رمزگشایی از یک گچبری ۱۴۰۰ ساله/ ملاقات با یزدگرد سوم در بازه هور

پژوهشگران دانشگاه تهران در یک کاوش باستان‌شناسی تازه، موفق به شناسایی تصویری شدند که بر اساس مستندات تاریخی و باستان شناختی، چهره یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی است.

کد خبر: ۱۴۰۸۱۰۹

دوشنبه - ۰۴ خرداد ۱۴۰۵ / May 25, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ روابط عمومی دانشگاه تهران، نتایج این کاوش‌ها که با سرپرستی میثم لباف خانیکی، عضو هیأت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران انجام شده است، در قالب مقاله‌ای با عنوان «آخرین تصویر از آخرین پادشاه» در مجله معتبر East and West مؤسسۀ IsMEO ایتالیا منتشر شده است.

میثم لباف خانیکی که سرپرستی این کاوش را برعهده داشته است، درباره اهمیت این کشف گفت: «در کاوش‌های اخیر آتشکده «بازه هور» در شمال شرق ایران، پانلی گچبری متعلق به اواخر دوره ساسانی کشف شد که تنها بخش پایینی آن باقی مانده است. این پانل که در اتاق ورودی آتشکده نصب بوده، تصویر چهار شخصیت را نشان می‌دهد: یک فرد نشسته در سمت راست و سه فرد ایستاده در مقابل او. ویژگی‌های کفش، شلوار و تزئینات فرد نشسته، که با نشانه‌های پادشاهی ساسانی مطابقت دارد، او را از دیگران متمایز می‌کند.»

وی افزود: «بر اساس شواهد باستان‌شناسی (کشف قطعاتی از گچبری تاج پادشاه ساسانی، ناتمام ماندن گچبری، پنهان شدن پانل در پشت دیوار خشتی) و منابع تاریخی (گزارش فتوح‌البلدان از آخرین روز‌های یزدگرد سوم در خراسان)، این پژوهش احتمال می‌دهد که شخصیت نشسته بر تخت، یزدگرد سوم، واپسین شاهنشاه ساسانی باشد که به این آتشکده (که احتمالاً همان آذر برزین مهر است) پناه آورده و روز‌های پایانی عمر را در آن گذرانده است».

گفتنی است آتشکدۀ بازه هور، در ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد و در مسیر یکی از مهمترین راه‌های باستانی ایران قرار دارد که خراسان را به سیستان و کرمان و بخش‌های مرکزی فلات ایران مرتبط می‌ساخته است. کاوش‌های باستان‌شناسی دانشگاه تهران که از سال ۱۳۹۲ به مدت ۸ فصل و به سرپرستی دکتر میثم لباف خانیکی در این محوطه باستانی دنبال شد، منجر به کشف آتشکدۀ بزرگی از دورۀ ساسانی گردید که سراسر فضای داخلی آن مزین به گچ‌بری‌های نفیس و نقاشی‌های دیواری بوده است.

نتایج مطالعات باستان‌شناسی در آتشکدۀ بازه هور نشان داد که این مجموعۀ معماری در اواخر دورۀ اشکانی تأسیس شده و تا قرون ابتدایی دوران اسلامی به حیات خود ادامه داده است. مضمون تعداد قابل توجهی از دیوارنوشته‌های فارسی میانه، که از فضا‌های داخلی این بنا یافت شده است، ناظر بر اهمیت تاریخی این آتشکده و مراجعه افراد متعددی به این مجموعۀ معماری می‌باشد. به نظر می‌رسد وقوع زلزله‌ای سهمگین در اواخر قرن سوم - اوایل قرن چهارم هجری منجر به ویرانی و ترک این آتشکدۀ مهم شده است.

نتایج این کاوش با عنوان "The last image of the last king: A Sasanian scene from the Bāzeh Hūr Fire Temple" در شصت و پنجمین شمارۀ نشریه "East and West" منتشر شده است.

نشریه“East and West” مجله‌ای معتبر در حوزه مطالعات شرق و باستان‌شناسی آسیاست که در سال ۱۹۵۰ توسط «جوزپه توچی» بنیانگذاری شد. این نشریه پس از احیا در سال ۲۰۲۰ با ساختاری علمی و داوری همتا، به‌ویژه در مستندسازی کاوش‌های مهم ایران، افغانستان و آسیای مرکزی نقش کلیدی دارد و یکی از معتبرترین مجلات برای چاپ مقاله در این حوزه محسوب می‌شود.