یادداشت دانشجویی|

بازدارندگی در عصر حسگرهای کوانتومی: پایان پنهان‌سازی پایدار؟

ظهور «حسگر‌های کوانتومی» و تأثیر آن بر یکی از بنیادی‌ترین مفروضات بازدارندگی هسته‌ای، یعنی «ناشناخت‌پذیری». برخلاف تمرکز رایج بر توانایی‌های فنی این فناوری‌ها، مسئله اصلی نه آن چیزی است که امروز می‌توانند آشکار کنند، بلکه آن چیزی است که در سطح مفهومی و ساختاری زیر سؤال می‌برند.

کد خبر: ۱۴۰۴۲۴۳

پنجشنبه - ۲۴ ارديبهشت ۱۴۰۵ / May 14, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، پویش برآیند ایران ذیل فصلنامه برآیند به تحلیل مسائل و ترسیم چشم‌انداز آینده ایران می‌پردازد. این پویش با انتشار یادداشت‌های تحلیلی از اساتید و دانش‌آموختگان دانشگاه تهران به بررسی جامعه، اقتصاد و موقعیت سیاسی ایران در دوران جنگ پرداخته و در جهت ترسیم تصویری انتقادی از ایران آینده گام برمی‌دارد.

در ادامه یادداشت ماشاالله ذراتی، دانشجوی دکتری آینده پژوهی را می‌خوانیم:

یادداشت حاضر به یکی از تحولات کمتر دیده‌شده، اما عمیقاً راهبردی در حوزه امنیت بین‌الملل می‌پردازد: ظهور «حسگر‌های کوانتومی» و تأثیر آن بر یکی از بنیادی‌ترین مفروضات بازدارندگی هسته‌ای، یعنی «ناشناخت‌پذیری». برخلاف تمرکز رایج بر توانایی‌های فنی این فناوری‌ها، مسئله اصلی نه آن چیزی است که امروز می‌توانند آشکار کنند، بلکه آن چیزی است که در سطح مفهومی و ساختاری زیر سؤال می‌برند: این فرض دیرپا که برخی حوزه‌ها و دارایی‌ها ذاتاً از دسترس شناخت عملیاتی خارج‌اند.

در نظریه‌های کلاسیک بازدارندگی، به‌ویژه در چارچوب بازدارندگی هسته‌ای، پایداری راهبردی صرفاً بر پایه توانمندی‌های سخت‌افزاری تعریف نمی‌شود، بلکه به محدودیت‌های شناختی نیز وابسته است. به بیان دقیق‌تر، بازدارندگی زمانی معتبر تلقی می‌شود که بازیگران اطمینان داشته باشند برخی ظرفیت‌ها به‌ویژه نیرو‌های «ضربه دوم» قابل کشف، رهگیری و انهدام پیش‌دستانه نیستند. اینجاست که مفهوم «پنهان‌پذیری پایدار» به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی بازدارندگی مطرح می‌شود.

بارزترین تجلی این منطق در بخش دریایی «سه‌گانه هسته‌ای» آمریکا دیده می‌شود: زیردریایی‌های حامل موشک‌های بالستیک (SSBN). این سامانه‌ها نه به دلیل مصونیت فیزیکی، بلکه به‌واسطه فعالیت در محیطی با عدم‌قطعیت بالا شامل اقیانوس‌های وسیع، نویز آکوستیکی، تداخل سیگنال‌ها و محدودیت‌های کشف به‌عنوان بقاپذیرترین مؤلفه ضربه دوم تلقی شده‌اند. در واقع، ثبات راهبردی بر یک پیش‌فرض کلیدی استوار بوده است: دشمن «به اندازه کافی نمی‌داند» تا بتواند اقدام قاطع انجام دهد.

اما این پیش‌فرض، که سال‌ها به‌عنوان یک «ویژگی محیطی ثابت» در نظر گرفته می‌شد، اکنون در معرض فرسایش قرار گرفته است. پیشرفت‌های اخیر در حوزه حسگری کوانتومی، به‌ویژه در زمینه مغناطیس‌سنجی با استفاده از مراکز نیتروژن-خلأ در الماس (NV centers)، مرز‌های آشکارسازی را به‌تدریج جابه‌جا می‌کند. این سامانه‌ها قادرند میدان‌های مغناطیسی بسیار ضعیف را با دقتی بی‌سابقه اندازه‌گیری کنند. سیگنال‌هایی که پیش‌تر خارج از دسترس ابزار‌های معمول تلقی می‌شدند.

در شرایط آزمایشگاهی یا محیط‌های با نویز پایین، این حسگر‌ها توانسته‌اند سیگنال‌هایی را ثبت کنند که تا پیش از این تنها در فاصله‌های بسیار نزدیک قابل شناسایی بودند. هرچند در شرایط عملیاتی، محدودیت‌هایی مانند تداخل محیطی، نیاز به پردازش سنگین و دشواری استقرار گسترده همچنان پابرجاست، اما مسیر تحول روشن است: آستانه «قابل‌کشف بودن» در حال تغییر است.

اهمیت این تحول در این نیست که آیا امروز می‌توان یک زیردریایی هسته‌ای را در اقیانوس ردیابی کرد یا نه؛ بلکه در این است که دسته‌بندی پدیده‌های «عملاً غیرقابل‌کشف» در حال کوچک‌تر شدن است. این یک بهبود تدریجی در کارایی حسگر‌ها نیست، بلکه جابه‌جایی مرز میان «مرئی» و «نامرئی» در فضای راهبردی است.

در تاریخ نظامی، پیشرفت‌های متعددی در حوزه شناسایی رخ داده است از رهگیری آکوستیکی در جنگ سرد تا ماهواره‌ها و یکپارچه‌سازی داده‌ها. اما اغلب این تحولات در چارچوبی ثابت از «آنچه قابل مشاهده است» عمل می‌کردند. حسگر‌های کوانتومی از این حیث متفاوت‌اند: آنها نه فقط دقت را افزایش می‌دهند، بلکه به سراغ قلمرو‌هایی می‌روند که پیش‌تر اساساً خارج از حوزه مشاهده تعریف شده بودند.

این تمایز، پیامد‌های عمیقی برای بازدارندگی دارد. زیرا ثبات راهبردی تنها به «نقص در کشف» متکی نیست، بلکه به «ثبات در انتظارات» درباره آنچه اصولاً قابل کشف نیست نیز وابسته است. اگر این انتظارات حتی به‌صورت تدریجی دچار تغییر شوند، بنیان تحلیلی بازدارندگی نیز همراه با آن تغییر خواهد کرد.

در این چارچوب، ارزیابی حسگر‌های کوانتومی صرفاً بر اساس شاخص‌های فنی مانند برد یا حساسیت، خطای راهبردی است. تحول اصلی در سطح «مفروضات» رخ می‌دهد. بازدارندگی زمانی تضعیف می‌شود که اطمینان به پنهان‌سازی کاهش یابد، نه لزوماً زمانی که کشف به‌طور کامل ممکن شود. اگر یک بازیگر به این باور برسد که دارایی‌های پنهان ممکن است در آینده نزدیک قابل شناسایی شوند، یا زمان کشف کاهش یابد، محیط تصمیم‌گیری تغییر می‌کند حتی اگر فناوری هنوز به بلوغ کامل نرسیده باشد.

در این معنا، حسگری کوانتومی بیش از آنکه یک «قابلیت» باشد، یک «فشار بر مفروضات» است؛ و این تمایز اهمیت دارد، زیرا سامانه‌های راهبردی اغلب نه بر اساس توانایی‌های فعلی، بلکه بر مبنای محدودیت‌های مورد انتظار طراحی می‌شوند. وقتی این محدودیت‌ها در حال جابه‌جایی‌اند، افق‌های برنامه‌ریزی نیز ناگزیر تغییر می‌کنند.

البته این تحولات به معنای حذف عدم‌قطعیت نیست. حسگر‌های کوانتومی نیز با چالش‌هایی مانند نویز، تفسیر داده‌های ناقص، و احتمال خطا مواجه‌اند. اما نکته مهم این است که عدم‌قطعیت «جابجا» می‌شود: از مرحله «آیا می‌توان چیزی را کشف کرد؟» به مرحله «چگونه باید آنچه کشف شده را تفسیر کرد؟». این جابه‌جایی، پیامد‌های راهبردی قابل توجهی دارد.

در مدل‌های کلاسیک، عدم‌قطعیت به‌عنوان سپری برای حفاظت از دارایی‌ها عمل می‌کرد، زیرا مانع کشف آنها می‌شد. اما در رژیم‌های نوظهور حسگری، عدم‌قطعیت بیشتر در مرحله پس از کشف عمل می‌کند مثلا در تفسیر، اعتبارسنجی و تصمیم‌گیری بر اساس داده‌های ناقص یا احتمالاتی. این یعنی بازیگران ممکن است با داده‌هایی مواجه شوند که «نشانه‌ای» از حضور هدف ارائه می‌دهد، اما قطعیت کافی برای اقدام قاطع ندارد. چنین وضعیتی می‌تواند همزمان هم بازدارندگی را تضعیف کند و هم خطر محاسبه غلط را افزایش دهد.

برای بخش دریایی سه‌گانه هسته‌ای، این تحول به معنای ازکارافتادن فوری نیست، بلکه فرسایش تدریجی یک پیش‌فرض بنیادین است. اگر بقاپذیری زیردریایی‌ها از یک «فرض مسلم» به یک «متغیر وابسته به شرایط» تبدیل شود، اعتبار ضربه دوم نیز از حالت تضمین‌شده به حالت مشروط تغییر خواهد کرد. این تغییر، پیامد‌های خطرناکی دارد: افزایش انگیزه برای حملات پیش‌دستانه، فشرده شدن زمان تصمیم‌گیری در بحران‌ها، و افزایش احتمال خطا به دلیل «مثبت‌های کاذب» در محیط‌های با سیگنال ضعیف.

از منظر سیاست‌گذاری، چند نتیجه کلیدی قابل استخراج است:

• نخست، برنامه‌ریزی نیرو باید از این فرض آغاز شود که پنهان‌سازی پایدار دیگر یک ویژگی تضمین‌شده نیست، بلکه یک مزیت رو به افول است. این به معنای ضرورت افزایش افزونگی در حوزه‌های مختلف زمینی، هوایی و دریایی و سرمایه‌گذاری بر تحرک‌پذیری و فریب عملیاتی است.

• دوم، رقابت در حوزه حسگری باید با رقابت در «پادحسگری» همراه شود. مدیریت امضا و ردپاها، تکنیک‌های پوشش‌دهی، و طراحی مفاهیم عملیاتی مبتنی بر ابهام، اهمیت بیشتری خواهند یافت. در محیطی که آستانه‌های کشف در حال تغییر است، مسئله فقط دیدن نیست، بلکه «قابل‌اعتماد بودنِ آنچه دیده می‌شود» است.

• سوم، برنامه‌ریزان باید اثرات رفتاری این فناوری‌ها را در نظر بگیرند، نه فقط قابلیت‌های واقعی آنها را. بازدارندگی زمانی دچار فرسایش می‌شود که باور به پنهان‌سازی تضعیف شود، حتی اگر این تضعیف هنوز در سطح فنی کامل نشده باشد. این یک «پنجره خطر انتقالی» ایجاد می‌کند که در آن فناوری‌ها هنوز ناقص‌اند، اما بی‌ثباتی تصمیم‌گیری افزایش یافته است.

• در نهایت، ارزیابی بازدارندگی باید به این نکته توجه کند که عدم‌قطعیت دیگر در نقطه کشف متمرکز نیست، بلکه در نقطه تفسیر قرار دارد. سؤال کلیدی دیگر این نیست که «آیا دشمن می‌تواند یک دارایی را کشف کند؟» بلکه این است که «آیا فکر می‌کند می‌تواند آن را کشف کند، و بر اساس این باور چگونه عمل خواهد کرد؟».

در جمع‌بندی، مسئله اصلی در مورد حسگری کوانتومی یک کنجکاوی فناورانه نیست، بلکه یک چالش راهبردی است. این فناوری مرز میان دانستنی و نادانستنی را که سال‌ها به‌عنوان پایه بازدارندگی پذیرفته شده بود، دچار تزلزل کرده است. پیامد‌های این تحول نه از طریق جهش‌های ناگهانی در قابلیت‌ها، بلکه از طریق فرسایش تدریجی اعتماد به مفروضات موجود ظاهر می‌شود.

اگر فرض «ناشناخت‌پذیری» حتی به‌صورت محدود تضعیف شود، بازدارندگی نیازمند بازنگری اساسی خواهد بود. مسئله پیش‌بینی دقیق مسیر فناوری نیست، بلکه درک این تغییر ساختاری است: گذار از جهانی با محدودیت‌های ثابت در دانش، به جهانی که در آن این محدودیت‌ها دیگر قابل اتکا نیستند؛ و دقیقاً در همین نقطه است که پیامد‌های واقعی این تحول نهفته است.