یادداشت دانشجویی|

تحلیل برکات دفاع‌مردمی و بررسی راه‌های تثبیت آن

در طول تاریخ، بحران‌های اقتصادی، جنگ‌ها، ظهور و بروز وقایع خارق‌العاده، حوادث طبیعی و به عبارتی هر آن‌چه که نظم زندگی روزمره را دستخوش تغییرات کرده، همواره با برکات اجتماعی نیز همراه بوده‌است.

کد خبر: ۱۴۰۷۵۷۴

شنبه - ۰۲ خرداد ۱۴۰۵ / May 23, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، پویش برآیند ایران ذیل فصلنامه برآیند به تحلیل مسائل و ترسیم چشم‌انداز آینده ایران می‌پردازد. این پویش با انتشار یادداشت‌های تحلیلی از اساتید و دانش‌آموختگان دانشگاه تهران به بررسی جامعه، اقتصاد و موقعیت سیاسی ایران در دوران جنگ پرداخته و در جهت ترسیم تصویری انتقادی از ایران آینده گام برمی‌دارد.

در ادامه یادداشت سیده فاطمه فیروزآبادی، کارشناسی ارشد جامعه شناسی دانشگاه تهران را می‌خوانیم:

در طول تاریخ، بحران‌های اقتصادی، جنگ‌ها، ظهور و بروز وقایع خارق‌العاده، حوادث طبیعی و به عبارتی هر آن‌چه که نظم زندگی روزمره را دستخوش تغییرات کرده، همواره با برکات اجتماعی نیز همراه بوده‌است. به عبارتی انسان متناسب با شرایط خاص و جدیدی که پیش‌رویش قرار می‌گیرد، تلاش می‌کند که راه‌های جدیدی برای ادامه حیات _در تمامی ابعادش_ ایجاد کند، این مسیر‌ها در بحران‌ها امتحان خود را پس می‌دهند و در صورت هوشمندی جوامع، به عنوان یکی از ابزار‌های جدید جهت افزایش بهره‌وری از زیست اجتماعی باقی می‌مانند و خود را بازتولید می‌کنند.

این شب‌ها و روز‌ها در ایران، دقیقا همان لحظات خاص تاریخی است که جامعه را به سمت استفاده از مسیر‌هایی جدید جهت افزایش تاب‌آوری در شرایط جنگی سوق داده‌است. صورت‌بندی دقیق ابزار‌هایی که این‌روز‌ها جامعه به صورت خودجوش از آنها بهره‌می‌گیرد، کمک می‌کند که پس از گذار از روز‌های جنگی، بتوان این میراث را حفظ و از ثمرات آن استفاده کرد.

این یادداشت به بعضی از این ثمرات و ایده‌هایی جهت تثبیت آنان خواهد پرداخت؛

• مشارکت مردم در مدیریت فرهنگ

تصاویر و یا فیلم‌هایی که از انقلاب ۵۷ و یا دفاع مقدس ۸ ساله می‌بینیم عموما نشان‌دهنده جمع‌هایی از مردم است که ایده‌هایی را برای دفاع از میهن و یا تقویت نظام سیاسی کشور ارائه کرده‌اند، تیمی از همسایگان، همفکران، هم‌مسجدی‌ها و ... دورهم جمع شده و سعی می‌کنند ایده‌ای را عملیاتی کنند و باری را از دوش جامعه بردارند. مثلا آشپزخانه‌های خانگی، بافتنی‌های دانش‌آموزان در زمان جنگ. به عبارتی یک سیستم حل مسئله مردمی (از یافتن مسئله تا تیم‌سازی، تولیدمحصول، جذب سرمایه و...) از صفرتاصد، بدون مداخله نهاد و یا سیستمی خاصی شکل گرفته و افراد در همین سیستم به صورت کاملا طبیعی رشد می‌کنند. با تثبیت حکومت، اتفاقی که در پی ظهور مدرنیته در بسیاری از کشور‌ها افتاده‌بود-یعنی نهادسازی- در ایران هم رخ داد. واگذاری مدیریت بسیاری از بخش‌های جامعه به نهاد‌ها از ویژگی‌های طبیعی زندگی صنعتی، افزایش جمعیت شهر‌ها وتخصصی شدن امور بود. این نهاد‌ها قرار بود مشارکت‌های مردمی را هدفمند کرده و با ابزار‌هایی نرم به سمت مسیر‌هایی درست هدایت کنند. اما اتفاقی که در مدیریت فرهنگ افتاد این بود؛ بسیاری از خانواده‌ها وافراد تاثیرگذار فکر میکردند با شکل‌گیری نهاد‌هایی که متولی آموزش‌وپرورش و یا تولیدات‌فرهنگی همچون سینما و تولیدات تصویری و صوتی هستند مسئولیت فعالیت فرهنگی خودجوش از روی دوش آنان برداشته‌شده‌است. حال آنکه پازل فعالیت‌های نهادی صرفا با نظارت مردم بر مسئله فرهنگ و فعالیت‌های خودجوش و خلاقانه آنان تکمیل می‌شد.

ایده‌هایی که ۹۰ میلیون نفر می‌توانند برای ترویج یک ایدئولوژی داشته باشند، بی‌شمار است. اتفاقی که در جنگ رمضان رخ داد، ایجاد حس مسئولیت برای عامه جامعه، نسبت به مسئله فرهنگسازی در خصوص حرمت "وطن" بود. نمادسازی‌ها، بازی‌سازی‌ها، تولیدات صوتی و تصویری که توسط مردم از دشمن، وطن‌فروش، وطن‌دوستی و امثال آن در هفتاد و خرده‌ای شب از تجمعات خیابانی شکل گرفته محصولات خلاقانه و فرهنگی یک ملت در دفاع از وطن است. یکی از مهم‌ترین وظایف نهاد‌های فرهنگی، شناسایی ایده‌های مردمی، شعارها، پلاکاردها، تولیدات و تجمیع آنها جهت ضبط در حافظه تاریخی ایرانیان، تشویق و تقویت مشارکت‌های فرهنگی مردم است. همچنین باید توجه داشت که عدم مداخله مستقیم نهاد‌های متفاوت جهت ساماندهی تجمعات، یکی از مهم‌ترین عواملی است که به حیات مردمی و خلاقانه تجمعات کمک می‌کند.

• احیای نهاد‌های سنتی و اصیل

عموماً گردش‌های شبانه جوانان با دوستان و هم‌سالانشان رقم می‌خورد. اما این شب‌ها واحد شمارش اجتماعات، خانواده است. به عبارتی بسیاری از افراد در شرایط جنگی که احتمال آسیب رسیدن به آنان وجود دارد، ترجیح می‌دهند در کنار خانواده باشند. در شب‌های اول که این تجمعات زیر بمباران مستقیم دشمن برگزار می‌شد، این مسئله نقش به سزایی در "مشارکت خانوادگی" افراد داشت. اما می‌بینیم در زمان آتش‌بس نیز این روند ادامه پیدا کرد. یکی از دلایل آن نقش خانواده در انتقال مضامین وطن‌دوستی به نسل آینده است. جوانان عموماً وطن‌دوستی را در بسترخانواده یاد میگیرند، پس شاید بهترین و امن‌ترین همراهان برای حضور در خیابان نیز والدین هستند. همچنین حضور پررنگ کودکان نشان‌دهنده تمایل والدین جهت تمرین عملی وطن‌دوستی و تقویت هویت ملی فرزندان است. دادن مسئولیت‌هایی مثل خادمی در موکب‌ها، انتظامات، شعار دادن، پرچم چرخاندن و هزاران ابزاری که والدین استفاده می‌کنند تا کودکان کاری برای وطنشان انجام دهند و در نتیجه وطن را برای خود بدانند ثمرات بی‌نظیری در این نسل به جا خواهدگذاشت. در کنار آن می‌توان به احیای نقش سنتی میدان.‌های اصلی در شهرستان‌ها، محلات در کلان شهر‌ها و در پی‌آن مساجد شاخص و فعال هر محله و شهرستان اشاره کرد. مساجد در شرایط بحران مامنی برای دینداران محسوب می‌شود، مساجدی که در زمان جنگ نقش فعالی در محلات داشتند موفق شدند که جایگاه خود را تثبیت کنند. همچنین بسیاری از مساجد فراتر رفته و محلی برای ساماندهی ایده‌ها و یا حمایت از گروه‌های مردمی و جهادی فعال و حتی تشکیل کلاس‎‌های مدارس در محلات بودند. در شرایط فعلی مساجد می‌توانند روابط موثر محلی (همچون متخصصین هر محله، گروه‌های فعال و...) را شناسایی کرده و در شرایط پساجنگ و یا حتی بحران‌های آتی از این ظرفیت‌ها به شکل مداوم استفاده‌کنند. به طور مثال؛ شناسایی پزشکان، وکلا و متخصصین در دسترس هر محله و برگزاری میز خدمات هفتگی با متخصصین همان محل، ایده‌ای موفق در بسیاری از مساجد بوده‌است. همچنین شناسایی نیازمندان هر محل و یا کسانی که در این شرایط مشاغل خود را ازدست داده‌اند از یک طرف، و از طرفی شناسایی صاحبان مشاغل خدماتی که از اهالی مسجد هستند و می‌توانند تخفیفات و یا بستری برای تسهیل شرایط اقتصادی آسیب‌دیدگان جنگی به واسطه آشنایان مسجدی-محلی ایجاد کنند.

• روابط محلی زنانه

از دیگر نهاد‌هایی که می‌تواند در شرایط جنگی نقش به سزایی در افزایش تاب‌آوری زنان داشته‌باشد، محافل سنتی زنان همچون جلسات معرفتی، جمع‌های دوستانه محلی و همسایگان است. با افزایش آپارتمان نشینی شناخت افراد محله نسبت به هم کاهش پیدا کرده و در نتیجه اعتماد لازم برای رفت و آمد‌های خانگی کمتر شده‌است. در شرایط فعلی بسیاری از خانواده‌ها به دلیل شرایط شغلی امکان بازگشت به شهر‌های خود و جمع‌های وسیع‌تر خانوادگی را ندارند و از طرفی به دلیل قطعی‌های اینترنتی در شرایط جنگی، "مسئله تنهایی" یکی از مهم‌ترین چالش‌های زنانه به حساب می‌آید. در گذشته حجم خوبی از این چالش از طریق آشنایی‌ها ورفت‌وآمد‌های زنانه در محله‌ها رفع می‌شد. شرایط به وجود آمده نشان‌داد که ایجاد بستر‌های شکل‌گیری این روابط همچون گذشته چقدر برای افزایش تاب‌آوری زنان در بحران‌ها ضروری است.

همچنین گروه‌های جهادی محلی (همچون آشپزخانه‌های خانگی و امثال آن) که حول یک هدف افراد را در یک محله جمع می‌کنند بستر خوبی برای شکل‌گیری رفاقت‌های زنانه است؛ که در پی آن ثمراتی مثل استفاده از توانمندی‌های زنان متخصص محل و فعالیت‌های عامی همچون واسطه‌گری‌های ازدواج، جلسات معرفتی، شناسایی گروه‌های همسال مطمئن برای نوجوانان و کودکان در محله‌ها و فعالیت‌های خیریه ایجاد خواهد شد. در این یادداشت تنها به موارد معدودی از ثمرات دفاع و یا مقاومت مردمی در جنگ رمضان پرداخته شد. باید توجه داشت که این ثمرات از دل تصمیمات اجتماعی و سرنوشت ساز یک ملت برآمده، پس محافظت و تثبیت آنان نیز همچون جرقۀ شروع آنان ضروری و با ارزش است.