالقوه میدان مغناطیسی زمین به‌عنوان یک نشانگر کمی در مرحله پیش از وقوع زمین‌لرزه است.

این پژوهش در قالب رساله دکتری همایون علیمرادی و با هدف توسعه رویکردی چند پارامتری برای پایش فرآیند «آمادگی زمین‌لرزه» و حرکت به سوی سامانه‌های عملیاتی پیش‌آگاهی لرزه‌ای انجام شده است.

تحلیل بیش از ۱۰۰۰ زمین‌لرزه و کشف ناهنجاری‌های پیش لرزه‌ای

حبیب رحیمی، استاد مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و سرپرست این تیم تحقیقاتی، درباره نتایج این پژوهش گفت: «در یکی از این مطالعات، داده‌های ماهواره‌ای میدان مغناطیسی زمین ثبت شده توسط مأموریت آژانس فضایی اروپا برای بیش از ۱۰۰۰ زمین لرزه با بزرگای بیش از ۵ در کمربند لرزه خیز آلپ–هیمالیا مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد در بیش از ۸۰ درصد این رویدادها، ناهنجاری‌های معناداری در میدان مغناطیسی پیش از وقوع زمین‌لرزه مشاهده می‌شود.»

وی افزود: «تحلیل‌ها همچنین نشان داد انرژی این ناهنجاری‌های مغناطیسی با بزرگای زمین‌لرزه همبستگی دارد و می‌توان با استفاده از آن روابط کلاسیک برآورد بزرگا و شدت رخداد را تعریف و بهبود داد. این یافته‌ها نشان‌دهنده ظرفیت بالقوه میدان مغناطیسی زمین به عنوان یک نشانگر کمّی در مرحله آماده سازی زمین لرزه است.»

آزمون روش بر روی زمین‌لرزه میانمار

رحیمی افزود: «در مطالعه‌ای دیگر، کارایی این روش بر روی زمین‌لرزه بزرگ میانمار مورد آزمون قرار گرفت. نتایج نشان داد الگو‌های ناهنجاری مغناطیسی و یونوسفری پیش از رخداد، با پیش‌بینی‌های مدل سازگار بوده و عملکرد روش در یک رویداد واقعی نیز قابل اعتماد است که نتایج این پژوهش در نشریه (Scientific Reports) منتشر شده است.

نقش هوش مصنوعی و سنجش از دور در آینده پیش‌آگاهی لرزه‌ای

رحیمی در توضیح اهمیت نتایج این پژوهش گفت: «اگرچه پیش‌بینی دقیق زمان و مکان زمین‌لرزه همچنان چالشی علمی است، اما شناسایی نشانگر‌های فیزیکی قابل پایش از فضا می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای سامانه‌های پیش‌آگاهی لرزه‌ای بگشاید. ترکیب داده‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور و هوش مصنوعی، امکان استخراج الگو‌های پنهان در مرحله آماده‌سازی زمین‌لرزه را فراهم کرده است.»

استاد مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران همچنین به کاربرد نتایج این مجموعه مطالعات اشاره کرد و گفت: «نتایج این در توسعه سامانه‌های پایش چند پارامتری پیش‌نشانگر‌های زمین‌لرزه؛ بهبود مدل‌های پیش‌آگاهی و هشدار سریع؛ ارتقای ارزیابی خطر لرزه‌ای در مناطق پرخطر و تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌ها و کاهش خسارات بلایای طبیعی کاربرد دارد.»

رحیمی در پایان گفت: این پژوهش‌ها نشان می‌دهد بهره‌گیری از فناوری‌های فضایی و روش‌های داده محور، امید‌ها برای دستیابی به سامانه‌های عملیاتی پیش‌آگاهی زمین‌لرزه را بیش از پیش تقویت کرده و می‌تواند نقش مهمی در کاهش ریسک بلایای طبیعی در مناطق لرزه‌خیز جهان ایفا کند.

نتایج پژوهش‌های انجام شده در پیوند‌های زیر در دسترس پژوهشگران است.