گزارش|

از خاموشی تا تاب‌آوری؛ نسخه عبور از بحران انرژی چیست؟

آسیب‌پذیری زیرساخت‌های متمرکز انرژی و رشد ناترازی گاز و برق، ضرورت حرکت به سمت مدیریت مصرف و تولید پراکنده انرژی را بیش از گذشته آشکار کرده است؛ راهکاری که علاوه بر کاهش خاموشی‌ها، امنیت شبکه برق را نیز تقویت می‌کند.

کد خبر: ۱۴۰۷۴۱۲

شنبه - ۰۲ خرداد ۱۴۰۵ / May 23, 2026

گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو_ «کلید اصلاح مصرف انرژی در رفتار مردم است.» این موضع صریح سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور، پس از آسیب‌های واردشده به پارس جنوبی، قلب تپنده گاز کشور، در جنگ رمضان مطرح شد؛ رخدادی که بار دیگر اهمیت مدیریت مصرف و افزایش تاب‌آوری شبکه انرژی را برجسته کرد. در شرایطی که بازگشت کامل ظرفیت تولید گاز ممکن است حدود دو سال زمان ببرد، اکنون حفظ پایداری شبکه انرژی بیش از هر زمان دیگری به مشارکت هوشمندانه مردم و استفاده از راهکار‌های نوین وابسته شده است.

ناترازی برق؛ مسئله‌ای فراتر از خاموشی

ناترازی برق در ایران تا حد زیادی ریشه در ناترازی گاز دارد. بخش عمده برق کشور در نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود و هرگونه محدودیت در تأمین گاز، مستقیماً ظرفیت تولید برق را کاهش می‌دهد.

بررسی روند سال‌های اخیر نشان می‌دهد کسری گاز کشور از حدود ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴ رسیده و در زمستان‌ها حتی از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز نیز عبور کرده است. برآورد‌ها حاکی از آن است که در صورت ادامه روند فعلی، این کسری تا سال ۱۴۱۰ ممکن است به حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز در اوج مصرف زمستان برسد.

پیامد‌های اقتصادی این وضعیت نیز قابل‌توجه است. محدودیت در تأمین گاز نیروگاه‌ها سالانه حدود ۱۱ میلیارد دلار عدم‌النفع ایجاد می‌کند و صنایع راهبردی نیز نزدیک به ۳ میلیارد دلار زیان متحمل می‌شوند. در برخی صنایع مانند فولاد، محدودیت انرژی می‌تواند تا ۲۳ درصد کاهش تولید به همراه داشته باشد. این آمار نشان می‌دهد ناترازی انرژی تنها به خاموشی محدود نمی‌شود، بلکه مستقیماً بر تولید، صادرات و رشد اقتصادی اثر می‌گذارد.

نیروگاه‌های خورشیدی خانگی؛ راهکاری برای افزایش تاب‌آوری

کارشناسان معتقدند یکی از مؤثرترین راهکار‌ها برای کاهش فشار بر شبکه، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی است. مزیت مهم این نیروگاه‌ها آن است که اوج تولید برق خورشیدی با ساعات اوج مصرف تابستان هم‌زمان می‌شود و همین موضوع می‌تواند فشار بر شبکه را در ساعات بحرانی کاهش دهد.

در سال‌های اخیر نیز هزینه تولید برق خورشیدی به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و قیمت پنل‌های خورشیدی نسبت به دو دهه گذشته حدود ۹۴ درصد افت کرده است؛ مسئله‌ای که این فناوری را به یکی از اقتصادی‌ترین روش‌های تولید برق تبدیل کرده است.

البته ظرفیت واقعی این فناوری زمانی آشکار می‌شود که با فعالیت «شرکت‌های تجمیع‌کننده» و ایجاد «نیروگاه‌های مجازی» همراه شود؛ ساختاری که برق هزاران نیروگاه کوچک خانگی را تجمیع و وارد بازار برق می‌کند و امکان مشارکت واحد‌های کوچک در بورس انرژی را فراهم می‌سازد.

از منظر پدافند غیرعامل نیز نیروگاه‌های خورشیدی خانگی مزیت مهمی دارند. برخلاف نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز که در صورت آسیب می‌توانند بخش گسترده‌ای از شبکه را دچار اختلال کنند، تولید پراکنده برق آسیب‌پذیری کمتری دارد و تاب‌آوری شبکه را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، توسعه این نیروگاه‌ها دیگر صرفاً یک مطالبه زیست‌محیطی نیست، بلکه بخشی از راهبرد حفظ پایداری شبکه برق در شرایط بحرانی محسوب می‌شود.

صرفه‌جویی؛ سریع‌ترین مسیر عبور از بحران

در کنار توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مدیریت مصرف همچنان سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راهکار برای کاهش فشار بر شبکه انرژی است.

تنظیم دمای وسایل سرمایشی، استفاده از تجهیزات کم‌مصرف، خاموش‌کردن وسایل غیرضروری و کاهش مصرف در ساعات اوج بار، اقداماتی ساده، اما مؤثر هستند که می‌توانند نقش مهمی در کاهش فشار بر شبکه ایفا کنند.

تجربه کشور‌های اروپایی در زمستان ۲۰۲۲ نیز نشان داد که صرفه‌جویی و مشارکت عمومی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در عبور از بحران انرژی داشته باشد. اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف در اروپا به صرفه‌جویی معادل ۲۲۰ میلیون بشکه نفت و ۱۷ میلیارد مترمکعب گاز منجر شد و هزینه انرژی خانوار‌ها را نیز کاهش داد.

این تجربه نشان می‌دهد عبور از بحران ناترازی انرژی، علاوه بر افزایش ظرفیت تولید، نیازمند مشارکت گسترده مردم در مدیریت مصرف است؛ مشارکتی که امروز بیش از هر زمان دیگری به یک مسئولیت ملی تبدیل شده است.