از «عثمان بن فودیو» تا «خمینی آفریقا»؛ روایتی از بیداری اسلامی در نیجریه

نشست نقد و بررسی کتاب «تا روشنایی» با حضور معصومه رامهرمزی و دکتر شهو عبدالاسلام برگزار شد.

کد خبر: ۱۴۰۸۰۰۲

يکشنبه - ۰۳ خرداد ۱۴۰۵ / May 24, 2026

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، نشست نقد و بررسی کتاب «تا روشنایی»، روایتی از زندگی و مبارزات خانم زینت ابراهیم (همسر شیخ ابراهیم زکزاکی)، روز شنبه ۲ خرداد در پلتفرم شاهنامه باغ کتاب تهران برگزار شد. در این برنامه که با حضور معصومه رامهرمزی (نویسنده و پژوهشگر) و دکتر شهو عبدالاسلام (کارشناس مسائل آفریقا و عضو هیئت علمی دانشگاه) برگزار شد، ابعاد شخصیتی شیخ زکزاکی، نقش محوری زنان در نهضت اسلامی نیجریه و تاثیر انقلاب اسلامی ایران بر قاره آفریقا مورد واکاوی قرار گرفت.

ریشه‌های تاریخی؛ از مبارزه با استعمار تا نهضت زکزاکی

در ابتدای این نشست، دکتر شهو عبدالاسلام با تبیین پیشینه تاریخی حرکات اسلامی در غرب آفریقا، ریشه‌های نهضت فعلی را به قرن‌ها پیش پیوند زد و گفت: «ریشه این نهضت به شخصیت بزرگ "عثمان بن فودیو" بازمی‌گردد که حدود ۲۰۰ سال پیش حرکتی را آغاز کرد که منجر به شکل‌گیری یک ساختار سیاسی-اجتماعی مقتدر شد؛ الگویی که از جهاتی به جمهوری اسلامی ایران شباهت داشت.»
وی با اشاره به دوران سیاه استعمار افزود: «پس از آن حکومت، قدرت‌های اروپایی نظیر انگلستان و فرانسه وارد منطقه شده و با تقسیم مرزها بر اساس منافع خود، نیجریه امروزی را شکل دادند. نهضت شیخ زکزاکی در واقع تداوم مسیر استقلال‌طلبی در برابر سلطه غرب و آمریکاست که هم از میراث بن‌فودیو و هم از آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران سیراب شده است.»

اصلاح نگاه به زن؛ عبور از «اسلام استعمارزده»

معصومه رامهرمزی، نویسنده کتاب، با اشاره به وضعیت اسف‌بار زنان در نیجریه پیش از ظهور نهضت اسلامی، اظهار داشت: «پس از دوران عثمان بن فودیو، نوعی "اسلام استعمارزده" در نیجریه رواج یافت که با سلطه بیگانگان مشکلی نداشت و در آن، زن فاقد استقلال انسانی بود و صرفاً در مالکیت مرد تعریف می‌شد.»

وی تاکید کرد: «یکی از بزرگترین اقدامات شیخ زکزاکی، تغییر این دیدگاه بود. ایشان بر اساس حدیث پیامبر (ص) که همکاری با ظالم را گناه می‌دانست، نهضت خود را بنا کرد و با تکیه بر الگوی انقلاب اسلامی، زنان را به متن جامعه، تحصیل و فعالیت‌های فرهنگی فراخواند.»

«تا روشنایی»؛ کشف واقعیت در دل زندان

رامهرمزی در خصوص شیوه نگارش کتاب «تا روشنایی» و ویژگی‌های مستندگونه آن گفت: «ما در این اثر چیزی را خلق نکردیم، بلکه به کشف واقعیت پرداختیم. خانم زینت ابراهیم بخش اصلی این خاطرات را در شرایطی بحرانی در زندان نوشتند؛ زمانی که سه فرزندشان شهید شده بود و خودشان و شیخ نیز مجروح بودند. ایشان نگران تحریف تاریخ نهضت بودند.»

وی افزود: «ما در مصاحبه‌های تکمیلی، جزئیات عاطفی و سبک زندگی خانوادگی آن‌ها را اضافه کردیم که با فونتی متفاوت در کتاب مشخص شده است تا امانت‌داری در روایت حفظ شود.»

الگوی زیست مجاهدانه؛ وقتی شیخ در خانه خمیر می‌گرفت

در ادامه نشست، به نقش الگوسازی رفتار شخصی شیخ زکزاکی در تغییر فرهنگ جامعه اشاره شد. رامهرمزی در این باره خاطرنشان کرد: «زینت ابراهیم روایت می‌کند که شیخ برای شکستن سنت‌های غلط، در کارهای خانه از جمله شستن لباس و نگهداری از بچه‌ها مشارکت می‌کرد تا همسرش فرصت فعالیت اجتماعی داشته باشد. شیخ حتی در انظار عمومی چمدان همسرش را حمل می‌کرد تا به مردان نیجریه بیاموزد که احترام به زن و استقلال او یک ارزش اسلامی است.»

وحدت اسلامی و جذب قلوب؛ فراتر از مرزهای مذهب

دکتر شهو عبدالاسلام با تاکید بر نگاه وحدت‌آفرین رهبر شیعیان نیجریه گفت: «شیخ زکزاکی هرگز به دنبال ایجاد تفرقه یا ساخت مساجد مستقل برای شیعیان نبود. او حتی مسیحیان را نیز در جلسات خود پذیرا بود. نگاه او این بود که اگر مردم متحد شوند، استعمار شکست خواهد خورد.»

رامهرمزی نیز در تکمیل این بحث افزود: «شیخ با اخلاق و طرح پرسش‌های اندیشه‌ساز، مردم را به تحقیق واداشت. او بدون شعارزدگی، امام خمینی (ره) را به عنوان رهبر خود معرفی کرد و بسیاری از مردم نیجریه از طریق منش اخلاقی و برنامه‌های خودسازی ایشان به مکتب اهل‌بیت (ع) گرایش پیدا کردند.»

سخن پایانی؛ پیوند آرمان‌های بیداری در جهان

در پایان این نشست، بر اهمیت ثبت روایت‌های بیداری اسلامی در کشورهای مختلف تاکید شد. رامهرمزی اعلام کرد که دفتر ادبیات بیداری حوزه هنری در حال ثبت تجربه‌های ملت‌های آزادی‌خواه از فلسطین و لبنان تا نیجریه و بوسنی است. دکتر شهو عبدالاسلام نیز ابراز امیدواری کرد که این نهضت‌های اصیل به قیام جهانی عدالت‌خواهانه متصل شود.