سیره معصومین درباره آداب شب و روز عرفه/ پاداش ۱۷۰ سال عبادت

حضرت ختمی‌مرتبت پیامبر اکرم (ص) و حضرات اهل‌بیت (ع) نسبت به شب و روز عرفه اهتمام فراوانی داشتند.

کد خبر: ۱۴۰۸۴۸۲

سه‌شنبه - ۰۵ خرداد ۱۴۰۵ / May 26, 2026

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، شب و روز عرفه در معارف اسلامی، از شریف‌ترین اوقات برای مناجات، توبه و بازگشت به درگاه الهی شمرده شده است؛ روزی که دل‌های مؤمنان بیش از همیشه متوجه رحمت و مغفرت خداوند می‌شود و دعا، مهم‌ترین عمل آن به‌شمار می‌آید، در این میان، حضور در اعتاب مقدسه و مکان‌های نورانی عبادت، به‌ویژه حرم مطهر حضرت امام اباعبداللّه الحسین علیه السّلام، زمینه حضور قلب و توجه معنوی بیشتری را برای انسان فراهم می‌کند، از همین رو، در روایات حضرات اهل‌بیت علیهم السّلام بر زیارت سیدالشهدا علیه السّلام در روز عرفه تأکید ویژه‌ای شده و این زیارت، از بزرگ‌ترین فرصت‌های تقرب به خداوند دانسته شده است.

حضرت ختمی‌مرتبت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اهل‌بیت نیز نسبت به شب و روز عرفه اهتمام فراوانی داشتند و برای این مناسبت معنوی، آداب و اعمال متعددی را تعلیم داده‌اند؛ از روزه و غسل گرفته تا دعا، تلاوت قرآن، ذکر و مناجات. میان این میراث ارزشمند، ادعیه‌ای عمیق و پرمعنا از حضرات ائمه علیهم السّلام نقل شده که هر یک دریچه‌ای برای شناخت خداوند و تقویت ارتباط قلبی با اوست، دعای عرفه حضرت امام علی‌بن الحسین السجّاد علیهما السّلام در صحیفه سجادیه نیز از جمله همین گنجینه‌های معرفتی است که با بیانی سرشار از حمد الهی، توحید، معرفت و تبیین جایگاه هدایت الهی، انسان را به ساحت بندگی و حضور در پیشگاه خداوند فرا می‌خواند.

اعمال شب عرفه

زیارت امام حسین علیه السّلام

۱.

الف) عَنْ یُونُسَ‌بْنِ ظَبْیَانَ قَالَ: قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ عَرَفَةَ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ حَجَّةٍ مَبْرُورَةٍ وَ أَلْفَ عُمْرَةٍ مُتَقَبَّلَةٍ وَ قُضِیَتْ لَهُ أَلْفُ حَاجَةٍ مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.

حضرت امام جعفربن محمّد الصادق علیهما السّلام فرمود: کسی که در یک سال، شب نیمه شعبان و شب عید فطر و شب عرفه، امام حسین صلوات اللَّه علیه را زیارت کند، خداوند هزار حج پذیرفته‌شده و هزار عمرهٔ قبول‌شده برایش می‌نویسد و هزار حاجت از حوائج دنیا و آخرت او را برآورده می‌کند. (کامل الزیارات ص ۱۸۰)

ب) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مِیثَمٍ التَّمَّارِ عَنِ الْبَاقِرِ (ع) قَالَ: مَنْ بَاتَ لَیْلَةَ عَرَفَةَ فِی کَرْبَلَاءَ وَ أَقَامَ بِهَا حَتَّى یُعَیِّدَ وَ یَنْصَرِفَ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ سَنَةٍ. (کامل الزیارات ص ۲۷۰)

هر کس شب عرفه را در کربلا بماند و تا پایان عید قربان در آنجا اقامت کند و سپس بازگردد، خداوند او را از شرّ آن سال حفظ می‌کند.

دعا و مناجات (پاداش ۱۷۰ سال عبادت)

۲. رَأَیْنَا ذَلِکَ فِی کِتَابِ أَحْمَدَبْنِ جَعْفَرِبْنِ شَاذَانَ یَرْوِیهِ عَنِ النَّبِیِّ (ص) أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لَیْلَةَ عَرَفَةَ یُسْتَجَابُ فِیهَا مَا دَعَا مِنْ خَیْرٍ وَ لِلْعَامِلِ فِیهَا بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَجْرُ سَبْعِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ وَ هِیَ لَیْلَةُ الْمُنَاجَاةِ وَ فِیهَا یَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ وَ الْحَدِیثُ مُخْتَصَرٌ.

صاحب اقبال الاعمال می‌نویسد: «ما این [مطلب]را در کتاب احمدبن جعفربن شاذان دیدیم که آن را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمود؛ "همانا در شب عرفه، هر دعای خیری که شود، مستجاب می‌شود و برای کسی که در این شب به طاعت و بندگی خدای متعال بپردازد، پاداش صد و هفتاد سال [عبادت]است. این شب، شبِ مناجات است و در آن خداوند توبهٔ کسی را که توبه کند، می‌پذیرد؛ و حدیث به‌اختصار نقل شد.» (اقبال الاعمال، ج ۱، ص ۳۲۵)

دعای یا شاهد کل نجوی

۳. در ادامهٔ مباحث کتاب «اقبال الاعمال» سیدبن طاووس آمده است: «از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت شده است که ایشان با سلسله سند آن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می‌رسانند که فرمود؛ "هر کس در شب عرفه یا شب‌های جمعه این دعا را بخواند، خداوند او را می‌آمرزد، و آن دعا این است: «اللَّهُمَّ یَا شَاهِدَ کُلِّ نَجْوَى وَ مَوْضِعَ کُلِّ شَکْوَى» (بارخدایا،‌ای گواه هر گفتگوی پنهانی و‌ای جایگاه هر شکایت...» (همان).

غسل

۱.

الف) عَنْ عَبْدِاللَّهِ‌بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ عَنْ غُسْلِ یَوْمِ عَرَفَةَ فِی الْأَمْصَارِ فَقَالَ اغْتَسِلْ أَیْنَمَا کُنْتَ

عبدالله‌بن سنان گوید: از امام صادق علیه السّلام در مورد غسل روز عرفه در شهر‌ها (ی غیر از مکه) پرسیدم، پس فرمود: هر کجا بودی غسل کن. (وسائل الشیعه (شیخ حر عاملی)، ج١٣، ص ۵٣٠)

ب) قال الصادق علیه السّلام فی حدیث: وَ غُسْلُ یَوْمِ عَرَفَةَ وَاجِبٌ

امام صادق علیه السّلام در حدیثی فرمودند: و غسل روز عرفه واجب است. (تهذیب ج١ص ١٠۴)

دو رکعت نماز

۲. وَ رُوِیَ عَنْ مَوْلَانَا الصَّادِقِ جَعْفَرِبْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ صَلَّى یَوْمَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ إِلَى الدُّعَاءِ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ، وَیَکُونَ بَارِزًا تَحْتَ السَّمَاءِ، رَکْعَتَیْنِ، وَاعْتَرَفَ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ بِذُنُوبِهِ، وَأَقَرَّ لَهُ بِخَطَایَاهُ، نَالَ مَا نَالَ الْوَاقِفُونَ بِعَرَفَةَ مِنَ الْفَوْزِ، وَغُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ».

امام صادق علیه السّلام فرمود: کسی که روز عرفه قبل از اینکه برای دعا بیرون رود زیر آسمان دو رکعت نماز بخواند و به گناهان خود اعتراف کند و به خطا‌های خود برای خدا اقرار کند به آنچه اهل موقف عرفات از فوز نائل می‌شوند می‌رسد و خداوند گناهان مقدم و مؤخر او را می‌آمرزد. (اقبال الاعمال، ج١، ص٣٣۶)

روزه در صورت استطاعت

۳.

الف)

عَنْ مُحَمَّدِبْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ صَوْمِ یَوْمِ عَرَفَةَ فَقَالَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْهِ فَحَسَنٌ إِنْ لَمْ‌یَمْنَعْکَ مِنَ الدُّعَاءِ فَإِنَّهُ یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ فَصُمْهُ وَ إِنْ خَشِیتَ أَنْ تَضْعُفَ عَنْ ذَلِکَ فَلَاتَصُمْهُ

محمدبن مسلم گوید: از امام باقر علیه السّلام در مورد روزه روز عرفه سؤال کردم پس امام فرمودند؛ "کسی که بر آن قوت داشته باشد خوب است؛ اگر تو را از دعا بازندارد، چرا که روز عرفه روز دعا و درخواست است؛ پس آن را روزه بگیر و اگر ترس آن داری که از دعا ضعیف گردی روزه نگیر".

ب)

عَنِ الْحُسَیْنِ‌بْنِ أَبِی‌غُنْدَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی‌عَبْداللَّه قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَوْمِ یَوْمِ عَرَفَةَ ـ فَقَالَ عِیدٌ مِنْ أَعْیَادِ الْمُسْلِمِینَ وَ یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ

ابی‌غندر گوید: از امام صادق صلوات اللَّه علیه در مورد روزهٔ روز عرفه سؤال کردم؛ امام فرمودند؛ "عیدی از اعیاد مسلمین است و روز دعا و درخواست است. (امالی الطوسی ج ۲ ص ۲۷۹)

کمک به سائلان

۴. عَنْ عَبْدِاللَّهِ‌بْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَبْدِاللَّهِ‌بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ کَانَ أَبُوجَعْفَرٍ إِذَا کَانَ یَوْمُ عَرَفَةَ لَمْ‌یَرُدَّ سَائِلًا (فقیه ج٢، ص٢١١)

عبدالله‌بن مسکان گوید: امام باقر علیه السّلام وقتی که روز عرفه می‌شد، هیچ سائلی را رد نمی‌کرد؛ و نیز در مستدرک ج٧، ص١٨٧ در روایتی آمده است که حضرت امام علی‌بن موسی الرضا علیهما السّلام در روز عرفه تمام مال خود را تقسیم کرد.

دعای عرفه صحیفه

۵. خواندن دعای عرفهٔ امام سجاد در صحیفه سجادیه

کنار اینها، دعای مختصری برای روز عرفه از امام صادق علیه السّلام از جناب شیخ صدوق در «من لایحضره الفقیه» نقل شده است، ایشان فرمود که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمودند؛ "آیا دعای روز عرفه را به تو یاد ندهم که آن دعای انبیاء قبل از من است؟ "، فرمود؛ "در روز عرفه می‌گویی:

لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ حَیٌّ لَایَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ* اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ کَالَّذِی تَقُولُ وَ خَیْراً مِمَّا نَقُولُ وَ فَوْقَ مَا یَقُولُ الْقَائِلُونَ اللَّهُمَّ لَکَ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی وَ لَکَ بَرَاءَتِی وَ بِکَ حَوْلِی وَ مِنْکَ قُوَّتِی اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفَقْرِ وَ مِنْ وَسَاوِسِ الصُّدُورِ وَ مِنْ شَتَاتِ الْأَمْرِ وَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ خَیْرَ الرِّیَاحِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ مَا تَجِیءُ بِهِ الرِّیَاحُ وَ أَسْأَلُکَ خَیْرَ اللَّیْلِ وَ خَیْرَ النَّهَارِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِی قَلْبِی نُوراً وَ فِی سَمْعِی وَ بَصَرِی نُوراً وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ عِظَامِی وَ عُرُوقِی وَ مَقْعَدِی وَ مَقَامِی وَ مَدْخَلِی وَ مَخْرَجِی نُوراً وَ أَعْظِمْ لِی نُوراً یَا رَبِّ یَوْمَ أَلْقَاکَ إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

هیچ معبودی جز خداوند یگانه نیست؛ همان که شریکی برای او نیست، فرمانروایی و ستایش تنها از آنِ اوست، زنده می‌کند و می‌میراند و او زنده‌ای است که هرگز نمی‌میرد، خیر و نیکی به‌دست اوست و او بر هر چیزی تواناست.

خدایا! ستایش برای توست؛ آن‌گونه که خود می‌گویی، و برتر از آنچه ما می‌گوییم، و فراتر از آنچه ستایشگران وصف می‌کنند. خدایا! نماز و عبادت من، زندگی و مرگ من برای توست؛ بی‌زاری و بیزاری‌جستن من برای توست؛ جنبش و توانم از تو و به‌وسیله توست.

خدایا! من به تو پناه می‌برم از فقر، از وسوسه‌های دل‌ها، از پراکندگی و آشفتگی کارها، و از عذاب قبر. خدایا! از تو خیر و برکت باد‌ها را می‌خواهم و به تو پناه می‌برم از شرّ آنچه باد‌ها با خود می‌آورند، و از تو خیر شب و خیر روز را درخواست می‌کنم.

خدایا! در قلبم نوری قرار ده، و در گوش و چشمم نوری، و در گوشت و خون و استخوان‌ها و رگ‌هایم نوری، و در نشستن و برخاستنم، و در ورود و خروجم نوری قرار ده، و نور مرا بزرگ و افزون گردان،‌ای پروردگار من، در روزی که تو را ملاقات می‌کنم؛ همانا تو بر هر چیزی توانایی (من لایحضره الفقیه، ج‏۲، ص ۵۴۳).