گزارش|

راهکار فناوری برای نجات خلیج فارس از تهدیدات زیست‌محیطی جنگ تحمیلی

جنگ‌افروزی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و تحریک دیگر کشورها به مشارکت نظامی باعث شده تا زیست بوم خلیج فارس با خطر آلودگی‌های ناشی از حمله به زیرساخت‌های انرژی، انتشار گازها و... روبرو شود.

کد خبر: ۱۴۰۲۳۸۰

شنبه - ۰۲ خرداد ۱۴۰۵ / May 23, 2026

به گزارش خبرنگار دانشگاه و فناوری خبرگزاری دانشجو، خلیج فارسِ بدون حضور بیگانگان؛ آیا غیرنظامی‌سازی می‌تواند به ترمیم محیط‌زیست و مهار تغییرات اقلیمی کمک کند؟ در سال‌های اخیر، بحث درباره پیامدهای زیست‌محیطی حضور نظامی در آب‌ها و سواحل خلیج فارس شدت گرفته است.

در همین چارچوب، برخی تحلیل‌های زیست‌محیطی به این پرسش می‌پردازند که در صورت کاهش یا خروج نیروهای نظامی خارجی و حرکت به سمت غیرنظامی‌سازی منطقه، چه تأثیری بر اکوسیستم دریایی و روندهای اقلیمی منطقه‌ای خواهد گذاشت.

خلیج فارس یکی از حساس‌ترین و در عین حال راهبردی‌ترین آبراه‌های جهان است؛ منطقه‌ای که هم‌زمان میزبان یکی از پرترافیک‌ترین مسیرهای انرژی و نیز یکی از پرتراکم‌ترین حضورهای نظامی در جهان به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، گروهی از پژوهشگران محیط‌زیست معتقدند که کاهش فعالیت‌های نظامی می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای سلامت اکوسیستم دریایی و کیفیت محیط‌زیست منطقه داشته باشد.

بر اساس این دیدگاه تحلیلی، کاهش یا خروج نیروهای نظامی خارجی و حرکت به سمت غیرنظامی‌سازی خلیج فارس می‌تواند چند پیامد زیست‌محیطی مهم به همراه داشته باشد:

نخست، کاهش آلودگی‌های نفتی و شیمیایی ناشی از فعالیت‌های دریایی نظامی است. ناوگان‌های نظامی به‌طور مستمر از سوخت‌های فسیلی سنگین استفاده می‌کنند و در برخی موارد، نشت سوخت و مواد شیمیایی می‌تواند به اکوسیستم‌های حساس دریایی آسیب وارد کند. کاهش این فعالیت‌ها، به‌طور مستقیم فشار بر آبزیان و کیفیت آب را کم می‌کند.

دوم، کاهش نویز و آلودگی صوتی زیرآبی است. کارشناسان محیط‌زیست دریایی تأکید دارند که صدای سونارها و رفت‌وآمد مداوم کشتی‌های سنگین نظامی می‌تواند بر رفتار گونه‌های دریایی، از جمله مسیر مهاجرت و تولیدمثل آن‌ها تأثیر بگذارد. کاهش این فعالیت‌ها می‌تواند به بازگشت آرامش نسبی به زیست‌بوم دریایی کمک کند.

سوم، کاهش تخریب فیزیکی زیستگاه‌ها مطرح است. عملیات نظامی، لنگراندازی‌های سنگین و برخی فعالیت‌های لجستیکی می‌تواند به بسترهای حساس دریایی و مناطق ساحلی آسیب وارد کند. در صورت کاهش این فشارها، امکان بازسازی طبیعی برخی زیستگاه‌ها افزایش می‌یابد.

از منظر اقلیمی نیز، برخی تحلیل‌گران معتقدند که کاهش حضور نظامی می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم در کاهش انتشار کربن نقش داشته باشد. هرچند سهم این بخش در مقایسه با صنایع بزرگ محدودتر است، اما حذف یا کاهش فعالیت‌های پرمصرف انرژی در سطح منطقه‌ای می‌تواند اثر تجمعی مثبتی بر کاهش انتشارها داشته باشد.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که تغییرات اقلیمی یک مسئله چندعاملی و جهانی است و نمی‌توان آن را صرفاً به یک متغیر محدود کرد. عواملی مانند مصرف انرژی، الگوهای صنعتی، حمل‌ونقل و توسعه شهری همچنان نقش اصلی را در گرمایش زمین ایفا می‌کنند.

در همین چارچوب، برخی تحلیل‌ها نتیجه می‌گیرند که «غیرنظامی‌سازی محیط‌های حساس دریایی» می‌تواند بخشی از یک رویکرد بزرگ‌تر در جهت مدیریت پایدار محیط‌زیست باشد؛ رویکردی که هدف آن کاهش فشار انسانی بر اکوسیستم‌ها و افزایش تاب‌آوری طبیعی در برابر تغییرات اقلیمی است.

از فناوری‌های پاک تا دیپلماسی علمی؛ نسخه نخبگان برای نجات اکوسیستم راهبردی منطقه

خلیج فارس؛ یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی و تجارت جهان، امروز بیش از هر زمان دیگری با تهدیدهای زیست‌محیطی روبه‌روست؛ از آلودگی نفتی و پساب‌های صنعتی گرفته تا آثار مخرب فعالیت‌های نظامی، تردد سنگین نفتکش‌ها، گرمایش آب و تخریب زیست‌بوم‌های دریایی. در چنین شرایطی، بسیاری از دانشمندان و دانشگاهیان معتقدند تنها راه نجات این اکوسیستم راهبردی، تکیه بر علم، فناوری و همکاری منطقه‌ای است.

کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که ادامه روند فعلی می‌تواند به نابودی تدریجی گونه‌های آبزی، کاهش ذخایر شیلاتی، افزایش آلودگی سواحل و تهدید سلامت میلیون‌ها نفر در کشورهای حاشیه خلیج فارس منجر شود. به همین دلیل، مراکز دانشگاهی و پژوهشی در سال‌های اخیر مجموعه‌ای از راهکارهای علمی و فناورانه را برای پاکسازی و احیای این منطقه پیشنهاد کرده‌اند.

فناوری‌های پاک؛ خط مقدم مقابله با آلودگی

دانشمندان معتقدند توسعه فناوری‌های پاک دریایی باید به اولویت اصلی کشورهای منطقه تبدیل شود. استفاده از سامانه‌های هوشمند پایش آلودگی، پهپادهای دریایی، سنسورهای زیست‌محیطی و تصاویر ماهواره‌ای می‌تواند روند شناسایی لکه‌های نفتی و منابع آلاینده را سرعت ببخشد.

پژوهشگران همچنین بر استفاده از فناوری‌های زیستی برای پاکسازی آب تأکید دارند؛ فناوری‌هایی که با بهره‌گیری از باکتری‌ها و میکروارگانیسم‌های تجزیه‌کننده نفت، می‌توانند بدون آسیب به اکوسیستم، آلودگی‌های نفتی را کاهش دهند.

اساتید دانشگاه و متخصصان انرژی می‌گویند یکی از مهم‌ترین ریشه‌های آلودگی خلیج فارس، وابستگی شدید صنایع و حمل‌ونقل منطقه به سوخت‌های فسیلی است. آنان پیشنهاد می‌کنند کشورهای منطقه سرمایه‌گذاری گسترده‌تری روی: انرژی خورشیدی، انرژی بادی دریایی، حمل‌ونقل پاک، و بنادر هوشمند کم‌کربن انجام دهند.

به باور کارشناسان، کاهش مصرف سوخت‌های آلاینده در سواحل جنوبی و شمالی خلیج فارس می‌تواند در بلندمدت تأثیر چشمگیری بر کیفیت آب و هوا داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای دانشگاهیان، ایجاد یک «کنسرسیوم علمی و زیست‌محیطی خلیج فارس» است؛ نهادی مشترک میان دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشورهای منطقه که بتواند داده‌های زیست‌محیطی را به‌صورت شفاف تبادل کرده و پروژه‌های مشترک احیای دریایی تعریف کند.

کارشناسان معتقدند بحران محیط زیست مرز سیاسی نمی‌شناسد و بدون همکاری علمی منطقه‌ای، مقابله با آلودگی‌های گسترده دریایی ممکن نخواهد بود.

نقش هوش مصنوعی و کلان‌داده

متخصصان فناوری نیز بر نقش هوش مصنوعی در مدیریت بحران زیست‌محیطی تأکید دارند. به گفته آنان، تحلیل کلان‌داده‌های اقلیمی و دریایی می‌تواند:

مسیر انتشار آلودگی‌ها را پیش‌بینی کند،

مناطق در معرض خطر را شناسایی کند،

و به دولت‌ها برای واکنش سریع‌تر کمک کند.

برخی دانشگاه‌ها حتی پیشنهاد داده‌اند «نقشه دیجیتال سلامت خلیج فارس» ایجاد شود تا وضعیت آب، مرجان‌ها، گونه‌های آبزی و آلودگی‌ها به‌صورت لحظه‌ای پایش شود.

توقف تنش‌ها؛ پیش‌شرط نجات محیط زیست

در کنار راهکارهای فناورانه، بسیاری از تحلیلگران معتقدند کاهش تنش‌های نظامی و امنیتی در منطقه نیز شرطی اساسی برای حفاظت از محیط زیست خلیج فارس است. آنان می‌گویند افزایش حضور نظامی، رزمایش‌ها، نشت سوخت و تهدیدات جنگی، فشار مضاعفی بر اکوسیستم شکننده منطقه وارد کرده است.

دانشگاهیان تأکید دارند که آینده خلیج فارس تنها با سرمایه‌گذاری مالی نجات پیدا نمی‌کند؛ بلکه نیازمند «دیپلماسی علمی»، همکاری منطقه‌ای و تغییر نگاه دولت‌ها از رقابت‌های پرهزینه به سمت توسعه پایدار است.

اکنون بسیاری از پژوهشگران هشدار می‌دهند که اگر اقدام فوری و هماهنگ برای احیای خلیج فارس انجام نشود، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های دریایی جهان ممکن است با بحرانی غیرقابل بازگشت روبه‌رو شود.